Adhyaya 77: Measurements of Mount Meru, the Boundary Mountains, and the Four Directional Great Trees

Verse 1

रुद्र उवाच । यदेतत् कर्णिकामूलं मेरोर् मध्यं प्रकीर्तितम् । तद् योजनसहस्राणि संख्यया मानतः स्मृतम् ॥ ७७.१ ॥

रुद्र म्हणाले—जे ‘कर्णिका’चे मूल, म्हणजे मेरूचा मध्यभाग म्हणून प्रकीर्तित आहे, ते मापानुसार संख्येने एक सहस्र योजन विस्ताराचे असे स्मरण केले आहे.

Verse 2

चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ सहस्राणि तु मण्डलैः । शैलराजस्य तत्तत्र मेरुमूलमिति स्मृतम् ॥ ७७.२ ॥

तेथे मण्डलांद्वारे माप केल्यास अठ्ठेचाळीस सहस्र (एकके) आहेत. शैलराजाचा तो प्रदेश ‘मेरुमूल’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 3

तेषां गिरिसहस्राणामनेकानां महोच्छ्रयः । दिगष्टौ च पुनस्तस्य मर्यादापर्वताः शुभाः ॥ ७७.३ ॥

त्या अनेक पर्वतसहस्रांपैकी कित्येकांची उंची अत्यंत महान आहे; आणि पुन्हा आठही दिशांना शुभ मर्यादा-पर्वत त्याची सीमा निश्चित करतात।

Verse 4

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तरव्यवस्थितौ । मर्यादापर्वतान् एतानष्टानाहुर्मनीषिणः ॥ ७७.४ ॥

पूर्व दिशेला जठर व देवकूट हे दोन पर्वत आहेत. हे दोन्ही पूर्व-पश्चिम पसरलेले असून समुद्रांच्या मध्ये स्थित आहेत. मनीषी या आठांना ‘मर्यादा-पर्वत’ म्हणतात।

Verse 5

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रोक्तः कनकपर्वतः । विष्कम्भांस्तस्य वक्ष्यामि शृणुध्वं गदतस्तु तान् ॥ ७७.५ ॥

हे द्विजश्रेष्ठांनो! जो मेरु ‘कनक-पर्वत’ म्हणून सांगितला आहे, त्याचे विष्कंभ (रुंदी/परिमाण) आता मी सांगतो; माझे वचन ऐका।

Verse 6

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यैर्न चचाल विष्टब्धा सप्तद्वीपवती मही ॥ ७७.६ ॥

मेरूच्या चारही दिशांना चार महापाद (महान आधार) आहेत; त्यांच्या आधाराने स्थिर राहून सप्तद्वीपवती पृथ्वी हलली नाही।

Verse 7

दशयोजनसाहस्रं व्यायामस्तेषु शङ्क्यते । तिर्यगूर्ध्वं च रचिता हरितालतटैर्वृताः ॥ ७७.७ ॥

त्यांमध्ये विस्तार दहा हजार योजन मानला जातो; ते आडवे व उभे अशा दोन्ही प्रकारे रचलेले असून हरितालाच्या तटांनी वेढलेले आहेत।

Verse 8

मनःशिलादरीभिश्च सुवर्णमणिचित्रिताः । अनेकसिद्धभवनैः क्रीडास्थानैश्च सुप्रभाः ॥ ७७.८ ॥

ते मनःशिलेने रंजित दऱ्यांनी तसेच सुवर्ण व मण्यांच्या नानाविध अलंकारांनी शोभित आहेत; अनेक सिद्धांची निवासस्थाने व क्रीडास्थाने यांसह ते अत्यंत तेजस्वी भासतात।

Verse 9

पूर्वेण मन्दरस्तस्य दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ॥ ७७.९ ॥

त्याच्या पूर्वेस मंदर, दक्षिणेस गंधमादन; पश्चिम बाजूस विपुल आणि उत्तरेस सुपार्श्व स्थित आहे।

Verse 10

तेषां शृङ्गेषु चत्वारो महावृक्षाः प्रतिष्ठिताः । देवदैत्याप्सरोभिश्च सेविता गुणसंचयैः ॥ ७७.१० ॥

त्या शिखरांवर चार महावृक्ष प्रतिष्ठित आहेत; देव, दैत्य व अप्सरा त्यांची सेवा करतात—ते वृक्ष संचित गुणांनी संपन्न आहेत।

Verse 11

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे कदम्बो नाम पादपः । प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश्चैत्यपादपः ॥ ७७.११ ॥

मंदर पर्वताच्या शिखरावर ‘कदंब’ नावाचा वृक्ष आहे; त्याच्या लांब व पसरलेल्या फांद्या शिखरासारखा मुकुट बनवितात, आणि तो कदंब चैत्य-वृक्ष म्हणून मान्य आहे।

Verse 12

महाकुम्भप्रमाणेश्च पुष्पैर्विकचकेसरैः । महागन्धबनोञ्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ॥ ७७.१२ ॥

तो महाकुंभाच्या प्रमाणाएवढा विशाल आहे; पूर्ण उमललेल्या केसरयुक्त पुष्पांनी तसेच अत्यंत सुगंधी व मनोहर वनसमूहांनी शोभित आहे—जे सर्व ऋतूंमध्ये उत्पन्न होतात।

Verse 13

समासेन परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । सहस्रमधिकं सोऽथ गन्धेनापूरयन् दिशः ॥ ७७.१३ ॥

भूतांचे पालन करणाऱ्या भुवनांनी संक्षेपाने वेढलेला तो, सहस्राहून अधिक विस्ताराने, सुगंधाने सर्व दिशा भरून टाकीत होता।

Verse 14

भद्राश्वो नाम वृक्षोऽयं वर्षाद्रेः केतुसंभवः । कीर्तिमान् रूपवान् श्रीमान् महापादपपादपः । यत्र साक्षाद्धृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्निषेव्यते ॥ ७७.१४ ॥

हा ‘भद्राश्व’ नावाचा वृक्ष आहे, जो वर्षाद्रीच्या केतूपासून उत्पन्न झाला. तो कीर्तिमान, रूपवान, श्रीमान असा महावृक्ष आहे; जिथे साक्षात् हृषीकेशाची सिद्धसंगांनी सेवा केली जाते।

Verse 15

तस्य भद्रकदम्बस्य तथाश्ववदनो हरिः । प्राप्तवांश्चामरश्रेष्ठः स हि सानुं पुनः पुनः ॥ ७७.१५ ॥

त्या शुभ कदंबवृक्षाच्या उतारावर अश्वमुख हरि वारंवार पोहोचला; कारण तोच अमरांमध्ये श्रेष्ठ आहे।

Verse 16

तेन चालोकितं वर्षं सर्वद्विपदनायकाः । यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वेति न संशयः ॥ ७७.१६ ॥

त्याने तो वर्षप्रदेश पाहिला; आणि सर्व द्विपद-नायकांमध्ये तो त्याच्याच नावाने ‘भद्राश्व’ म्हणून प्रसिद्ध झाला—यात संशय नाही।

Verse 17

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविते । जम्बूः सद्यः पुष्पफलाः महाशाखोपशोभिता ॥ ७७.१७ ॥

दक्षिण पर्वताच्या देवसेवित शिखरावरही जंबूवृक्ष आहे; तो एकाच वेळी पुष्प-फळांनी युक्त असून महाशाखांनी शोभित आहे।

Verse 18

तस्याः ह्यतिप्रमाणानि स्वादूनि च मृदूनि च । फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ॥ ७७.१८ ॥

तिची फळे अतिशय मोठी, गोड व कोमल आहेत; अमृतासारखी ती पर्वतशिखरावर पडतात।

Verse 19

तस्माद् गिरिवरश्रेष्ठात् फलप्रस्यन्दवाहिनी । दिव्या जाम्बूनदी नाम प्रवृत्ता मधुवाहिनी ॥ ७७.१९ ॥

त्या श्रेष्ठ पर्वतापासून फळरस वाहणारी धारा निघाली; ‘जाम्बूनदी’ नावाची दिव्य मधुवाहिनी नदी प्रवाहित झाली।

Verse 20

तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णमनलप्रभम् । देवालङ्कारमतुलमुत्पन्नं पापनाशनम् ॥ ७७.२० ॥

तेथे ‘जाम्बूनद’ नावाचे सुवर्ण उत्पन्न झाले, अग्निप्रभेसारखे तेजस्वी; देवांचे अतुल अलंकार व पापनाशक मानले गेले।

Verse 21

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यकाः । पपुस्तदमृतप्रख्यं मधु जम्बूफलस्रवम् ॥ ७७.२१ ॥

देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस व गुह्यक—जंबूफळातून वाहणारे अमृतप्रख्य मधु पित होते।

Verse 22

सा केतुर्दक्षिणे वर्षे जम्बूलोकेषु विश्रुता । यस्या नाम्ना समाख्याता जम्बूद्वीपेति मानवैः ॥ ७७.२२ ॥

दक्षिण वर्षात ती ‘केतु’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जंबूलोकांत विख्यात; आणि तिच्याच नावाने मानवांनी ‘जंबूद्वीप’ असे नामकरण केले।

Verse 23

विपुलस्य च शैलस्य दक्षिणेन महात्मनः । जातः शृङ्गेति सुमहानश्वत्थश्चेति पादपः ॥ ७७.२३ ॥

महात्मा विपुल पर्वताच्या दक्षिणेस ‘शृङ्ग’ या नावाने प्रसिद्ध असा अतिविशाल अश्वत्थ वृक्ष उत्पन्न झाला.

Verse 24

महोच्छ्रायो महास्कन्धो नैकसत्त्वगुणालयः | कुम्भप्रमाणै रुचिरैः फलैः सर्वर्त्तुकैः शुभैः || ७७.२४ ||

तो वृक्ष अत्यंत उंच, महाकांडयुक्त, अनेक जीव व गुणांचा आश्रय आहे; त्याला कुंभाएवढी मोठी, रुचिर, शुभ व सर्वऋतूत मिळणारी फळे लागतात.

Verse 25

स केतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः । केतुमालेति विख्यातो नाम्ना तत्र प्रकीर्तितः । तन्निबोधत विप्रेन्द्रा निरुक्तं नामकर्मणः ॥ ७७.२५ ॥

तो केतु, केतुमालांशी संबंधित व देव-गंधर्वांनी सेवित, तेथे ‘केतुमाल’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. हे विप्रश्रेष्ठांनो, आता त्या नावाचे व त्याच्या कार्याचे निरुक्त अर्थ जाणून घ्या.

Verse 26

क्षीरोदमथने वृत्ते माला स्कन्धे निवेशिताः । इन्द्रेण चैत्यकेतोस्तु केतुमालस्ततः स्मृतः । तेन तच्छिह्नितं वर्षं केतुमालेति विश्रुतम् ॥ ७७.२६ ॥

क्षीरसागर-मंथन समाप्त झाल्यावर त्याच्या खांद्यावर माळा ठेवण्यात आल्या. तेव्हा इंद्राने चैत्यकेतूला ‘केतुमाल’ असे स्मरले; म्हणून त्या चिन्हाने चिन्हित तो प्रदेश ‘केतुमाल’ वर्ष म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 27

सुपार्श्वस्योत्तरे शृङ्गे वटो नाम महाद्रुमः । न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो यस्त्रियोजनमण्डलः ॥ ७७.२७ ॥

सुपार्श्व पर्वताच्या उत्तरेकडील शिखरावर ‘वट’ नावाचा एक महाद्रुम आहे—तो विपुलस्कंध असलेला न्यग्रोध (वड) असून त्याचा विस्तार तीन योजन परिमाणाचा आहे.

Verse 28

माल्यदामकलापैश्च विविधैस्तु समन्ततः । शाखाभिर्लम्बमानाभिः शोभितः सिद्धसेवितः ॥ ७७.२८ ॥

तो सर्व बाजूंनी विविध माळा व पुष्पदामांच्या गुच्छांनी अलंकृत आहे; लोंबत्या फांद्यांनी शोभित असून सिद्धगण त्याची सेवा व वंदना करतात।

Verse 29

प्रलम्बकुम्भसदृशैर्हेमवर्णैः फलैः सदा । स ह्युत्तरकुरूणां तु केतुवृक्षः प्रकाशते ॥ ७७.२९ ॥

सदा लोंबत्या कुंभासारख्या सुवर्णवर्ण फळांनी युक्त असा तो ‘केतुवृक्ष’ उत्तरकुरूंच्या देशात प्रकट होतो, असे सांगितले आहे।

Verse 30

सनत्कुमारावरजाः मानसाः ब्रह्मणः सुताः । सप्त तत्र महाभागाः कुरवो नाम विश्रुताः ॥ ७७.३० ॥

तेथे सनत्कुमारांचे धाकटे बंधू—ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र—असे सात महाभाग होते; ते ‘कुरव’ या नावाने प्रसिद्ध होते।

Verse 31

तत्र स्थिरगतैर्ज्ञानैर्विरजस्कैर्महात्मभिः । अक्षयः क्षयपर्यन्तो लोकः प्रोक्तः सनातनः ॥ ७७.३१ ॥

तेथे स्थिर व दृढ ज्ञान असलेल्या, रजोगुणरहित महात्म्यांमुळे एक सनातन लोक सांगितला आहे—अक्षय, पण प्रलयाच्या सीमापर्यंत विस्तारलेला।

Verse 32

तेषां नामाङ्कितं वर्षं सप्तानां वै महात्मनाम् । दिवि चेह च विख्याता उत्तरा: कुरवः सदा ॥ ७७.३२ ॥

त्या सात महात्म्यांच्या नावांनी ते वर्ष (प्रदेश) अंकित आहे; आणि उत्तरेकुरु स्वर्गातही व येथेही (मनुष्यलोकी) सदैव प्रसिद्ध आहेत।