Adhyaya 69: Agastya’s Vision of Varuṇa as Nārāyaṇa in Ilāvṛta
Agastya–Varuṇa (Nārāyaṇa) Darśanaṃ Ilāvṛte
Mythic-Theology and Sacred Geography (Otherworld Vision Narrative)
वराह–पृथ्वी संवादात पृथ्वीच्या प्रश्नावर वराह दर्शन, गुप्त लोक आणि पृथ्वीची रचना-व्यवस्था यांचा दृष्टान्त सांगतात. भद्राश्व अगस्त्याला त्याच्या देहाशी व अनुभवाशी निगडित अद्भुत घटनेबद्दल विचारतो. अगस्त्य मेरूजवळ इलावृतात एका सरोवरकाठी तपस्वीला भेटतो आणि आश्चर्यकारक, जणू भूमिगत सेवकांकडून सत्कार होतो. स्नानपात्र हेच दार बनून तो अदृश्य समृद्ध लोकात प्रवेश करतो—तेथे सरोवरे, प्रासाद आणि वेदपठणाचा विधी दिसतो. तो तपस्वी जलरूपात स्वतःला नारायण, म्हणजेच वरुण म्हणून प्रकट करून सांगतो की हे दर्शन पूर्वभक्तीने मिळालेला अनुग्रह आहे. नंतर अगस्त्य पुन्हा मेरूशिखरावर परत येऊन त्या लोकाची पुनःप्राप्ती कशी होईल याचा विचार करीत राहतो.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 69
Verse 1
भद्राश्व उवाच । भगवन् त्वच्छरीरे तु यद्वृत्तं द्विजसत्तम । चिरजीवी भवांस्तन्मे वक्तुमर्हसि सत्तम ॥ ६९.१ ॥
भद्राश्व म्हणाला— हे भगवन्, हे द्विजश्रेष्ठ! आपल्या स्वतःच्या शरीरात जे घडले आहे ते मला सांगण्याची कृपा करा. आपण चिरंजीवी आहात; म्हणून हे श्रेष्ठ, ते मला सांगणे आपणास योग्य आहे।
Verse 2
अगस्त्य उवाच । मच्छरीरमिदं राजन् बहुकौतूहलान्वितम् । अनेककल्पसंस्थायि वेदविद्याविशोधितम् ॥ ६९.२ ॥
अगस्त्य म्हणाले— हे राजन्! माझे हे शरीर अनेक कुतूहलांनी युक्त आहे. हे अनेक कल्पांपर्यंत टिकून राहिले आहे आणि वेदविद्येने परिशुद्ध झाले आहे।
Verse 3
अथन् महीमहं सर्वां गतवानस्मि पार्थिव । इलावृतं महावर्षं मेरोः पार्श्वे व्यवस्थितम् ॥ ६९.३ ॥
मग, हे पार्थिव! मी संपूर्ण पृथ्वीचा भ्रमण केला. मेरूच्या पार्श्वभागी स्थित ‘इलावृत’ नावाचा महावर्ष मी पाहिला।
Verse 4
तत्र रम्यं सरो दृष्टं तस्य तीरे महाकुटी । तत्रोपवासशिथिलं दृष्टवानस्मि तापसम् । अस्थिचर्मावशेषं तु चीरवल्कलधारिणम् ॥ ६९.४ ॥
तेथे मी एक रम्य सरोवर पाहिले आणि त्याच्या तीरावर एक मोठी कुटी होती. तेथे उपवासाने शिथिल झालेला एक तपस्वी मी पाहिला— तो चीर व वल्कल धारण करणारा होता आणि त्याच्या देहात फक्त अस्थी व चर्मच उरले होते।
Verse 5
तं दृष्ट्वाहं नृपश्रेष्ठ क एष नृपसत्तम । विश्वास्य प्रतिपत्त्यर्थं विधेयं मे नरोत्तम ॥ ६९.५ ॥
त्याला पाहून मी म्हणालो—“हे नृपश्रेष्ठ, हा कोण आहे, हे नृपसत्तम? विश्वास व स्पष्ट समज यासाठी, हे नरोत्तम, माझ्यासाठी जे करणे योग्य आहे ते करा.”
Verse 6
एवं चित्तयतो मह्यं स मां प्राह महामुनिः । स्थीयतां स्थीयतां ब्रह्मन्नातिथ्यं करवाणि ते ॥ ६९.६ ॥
मी असे मनात विचार करीत असता त्या महामुनींनी मला म्हटले—“थांबा, थांबा, हे ब्राह्मण; मी तुमचे आतिथ्य करतो.”
Verse 7
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रविष्टोऽहं कुटीं तु ताम् । तावत्पश्याम्यहं विप्रं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ६९.७ ॥
त्याचे वचन ऐकून मी त्या कुटीत प्रवेश केला. तेवढ्यातच मी एका ब्राह्मणाला पाहिले, जो तेजाने जणू प्रज्वलित होत होता.
Verse 8
भूमौ स्थितं तु मां दृष्ट्वा हुंकारमकरोद् द्विजः । तद्धुंकारात् तु पातालं भित्त्वा पञ्च हि कन्यकाः ॥ ६९.८ ॥
मला भूमीवर उभे पाहून त्या द्विजाने ‘हुँ’ असा हुंकार केला. त्या हुंकारातून पाताळ भेदून पाच कन्या प्रकट झाल्या.
Verse 9
निर्ययुः काञ्चनं पीठमेकां तासां प्रगृह्य वै । सा मां प्रादात् तदा अन्याऽदात् सलिलं करसंस्थितम् ॥ ६९.९ ॥
त्या बाहेर आल्या. त्यांपैकी एकीने सुवर्ण पीठ उचलून मला दिले; तेव्हा दुसरीने तळहातात धरलेले जल अर्पण केले.
Verse 10
गृहीत्वा अन्यां तु मे पादौ क्षालितुं चोपचक्रमे । अन्ये द्वे व्यजने गृहीत्वा मत्पक्षाभ्यां व्यवस्थिते ॥ ६९.१० ॥
मग दुसऱ्या सेविकेने माझे चरण धरून ते धुण्यास आरंभ केला; आणि आणखी दोघे सेवक चवर घेऊन माझ्या पंखांच्या दोन्ही बाजूंनी उभे राहिले.
Verse 11
ततो हुंकारमकरोत् पुनरेव महातपाः । तच्छब्दादन्तरं हैमद्रोणीं योजनविस्तृताम् । गृह्याजगाम मकरोत्प्लवं सरसि पार्थिव ॥ ६९.११ ॥
मग त्या महातपस्वीने पुन्हा हुंकार केला. त्या शब्दाच्या अंतरातून त्याने एक योजन विस्ताराची सुवर्ण द्रोणी हस्तगत केली; हे राजन्, आणि सरोवरात तिला तरंगणारा तराफा बनविला.
Verse 12
तस्यां तु कन्याः शतशो हेमकुम्भकराः शुभाः । आययुस्तमथो दृष्ट्वा स मुनिः प्राह मां नृप ॥ ६९.१२ ॥
तेथे सुवर्ण कलश हातात घेतलेल्या शुभ कन्या शेकडोच्या संख्येने आल्या. मग त्याला पाहून तो मुनि, हे नृप, मला म्हणाला.
Verse 13
स्नानार्थं कल्पितं ब्रह्मन्निदं ते सर्वमेव तु । द्रोणीं प्रविश्य चेमां त्वं स्नातुमर्हसि सत्तम ॥ ६९.१३ ॥
हे ब्राह्मण! हे सर्व तुझ्या स्नानासाठीच सिद्ध केले आहे. या द्रोणीत प्रवेश कर; हे सत्तम, तू स्नान करण्यास योग्य आहेस.
Verse 14
ततोऽहं तस्य वचनात् तस्यां द्रोण्यां नराधिप । विशामि तावत् सरसि सा द्रोणी प्रत्यमज्जत ॥ ६९.१४ ॥
मग, हे नराधिप, त्याच्या वचनानुसार मी त्या द्रोणीत प्रवेश केला. आणि सरोवरात शिरताच ती द्रोणी खाली बुडू लागली.
Verse 15
द्रोण्यां जले निमग्नोऽहमिति मत्वा नरेश्वर । उन्मग्नोऽहं ततो लोकमपूर्वं दृष्टवांस्ततः ॥ ६९.१५ ॥
हे नरेश्वर! ‘मी द्रोणीतील पाण्यात बुडालो आहे’ असे मानून मी नंतर वर आलो; त्यानंतर मी एक अपूर्व लोक पाहिला।
Verse 16
सुहर्म्यकक्ष्यायतनं विशालं रथ्यापथं शुद्धजनानुकीर्णम् । नीत्युत्तमैः सेवितमात्मविद्भिर् नृभिः पुराणैर्नयमार्गसंस्थैः ॥ ६९.१६ ॥
तेथे उंच प्रासाद व विशाल निवासकक्ष होते; रस्ते व मार्ग शुद्धचित्त लोकांनी भरलेले होते. तो लोक उत्तम नीतिवान, आत्मविद, प्राचीन स्वभावाचे व नयमार्गात स्थित पुरुषांनी सेवित होता।
Verse 17
संसारचर्यापरिघाभिरुग्रं गम्भीरपातालतलस्थमाद्यम् । सितैर्नृभिः पाशवराग्रहस्तैः द्विपाश्वसङ्घैर्विविधैरुपेतम् ॥ ६९.१७ ॥
पाताळाच्या गहन तळात स्थित तो आद्य (स्थान/अवस्था) संसारचर्येच्या लोखंडी परिघांनी वेढलेला, अत्यंत उग्र म्हटला आहे. तेथे शुभ्रवर्ण पुरुष हातात पाशासारख्या रज्जू धरून असतात, आणि दोन्ही बाजूंना विविध संघ उपस्थित असतात।
Verse 18
विचित्रपद्मोत्पलसंवृतानि सरांसि नानाविहगाकुलानि । अम्भोजपत्रस्थितभृङ्गनादैरुद्गीतवन्तीव लयैरनेकैः । कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः ॥ ६९.१८ ॥
विचित्र पद्म-उत्पलांनी आच्छादित सरोवरे नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेली होती. कमळपानांवर बसलेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने ती जणू अनेक लयींनी गात होती. तीरावर कैलासशिखरासारखी घरे होती, नानाविध रत्नतुल्य उत्पलांनी संचित; ती धन्यजनांनी वसलेली, जमिनीजवळ स्थित, आणि द्विजांमध्ये ‘देव’ मानल्या जाणाऱ्या विप्रांनी शोभित होती।
Verse 19
कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः ॥ ६९.१९ ॥
तीरावर कैलासशिखरासारखी घरे होती, नानाविध रत्नतुल्य उत्पलांनी संचित. ती घरे धन्य-भाग्यवानांनी वसलेली, जमिनीजवळ नीच स्थित, आणि द्विजांमध्ये ‘देव’ मानल्या जाणाऱ्या विप्रांनी शोभित होती।
Verse 20
पद्मानि भृङ्गावनतानि चेलु-स्तेषां पुनर्गुरुभारादजस्रम् । जलेषु येषां सुस्वरास्यो द्विजाति-र्वेदोदितानाह विचित्रमन्त्रान् ॥ ६९.२० ॥
भुंग्यांच्या थव्यामुळे वाकलेली कमळे डोलत होती आणि भारामुळे ती सतत पुन्हा वर उठत होती. त्या जलात मधुर स्वराचा द्विज वेदात सांगितलेले अद्भुत मंत्र जपत होता.
Verse 21
सिताब्जमालार्चितगात्रवन्ति वासोत्तरियाणि खगप्रवारैः । सरांस्यनेकानि तथा द्विजास्तु पठन्ति यज्ञार्थविधिं पुराणम् ॥ ६९.२१ ॥
त्यांची शरीरे शुभ्र कमळमाळांनी पूजित होती आणि त्यांची वस्त्रे व उत्तरीये श्रेष्ठ पक्षी वाहून नेत होते. तसेच अनेक सरोवरांवर द्विज यज्ञाचा अर्थ व विधी सांगणारे पुराण पठण करीत होते.
Verse 22
भ्रमन्नहं तेषु सरःस्वपश्यं वृन्दान्यनेकानि सुराङ्गनानाम् । विद्याधराणां च तथैव कन्याः स्नानाय तं देशमुपागताश्च ॥ ६९.२२ ॥
तेथे फिरताना मी त्या सरोवरांत देवांगनांचे अनेक समूह पाहिले. तसेच विद्याधरांच्या कन्याही स्नानासाठी त्या प्रदेशात आल्या होत्या.
Verse 23
ततः कदाचिद् भ्रमता नृपोत्तम प्रदृष्टमन्यत्सुसरः सुतोयम् । प्राग् दृष्टमेकं तु तथैव तीरे कुटीं प्रपश्यामि यथा पुराहम् ॥ ६९.२३ ॥
नंतर कधीतरी, हे नृपश्रेष्ठ, फिरताना या पुत्राने आणखी एक सुंदर सरोवर पाहिले. आणि तीरावर पूर्वी पाहिलेली तीच कुटी मी पुन्हा पाहतो, जशी पूर्वी होती.
Verse 24
यावत् कुटीं तां प्रविशामि राजन् तपस्विनं तं स्थितमेकदेशे । दृष्ट्वाभिगम्याभिवदामि यावत् स्मयन्नुवाचाप्रतिमप्रभावः ॥ ६९.२४ ॥
हे राजन्, मी जसा त्या कुटीत प्रवेश केला तसा एका ठिकाणी उभा असलेला तो तपस्वी दिसला. त्याला पाहून जवळ जाऊन नमस्कार करणार इतक्यात तो—अप्रतिम प्रभावाचा—हसून बोलला.
Verse 25
तापस उवाच । किं मां विप्र न जानीषे प्राग्दृष्टमपि सत्तम । येन त्वं मूढवल्लोकमिममप्यनुपश्यसि ॥ ६९.२५ ॥
तपस्वी म्हणाला—हे विप्र, पूर्वी पाहिलेल्या मला तू ओळखत नाहीस काय, हे सत्तम? कोणत्या मोहाने तू मूढासारखा हा लोकसुद्धा पाहत नाहीस?
Verse 26
दृष्टं मत्कमिदं देवैर्भुवनं यन्न दृश्यते । त्वत्प्रियार्थं मया लोको दर्शितः स द्विजोत्तम ॥ ६९.२६ ॥
हे माझे भुवन देवांनी पाहिले आहे, तरी ते सामान्यतः दिसत नाही. हे द्विजोत्तम, तुझ्या प्रियतेसाठी मी हा लोक तुला दाखविला आहे.
Verse 27
सम्पदं पश्य लोकस्य मदीयस्य महामुने । दधिक्षीरवहा नद्यस्तथा सर्पिर्मयान् ह्रदान् ॥ ६९.२७ ॥
हे महामुने, माझ्या लोकाची संपत्ती पाहा—दही व दूध वाहणाऱ्या नद्या आणि तसाच तुपमय सरोवर.
Verse 28
गृहाणां हेमरत्नानां स्तम्भान् हेममयान् गृहे । रत्नोत्पलचितां भूमिं पद्मरागसमप्रभाम् । पारिजातप्रसूनाढ्यां सेवितां यक्षकिन्नरैः ॥ ६९.२८ ॥
तेथील घरे सुवर्ण व रत्नांनी निर्मित आहेत; घरातील स्तंभही पूर्णतः सुवर्णमय आहेत. भूमी रत्नजडित कमळांनी अलंकृत असून पद्मरागासारखी तेजस्वी आहे. ती पारिजातपुष्पांनी समृद्ध असून यक्ष व किन्नरांनी सेवित आहे.
Verse 29
एवमुक्तस्तदा तेन तापसेन नराधिप । विस्मयापन्नहृदयस्तमेवाहं तु पृष्टवान् ॥ ६९.२९ ॥
हे नराधिप, त्या तापसाने असे म्हटल्यावर माझे हृदय विस्मयाने भरले आणि मी त्यालाच पुढे पुन्हा विचारले.
Verse 30
भगवंस्तव लोकोऽयं सर्वलोकवरोत्तमः । सर्वलोकाः मया दृष्टा ब्रह्मशक्रादिसंस्थिताः ॥ ६९.३० ॥
हे भगवन्, तुमचा हा लोक सर्व लोकांमध्ये सर्वोत्तम आहे। ब्रह्मा, शक्र (इंद्र) इत्यादी ज्या लोकांत प्रतिष्ठित आहेत ते सर्व लोक मी पाहिले आहेत।
Verse 31
अयं त्वपूर्वो लोको मे प्रतिबाति तपोधन । सम्पदैश्वर्यतेजोभिर्हर्म्यरत्नचयैस्तथा ॥ ६९.३१ ॥
परंतु हे तपोधन, हा लोक मला अपूर्व भासतो—संपत्ती, ऐश्वर्य व तेज यांनी युक्त, तसेच प्रासाद व रत्नराशी यांनीही समृद्ध।
Verse 32
सरोभिः सूदकैः पुण्यैर्जलजैश्च विशेषतः । अत्यद्भुतमिदं लोकं दृष्टवानस्मि ते मुने ॥ ६९.३२ ॥
हे मुने, पुण्य सरोवरे, पवित्र जल आणि विशेषतः जलज जीव-वनस्पती यांनी युक्त असा हा लोक मी अत्यंत अद्भुत पाहिला आहे।
Verse 33
इत्थंभूतं कथं लोको भवांश्चेत्थं व्यवस्थितः । कथयस्वैतस्य हेतुं मे कश्च त्वं मुनिपुंगव ॥ ६९.३३ ॥
हा लोक असा कसा झाला, आणि आपणही अशा प्रकारे कसे स्थित आहात? याचे कारण मला सांगा; आणि हे मुनिश्रेष्ठ, आपण कोण आहात?
Verse 34
कथमिलावृते वर्षे सरस्तीरे महामुने । दृष्टवानस्मि सोऽहं त्वं सरस्तत् सा कुटी मुने । हेमहार्म्याकुले लोके किं वा स्थानं तु ते कुटिः ॥ ६९.३४ ॥
हे महामुने, इलावृत-वर्षात सरोवराच्या तीरावर मी तुम्हाला कसे पाहिले—आणि तिथे ते सरोवर व ती कुटीही, हे मुने? सुवर्ण प्रासादांनी भरलेल्या या लोकी तुमच्या कुटीचे स्थान वा स्थिती काय आहे?
Verse 35
एवमुक्तः स भगवात् मया । असौ मुनिपुङ्गवः । प्राह मह्यं यथावृत्तं यत् तु राजेन्द्र तच्छृणु ॥ ६९.३५ ॥
मी असे संबोधिल्यावर त्या मुनिपुंगवाने जे घडले ते मला सांगितले आणि म्हणाला—“हे राजेंद्र, ते ऐक.”
Verse 36
तापस उवाच । अहं नारायणो देवो जलरूपी सनातनः । येन व्याप्तमिदं विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ६९.३६ ॥
तापस म्हणाला—“मी नारायण देव, जलरूपी सनातन आहे; ज्याने हे संपूर्ण विश्व, त्रैलोक्य चराचरांसह व्यापले आहे.”
Verse 37
या सा त्वाप्याकृतिस्तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । सोऽहं वरुण इत्युक्तः स्वयं नारायणः परः ॥ ६९.३७ ॥
तू ज्याला त्या परमेष्ठी देवाचे रूप समजून पाहिले होतेस, तोच मी—‘वरुण’ म्हणून प्रसिद्ध; खरे तर मीच पर नारायण आहे.
Verse 38
त्वया च सप्त जन्मानि अहमारााधितः पुरा । तेन त्रैलोक्यनाशेऽपि त्वमेकस्त्वभिलक्षितः ॥ ६९.३८ ॥
तू पूर्वी सात जन्मे माझी आराधना केलीस; म्हणून त्रैलोक्य नष्ट होत असतानाही तू एकटाच विशेषत्वाने लक्षित झालास.
Verse 39
एवमुक्तस्तदा तेन निद्रामीलितलोचनः । पतितोऽहं धरापृष्ठे तत्क्षणात् पुनरुत्थितः ॥ ६९.३९ ॥
त्याने तसे म्हटल्यावर, झोपेत अर्धवट मिटलेल्या डोळ्यांनी मी भूमीपृष्ठावर कोसळलो; आणि त्याच क्षणी पुन्हा उठलो.
Verse 40
यावत्पश्याम्यहं राजन् तं ऋषिं तच्च वै पुरम् । तावन्मेरुगिरेर्मूर्ध्निं पश्याम्यात्मानमात्मना ॥ ६९.४० ॥
हे राजन्, जोपर्यंत मी त्या ऋषीला आणि त्या नगराला पाहतो, तोपर्यंत मी माझ्याच अंतःकरणाने स्वतःला मेरुपर्वताच्या शिखरावर पाहतो।
Verse 41
समुद्रान् सप्त पश्यामि तथैव कुलपर्वतान् । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं दृष्टवानस्मि पार्थिव ॥ ६९.४१ ॥
मी सात समुद्र तसेच कुलपर्वतही पाहतो; आणि हे पार्थिव, सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वीचेही मी दर्शन केले आहे।
Verse 42
अद्यापि तं लोकवरं ध्यायंस्तिष्ठामि सुव्रत । कदा प्राप्स्येऽथ तं लोकमिति चिन्तापरोऽभवम् ॥ ६९.४२ ॥
हे सुव्रत, आजही मी त्या श्रेष्ठ लोकाचे ध्यान करीत उभा राहतो; ‘मी तो लोक केव्हा प्राप्त करीन?’ या चिंतेत मी पूर्णपणे मग्न झालो।
Verse 43
एवं ते कौतुकं राजन् कथितं परमेष्ठिनः । यद्वृत्तं मम देहे तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६९.४३ ॥
हे राजन्, परमेष्ठीने जसे सांगितले तसे तुझे कौतुक असे स्पष्ट केले; आणि माझ्या देहावर जे घडले तेही कथन केले. आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?
Frequently Asked Questions
The narrative uses a vision-episode to foreground epistemic humility (the limits of ordinary seeing) and the moral grammar of atithi-satkāra (hospitality) as a civilizational ethic. Philosophically, it presents a model where divine disclosure (darśana) is conditioned by prior devotion across lifetimes and mediated through liminal elements—especially water—linking cosmology, perception, and conduct.
No explicit tithi, nakṣatra, māsa, or ṛtu markers are stated. The only practice-like element is “snāna” (bathing) arranged by the tapasvin, but it is presented as a visionary threshold rather than a calendrically timed rite.
Environmental stewardship appears indirectly through cosmographic and ecological imagery: lakes (saras), waters (salila), and river-like abundance (milk/curd/ghee streams) symbolize ordered fertility and the sustaining role of water in world-maintenance. By placing revelation and transition through a bathing-vessel and lake, the chapter frames water as a stabilizing, world-linking medium—an implicit ecological ethic emphasizing the centrality of aquatic systems to terrestrial coherence.
Agastya is the principal sage figure; Bhadrāśva appears as the royal interlocutor questioning him. The revealed identity is Varuṇa (also declared as Nārāyaṇa), and broader cultural-theological references include Brahmā and Indra (Śakra) as loci of other worlds that Agastya claims to have seen for comparison.