Adhyaya 7: The Sanctity of Gayā: Raibhya’s Encounter and Hymn to Viṣṇu (Gadādhara)

Verse 1

धरण्युवाच । रैभ्योऽसौ मुनिशार्दूलः श्रुत्वा सिद्धं वसुं तदा । स्वयं किमकरोद् देव संशयो मे महानयम् ॥ ७.१ ॥

धरणी म्हणाली—हे देव! मुनिशार्दूल रैभ्याने तेव्हा सिद्ध वसूविषयी ऐकून स्वतः काय केले? माझ्या मनात हा मोठा संशय उत्पन्न झाला आहे।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । स रैभ्यो मुनिशार्दूलः श्रुत्वा सिद्धं वसुं तदा । आजगाम गयां पुण्यां पितृतीर्थं तपोधनः । तत्र गत्वा पितॄन् भक्त्या पिण्डदानेन तर्पयत् ॥ ७.२ ॥

श्रीवराह म्हणाले—तेव्हा मुनिशार्दूल रैभ्य, सिद्ध वसूविषयी ऐकून, तपोधन होऊन पुण्य गयाक्षेत्र—पितृतीर्थ—येथे आला। तेथे जाऊन त्याने भक्तीने पिंडदान करून पितरांना तृप्त केले।

Verse 3

ततो वै सुमहत्तीव्रं तपः परमदुष्चरम् । चरतोऽस्य तत्तीव्रं तपो रैभ्यस्य धीमतः । आजगाम महायोगी विमानस्थोऽतिदीप्तिमान् ॥ ७.३ ॥

त्यानंतर धीमान रैभ्याने अत्यंत तीव्र, परम दुष्कर असे तप आचरले। तो त्या तीव्र तपात रत असताना, विमानात स्थित अतिशय तेजस्वी असा एक महायोगी त्याच्याकडे आला।

Verse 4

त्रसरॆणुसमे शुद्धे विमानॆ सूर्यसन्निभे । परमाणुप्रमाणेन पुरुषस्तत्र दीप्तिमान् ॥ ७.४ ॥

त्रसरेणूसमान परिमाणाच्या, शुद्ध व सूर्यसदृश तेजस्वी अशा त्या विमानात, परमाणुप्रमाण असा एक दीप्तिमान पुरुष तेथे होता।

Verse 5

सोऽब्रवीद् रैभ्य किं कार्यं तपश्चरसि सुव्रत । एवमुक्त्वा दिवो भूमिं मापयामास वै पुमान् ॥ ७.५ ॥

तो म्हणाला—हे सुव्रत रैभ्य! तू कोणत्या कार्यासाठी तप करीत आहेस? असे बोलून त्या पुरुषाने आकाशातून पृथ्वी मोजण्यास सुरुवात केली।

Verse 6

तत्रापि रथपञ्चाभं विमानं सूर्यसन्निभम् । युगपद् ब्रह्मभुवनं व्याप्नुवन्तं ददर्श सः ॥ ७.६ ॥

तेथेही त्याने पंचप्रकार तेजाने उजळलेले, सूर्यसदृश तेजस्वी विमान पाहिले; ते एकाच वेळी ब्रह्मलोक व्यापून टाकीत आहे असे त्यास दिसले।

Verse 7

ततः स विस्मयाविष्टो रैभ्यः प्रणतिपूर्वकम् । पप्रच्छ तं महायोगिन् को भवान् प्रब्रवीतु मे ॥ ७.७ ॥

मग विस्मयाने भरलेला रैभ्य प्रथम नम्र प्रणाम करून त्या महायोग्यास विचारू लागला—“आपण कोण? कृपा करून मला सांगा.”

Verse 8

पुरुष उवाच । अहं रुद्रादवरजो ब्रह्मणो मानसः सुतः । नाम्ना सनत्कुमार इति जनलोके वसाम्यहम् ॥ ७.८ ॥

पुरुष म्हणाला—“मी रुद्रापेक्षा कनिष्ठ, ब्रह्मदेवाचा मानसपुत्र आहे. माझे नाव सनत्कुमार; मी जनलोकात वास करतो.”

Verse 9

भवतः पार्श्वमायातः प्रणयेन तपोधन । धन्योऽसि सर्वथा वत्स ब्रह्मणः कुलवर्धनः ॥ ७.९ ॥

हे तपोधन! तू प्रेमाने माझ्या जवळ आला आहेस. वत्सा, तू सर्वथा धन्य आहेस—ब्रह्मदेवाच्या कुलाचा वर्धक आहेस.

Verse 10

रैभ्य उवाच । नमोऽस्तु ते योगिवर प्रसीद दयां मह्यं कुरुषे विश्वरूप । किमत्र कृत्यं वद योगिसिंह कथं हि धन्योऽहमुक्तस्त्वया च ॥ ७.१० ॥

रैभ्य म्हणाला—“हे योगिवर, आपल्याला नमस्कार. प्रसन्न व्हा; हे विश्वरूप, माझ्यावर दया करा. हे योगिसिंह, येथे काय कर्तव्य आहे ते सांगा; आणि आपण मला संबोधिले—त्यामुळे मी कसा धन्य झालो?”

Verse 11

सनत्कुमार उवाच । धन्यस्त्वमेव द्विजवर्यमुख्य यद् वेदवादाभिरतः पितॄंश्च । प्रीणासि मन्त्रव्रतजप्यहोमैर्गयां समासाद्य तथाऽन्नपिण्डैः ॥ ७.११ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ! तू खरोखर धन्य आहेस; कारण वेदपाठात रत होऊन तू पितरांनाही तृप्त करतोस. गयेस जाऊन मंत्र-व्रत, जप व होम तसेच अन्नपिंड अर्पण करून तू त्यांचे तर्पण करतोस.

Verse 12

शृणुष्व चान्यं नृपतिर्बभूव विशालनामास पुरीं विशालाम् । उवास धन्यो धृतिमानपुत्रः स्वयं विशालाधिपतिर्द्विजाग्र्यान् । पप्रच्छ पुत्रार्थममित्रसाह - स्ते ब्राह्मणाश्चोचुरदीनसत्त्वाः ॥ ७.१२ ॥

आता आणखी एक वृत्तांत ऐक—विशाल नावाचा एक राजा होता; तो विशाला नावाच्या महान नगरीत राहात असे. तो धन्य, धैर्यवान, पण अपुत्र होता; स्वतः विशालेचा अधिपती होऊन त्याने द्विजश्रेष्ठांना पुत्रप्राप्तीचा उपाय विचारला. ते ब्राह्मण अडिग मनाने उत्तर देऊ लागले.

Verse 13

ऋगत्वा गयामन्नदानैरनेकैः । ध्रुवं सुतस्ते भविता नृपीश सुसंप्रदाता सकलक्षितीशः ॥ ७.१३ ॥

हे नृपश्रेष्ठ! गयेस जाऊन अनेक अन्नदान केल्यास निश्चयच तुझा पुत्र होईल; आणि तो उत्तम दाता व संपूर्ण पृथ्वीचा अधिपती बनेल.

Verse 14

इतीरितो ब्राह्मणैः स प्रहृष्टो राजा विशालाधिपतिः प्रयत्नात् । आगत्य तेन प्रवरेण तीर्थे मघासु भक्त्याऽथ कृतं पितॄणाम् ॥ ७.१४ ॥

ब्राह्मणांनी असे सांगितल्यावर विशालेचा अधिपती तो राजा अत्यंत आनंदित झाला. मग प्रयत्नपूर्वक तो त्या श्रेष्ठ तीर्थस्थानी गेला आणि मघा नक्षत्रकाळी भक्तीने पितृकर्म केले.

Verse 15

पिण्डप्रदानं विधिना प्रयत्नाददद्वियत्यूत्तममूर्तयस्तान् । पश्यन् स पुंसः सितपीतकृष्णानुवाच राजा किमिदं भवद्भिः । उपेक्ष्यते शंसत सर्वमेव कौतूहलं मे मनसि प्रवृत्तम् ॥ ७.१५ ॥

विधीनुसार आणि प्रयत्नपूर्वक ते पिंडदान करीत असता, राजाने तेजस्वी देहयष्टी असलेले ते पुरुष पाहिले—कोणी श्वेत, कोणी पीत, कोणी कृष्णवर्ण. त्यांना पाहून राजा म्हणाला—“आपण कोणती गोष्ट दुर्लक्षित करता? सर्व काही सांगा; माझ्या मनात मोठे कुतूहल निर्माण झाले आहे.”

Verse 16

सीता उवाच । अहं सीतस्ते जनकोऽस्मि तात नाम्ना च वृत्तेन च कर्मणा च । अयं च मे जनको रक्तवर्णो नृशंसकृद् ब्रह्महा पापकामी ॥ ७.१६ ॥

सीता म्हणाली—मी सीता आहे; बाळा, नावाने, वृत्तीने व कर्माने मीच तुझा पिता आहे. आणि हा माझा जनक रक्तवर्णाचा—क्रूरकर्मी, ब्राह्मणहंता व पापकामी आहे.

Verse 17

अधीश्वरो नाम परः पिता ऽस्य कृष्णो वृत्त्या कर्मणा चापि कृष्णः । एतेन कृष्णेन हताः पुरा वै जन्मन्यनेके ऋषयः पुराणाः ॥ ७.१७ ॥

याचा परम पिता ‘अधीश्वर’ या नावाने ओळखला जातो; तो वृत्तीने व कर्मानेही ‘कृष्ण’ आहे. याच कृष्णाने पूर्वी एका जन्मात अनेक प्राचीन ऋषींचा वध केला होता.

Verse 18

एतौ मृतौ द्वावपि पुत्र रौद्र- मवीचिसंज्ञं नरकं प्रपन्नौ । अधीश्वरो मे जनकः परोऽस्य कृष्णः पिता द्वावपि दीर्घकालम् । अहं च शुद्धेन निजेन कर्मणा शक्रासनं प्रापितो दुर्लभं ततः ॥ ७.१८ ॥

हे पुत्रा, ते दोघेही मरण पावून ‘अवीचि’ नावाच्या रौद्र नरकात पडले. माझा जनक परम अधीश्वर आणि त्याचा पिता कृष्ण—हे दोघेही दीर्घकाळ (तेथे होते). पण मी माझ्या शुद्ध कर्माने दुर्लभ इंद्रासन प्राप्त केले.

Verse 19

त्वया पुनर्मन्त्रविदा गयायां पिण्डप्रदानेन बलादिमौ च । मेलापितौ तीर्थपिण्डप्रदान-प्रभावतो मे नरकाश्रितावपि ॥ ७.१९ ॥

आणि पुन्हा, मंत्रविद् तू गयेत पिंडदान करून बल इत्यादी त्या दोघांना एकत्र केलेस; तीर्थ व पिंडदानाच्या प्रभावाने नरकात आश्रित असलेले माझे ते दोघेही (उद्धरले) गेले.

Verse 20

पितॄन् पितामहांस्तत्र तथैव प्रपितामहान् । प्रीणयामीति तत्तोयं त्वया दत्तमरिंदम ॥ ७.२० ॥

‘तेथे मी पितर, पितामह आणि प्रपितामह यांना तृप्त करतो’—असा संकल्प करून, हे अरिंदम, ते जल तू दिलेस.

Verse 21

तेनास्मद्युगपद्य्योगो जातो वाक्येन सत्तम । तीर्थप्रभावाद् गच्छामः पितृलोकं न संशयः ॥ ७.२१ ॥

हे सत्तम, तुझ्या वचनाने आमचा तात्काळ योग (संयोग) झाला. या तीर्थाच्या प्रभावाने आम्ही पितृलोकास जात आहोत—यात संशय नाही.

Verse 22

अत्र पिण्डप्रदानेन एतौ तव पितामहौ । दुर्गतावपि संसिद्धौ पापकृद्विकृतिं गतौ ॥ ७.२२ ॥

येथे पिंडदान केल्याने तुझे हे दोन्ही पितामह—दुर्गतीत पडलेले असूनही—सिद्धीला पोहोचले; पापकर्मामुळे आलेली विकृती त्यांनी ओलांडली.

Verse 23

तीर्थप्रभाव एषोऽस्मिन् ब्रह्मघ्नस्यापि तत्सुतः । पुतः पिण्डप्रदानेन कुर्यादुद्धरणं पुनः ॥ ७.२३ ॥

या तीर्थाचा असा प्रभाव आहे की ब्रह्महत्यारा व्यक्तीचा पुत्रही पिंडदानाने पवित्र होतो आणि पुन्हा (पितरांचे) उद्धरण करू शकतो.

Verse 24

एतस्मात् कारणात् पुत्र अहमेतौ विगृह्य वै । आगतोऽस्मि भवन्तं वै द्रष्टुं यास्यामि साम्प्रतम् । एतस्मात् कारणाद् रैभ्य भवान् धन्यो मयोच्यते ॥ ७.२४ ॥

“याच कारणामुळे, पुत्रा, त्या दोघांशी सामना करून मी आलो आहे; आता मी तुला पाहायला जाईन. याच कारणामुळे, हे रैभ्य, तू माझ्याकडून धन्य म्हणून सांगितला जातोस.”

Verse 25

सकृद् गयाभिगमनं सकृत्पिण्डप्रदापनम् । दुर्लभं त्वं पुनर्नित्यमस्मिन्नेव व्यवस्थितः ॥ ७.२५ ॥

गयेला एकदा जाणे आणि एकदा पिंडदान करणे सुलभ आहे; पण तू—जो नित्य इथेच स्थित आहेस—दुर्लभ आहेस.

Verse 26

किमनु प्रोच्यते रैभ्य तव पुण्यमिदं प्रभो । येन साक्षाद् गदापाणिर्दृष्टो नारायणः स्वयम् ॥ ७.२६ ॥

हे रैभ्य, हे प्रभो! तुझ्या या पुण्याविषयी आणखी काय सांगावे? ज्यामुळे स्वयंसाक्षात् गदापाणि नारायणाचे दर्शन झाले।

Verse 27

ततो गदाधरः साक्षादस्मिंस्तीर्थे व्यवस्थितः । अतोऽतिविख्याततमं तीर्थमेतद् द्विजोत्तम ॥ ७.२७ ॥

त्यानंतर गदाधर स्वयंसाक्षात् या तीर्थस्थानी प्रतिष्ठित झाले. म्हणून, हे द्विजोत्तम, हे तीर्थ अत्यंत विख्यात आहे।

Verse 28

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा महायोगी तत्रैवान्तरधीयत । रैभ्योऽपि च गदापाणेर्हरेः स्तोत्रमथाकरोत् ॥ ७.२८ ॥

श्रीवराह म्हणाले—असे बोलून महायोगी तेथेच अंतर्धान पावले. मग रैभ्यानेही गदापाणि हरिचे स्तोत्र रचले।

Verse 29

रैभ्य उवाच । गदाधरं विबुधजनैरभिष्टुतं धृतक्ष्ममं क्षुधितजनार्त्तिनाशनम् । शिवं विशालासुरसैन्यमर्दनं नमाम्यहं हतसकलाशुभं स्मृतौ ॥ ७.२९ ॥

रैभ्य म्हणाला—देव-ऋषिजनांनी स्तुत केलेल्या गदाधराला मी नमस्कार करतो; जो पृथ्वी धारण करणारा, भुकेल्यांची पीडा नाश करणारा; कल्याणस्वरूप, विशाल असुरसेनांचा मर्दनकर्ता आहे—ज्याच्या स्मरणाने सर्व अशुभ नष्ट होते।

Verse 30

पुराणपूर्वं पुरुषं पुरुषाश्रितं पुरातनं विमलमलं नृणां गतिम् । त्रिविक्रमं धृतधरणिं बलिर्हं गदाधरं रहसि नमामि केशवम् ॥ ७.३० ॥

गुप्त भक्तीत मी केशवाला नमस्कार करतो—जो आदिपुरुष, सर्व प्राण्यांचा आश्रय, प्राचीन, निर्मळ-निष्कलंक आणि मनुष्यांची परम गती आहे; जो त्रिविक्रम, पृथ्वी धारण करणारा, बलिला नमविणारा आणि गदाधर आहे।

Verse 31

सुशुद्धभावं विभवैरुपावृतं श्रियावृतं विगतमलं विचक्षणम् । क्षितीश्वरैरपगतकिल्बिषैः स्तुतं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ॥ ७.३१ ॥

जो गदाधरास नमस्कार करतो—ज्याचा भाव अत्यंत शुद्ध आहे, जो वैभवाने वेढलेला, श्रीने अलंकृत, मलरहित, विवेकी आहे, आणि पापरहित झालेले भूपती ज्याची स्तुती करतात—तो सुखाने व कल्याणाने वास करतो।

Verse 32

सुरासुरैरर्च्चितपादपङ्कजं केयूरहाराङ्गद मौलिधारिणम् । अब्दौ शयानं च रथाङ्गपाणिनं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ॥ ७.३२ ॥

जो गदाधरास प्रणाम करतो—ज्यांचे पद्मचरण सुर व असुर दोघेही पूजतात, जो केयूर, हार, अंगद व मुकुट धारण करतो, जो समुद्रावर शयन करतो आणि ज्याच्या हातात चक्र आहे—तो सुखाने वास करतो।

Verse 33

सितं कृते त्रेतायुगेऽरुणं विभुं तथा तृतीये पीतवर्णमच्युतम् । कलौ घनालिप्रतिमं महेश्वरं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ॥ ७.३३ ॥

कृतयुगात तो श्वेत; त्रेतायुगात तो विभू अरुणवर्ण; तिसऱ्या (द्वापर) युगात अच्युत पीतवर्ण। कलियुगात तो घनमेघसम श्याम—महेश्वर, गदाधर। जो त्यास प्रणाम करतो तो सुखाने राहतो।

Verse 34

बीजोद्भवो यः सृजते चतुर्मुख-स्तथैव नारायणरूपतो जगत् । प्रपालयेद् रुद्रवपुस्तथान्तकृद् गदाधरो जयतु षडर्धमूर्तिमान् ॥ ७.३४ ॥

षडर्धमूर्ती असलेल्या गदाधराचा जयजयकार असो: जो बीजोत्पन्न चतुर्मुख (ब्रह्मा) होऊन सृष्टी करतो; नारायणरूपाने जगताचे पालन करतो; रुद्रदेहाने रक्षण करतो; आणि अंतकृत् रूपाने संहार करतो।

Verse 35

सत्त्वं रजश्चैव तमो गुणास्त्रयस् त्वेतॆषु नान्यस्य समुद्भवः किल । स चैक एव त्रिविधो गदाधरो दधातु धैर्यं मम धर्ममोक्षयोः ॥ ७.३५ ॥

सत्त्व, रज आणि तम—हे तीन गुण; यांच्याव्यतिरिक्त उत्पत्तीचे दुसरे कारण नाही असेच म्हटले जाते। आणि तोच एक गदाधर त्रिविधरूपाने प्रकटतो; तो मला धर्म व मोक्ष यांविषयी धैर्य देवो।

Verse 36

संसारतोयार्णवदुःखतन्तुभिर्वियोगनक्रक्रमणैः सुभीषणैः । मज्जन्तमुच्चैः सुतरां महाप्लवे गदाधरो मामु दधातु पोतवत् ॥ ७.३६ ॥

संसाररूपी जलसमुद्राच्या महाप्लवात, दुःखाच्या तंतूंनी व विरहरूपी मगरींच्या भयानक हालचालींनी भयभीत होऊन मी अधिकाधिक बुडत असता, गदाधर प्रभू मला नौकेप्रमाणे उचलून धारण करो.

Verse 37

स्वयं त्रिमूर्तिः स्वमिवात्मनात्मनि स्वशक्तितश्चाण्डमिदं ससर्ज्ज ह । तस्मिञ्जलोत्थासनमार्यतेजसं ससर्ज्ज यस्तं प्रणतोऽस्मि भूधरम् ॥ ७.३७ ॥

जो स्वतः त्रिमूर्ती आहेत, ज्यांनी आपल्या शक्तीने जणू स्वतःमध्येच हे ब्रह्मांडरूपी अंड निर्माण केले; आणि त्यात आर्यतेजयुक्त जलोत्थ आसन उत्पन्न केले—त्या भूधरास मी प्रणाम करतो.

Verse 38

मत्स्यादिनामानि जगत्सु केवलं सुरादिसंरक्षणतो वृषाकपिः । मुख्यस्वरूपेण समन्ततो विभुर्गदाधरो मे विदधातु सद्गतिम् ॥ ७.३८ ॥

जगतात “मत्स्य” इत्यादी नावे ही देवतादि रक्षणामुळेच केवळ (उपाधिरूप) आहेत. जो सर्वत्र व्याप्त, मुख्य स्वरूपाने परम प्रभू असा गदाधर, तो मला सद्गती देवो.

Verse 39

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुतस्तदा विष्णुर्भक्त्या रैभ्येण धीमता । प्रादुर्बभूव सहसा पीतवासा जनार्दनः ॥ ७.३९ ॥

श्रीवराह म्हणाले—अशा प्रकारे त्या वेळी बुद्धिमान रैभ्याच्या भक्तीने स्तुत झाल्यावर विष्णु, पीतांबरधारी जनार्दन, सहसा प्रकट झाले.

Verse 40

शङ्खचक्रगदापाणिर्गरुडस्थो वियद्गतः । उवाच मेघगम्भीरधीर्वाक् पुरुषोत्तमः ॥ ७.४० ॥

शंख, चक्र व गदा हातात धारण करून, गरुडावर आरूढ होऊन आकाशमार्गे जाणाऱ्या पुरुषोत्तमाने मेघगंभीर, स्थिर वाणीने सांगितले.

Verse 41

तुष्टोऽस्मि रैभ्य भक्त्या ते स्तुत्या च द्विजसत्तम । तीर्थस्नानेन च विभो ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ७.४१ ॥

हे रैभ्य! तुझ्या भक्तीने व स्तुतीने, हे द्विजश्रेष्ठा, तसेच तीर्थस्नानानेही मी प्रसन्न झालो आहे. हे विभो, सांग—तुला काय अभिष्ट आहे?

Verse 42

रैभ्य उवाच । गतिं मे देहि देवेश यत्र ते सनकादयः । वसेयं तत्र येनाहं त्वत्प्रसादाद् गदाधर ॥ ७.४२ ॥

रैभ्य म्हणाला—हे देवेश! जिथे तुमचे सनकादि ऋषी वास करतात ती गती मला द्या. हे गदाधरा, तुमच्या कृपेने मी तेथे निवास करीन.

Verse 43

देव उवाच । एवमस्त्विति ते ब्रह्मन्नित्युक्त्वा ऽन्तरधी यत । भगवानपि रैभ्यस्तु दिव्यज्ञानसमन्वितः ॥ ७.४३ ॥

देव म्हणाला—“एवमस्तु।” हे ब्राह्मणा, असे म्हणून तो अंतर्धान पावला. आणि रैभ्यही दिव्य ज्ञानाने युक्त होऊन (त्या अवस्थेत) स्थित झाला.

Verse 44

क्षणाद् बभूव देवेन परितुष्टेन चक्रिणा । जगाम यत्र ते सिद्धाः सनकाद्या महर्षयः ॥ ७.४४ ॥

क्षणातच, चक्रधारी देव पूर्ण प्रसन्न झाल्याने, तो तेथे गेला जिथे सनकादि सिद्ध महर्षी आहेत.

Verse 45

एतच्च रैभ्यनिर्दिष्टं स्तोत्रं विष्णोर्गदाभृतः । यः पठेत् स गयां गत्वा पिण्डदानाद् विशिष्यते ॥ ७.४५ ॥

हे रैभ्याने उपदेशिलेले विष्णू—गदाधारी यांचे स्तोत्र आहे. जो हे पठण करतो, तो गया येथे जाऊन केलेल्या पिंडदानापेक्षाही श्रेष्ठ पुण्य मिळवितो.