Adhyaya 57: The Observance for Attaining Radiance: The Soma Kānti-Vrata
Kāntivrata-vidhiḥ (Somakānti-prāpti-vrata)
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Purāṇic Etiology
वराह–पृथ्वी संवादाच्या चौकटीत या अध्यायात अगस्त्य ऋषी राजाला ‘कान्तिव्रत’ची विधी सांगतात. दक्षाच्या शापामुळे यक्ष्माग्रस्त झालेल्या सोमाला जशी पुन्हा कान्ती/आरोग्य प्राप्त झाले, तसे तेज, आरोग्य व सौंदर्य देणारे हे व्रत मानले आहे. कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला नक्त-उपवास करून बालकेशवाची पूजा करावी—पाय बलदेवाला आणि शिर केशवाला वेगवेगळ्या अर्पणांनी समर्पित करावे. सोमाला विशिष्ट मंत्राने अर्घ्य द्यावे; नंतर ऋतुनुसार चतुष्टयांत (फाल्गुनादी, आषाढादी) नियत आहार व होमाचा क्रम चालतो—पायस, शाळी, यव व तीळ यांचा उपयोग करून. वर्षपूर्तीनंतर रौप्य चंद्रप्रतिमा व ब्राह्मणाला दान देऊन व्रतसमापन होते; ऋतुनियम पाळून देहकल्याण व भूमीच्या नियमित लयीचा धर्म सूचित होतो।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 57
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कान्तिव्रतम् अनुत्तमम् । यत्कृत्वा तु पुरा सोमः कान्तिमान् अभवत् पुनः ॥ ५७.१ ॥
अगस्त्य म्हणाले—आता पुढे मी अनुत्तम ‘कान्तिव्रत’ सांगतो; जे पूर्वी करून सोम (चंद्र) पुन्हा तेजस्वी झाला।
Verse 2
यक्ष्मणा दक्षशापेन पुराक्रान्तो निशाकरः । एतच्चीर्त्वा व्रतं सद्यः कान्तिमानभवत् किल ॥ ५७.२ ॥
दक्षाच्या शापामुळे यक्ष्मा (क्षय) यांनी पूर्वी ग्रस्त झालेला निशाकर (चंद्र) हे व्रत आचरून—असे म्हणतात—तत्क्षणी तेजस्वी झाला।
Verse 3
द्वितीयायां तु राजेन्द्र कार्त्तिकस्य सिते दिने । नक्तं कुर्वीत यत्नेन अर्चयन् बलकेशवम् ॥ ५७.३ ॥
हे राजेंद्र! कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील द्वितीयेला, बलकेशवाची पूजा करीत, यत्नपूर्वक ‘नक्त’ (रात्री भोजन-व्रत) करावे।
Verse 4
बलदेवाय पादौ तु केशवाय शिरोऽर्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् ॥ ५७.४ ॥
बलदेवाच्या चरणांचे आणि केशवाच्या शिराचे पूजन करावे। अशा रीतीने अर्चना करून मेधावी पुरुष परम वैष्णव उत्तम रूपाची उपासना करतो।
Verse 5
परस्वरूपं सोमाख्यं द्विकलं तद्दिने हि यत् । तस्यार्घं दापयेद्धीमान् मन्त्रेण परमेष्ठिनः ॥ ५७.५ ॥
त्या दिवशी ‘परस्वरूप’ व ‘सोम’ नावाने प्रसिद्ध, द्विकल (दोन अंशांचा) जो आहे—त्यासाठी धीमान पुरुष परमेष्ठिन् मंत्राने अर्घ्य अर्पण करवावा।
Verse 6
नमोऽस्त्वमृतरूपाय सर्वौषधिनृपाय च । यज्ञलोकाधिपतये सोमाय परमात्मने ॥ ५७.६ ॥
अमृतस्वरूप, सर्व औषधींचा नृप, यज्ञलोकाचा अधिपती—परमात्मा सोमाला नमस्कार असो।
Verse 7
अनेनैव च मार्गेण दत्त्वार्घ्यं परमेष्ठिनः । रात्रौ सविप्रो भुञ्जीत यवान्नं सघृतं नरः ॥ ५७.७ ॥
याच मार्गाने परमेष्ठिन् यांना अर्घ्य अर्पण करून, रात्री पुरुषाने ब्राह्मणासह तुपयुक्त यवांचे अन्न सेवन करावे।
Verse 8
फाल्गुनादिचतुष्के तु पायसं भोजयेच्छुचिः । शालिहोमं तु कुर्वीत कार्त्तिके तु यवैस्तथा ॥ ५७.८ ॥
फाल्गुनापासूनच्या चार महिन्यांत शुद्ध पुरुषाने पायस (खीर) भोजनास द्यावे। शाली (तांदूळ) होम करावा, आणि कार्त्तिकात त्याचप्रमाणे यवांनी (होम करावा)।
Verse 9
आषाढादिचतुष्के तु तिलहोमं तु कारयेत् । तद्वत् तिलान्नं भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ५७.९ ॥
आषाढापासूनच्या चार महिन्यांत तिळहोम करवावा; तसेच तिळयुक्त अन्न सेवन करावे—हाच विधिक्रम आहे।
Verse 10
ततः संवत्सरे पूर्णे शशिनं कृतराजतं । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितपुष्पानुलेपनम् । एवमेव द्विजं पूज्य ततस्तं प्रतिपादयेत् ॥ ५७.१० ॥
नंतर वर्ष पूर्ण झाल्यावर चांदीची चंद्रप्रतिमा तयार करावी, ती दोन शुभ्र वस्त्रांनी झाकावी व शुभ्र पुष्पांनी अलंकृत करावी. याच प्रकारे ब्राह्मणाची पूजा करून ती प्रतिमा त्याला अर्पण करावी।
Verse 11
कान्तिमानपि लोकेऽस्मिन् सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात् सोमरूपिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ५७.११ ॥
तुमच्या कृपेने या लोकी मनुष्य तेजस्वी, सर्वज्ञ आणि प्रियदर्शन होतो. हे सोमरूपी नारायण, तुला नमस्कार असो।
Verse 12
अनेन किल मन्त्रेण दत्त्वा विप्राय वाग्यतः । दत्तमात्रे ततस्तस्मिन् कान्तिमान् जायते नरः ॥ ५७.१२ ॥
याच मंत्राने वाणीसंयम ठेवून ब्राह्मणाला दान दिल्यास, दान होताच तो पुरुष तत्क्षणी तेजस्वी होतो।
Verse 13
आत्रेयेणापि सोमेन कृतमेतत् पुरा नृप । तस्य व्रतान्ते सन्तुष्टः स्वयमेव जनार्दनः । यक्ष्माणमपनीयाशु अमृताख्यां कलां ददौ ॥ ५७.१३ ॥
हे राजन्, पूर्वी अत्रिवंशी सोमानेही हे व्रत केले होते. त्याच्या व्रताच्या शेवटी संतुष्ट होऊन स्वयं जनार्दनाने त्याचा यक्ष्मा त्वरेने दूर केला आणि ‘अमृत’ नावाची कला प्रदान केली।
Verse 14
तां कलां सोमराजोऽसौ तपसा लब्धवानिति । सोमत्वं चागमत सोऽस्य ओषधीनां पतिर् बभौ ॥ ५७.१४ ॥
असे सांगितले जाते की त्या सोमराजाने तपस्येने ती कला प्राप्त केली; आणि सोमत्व प्राप्त करून तो औषधींचा अधिपती झाला।
Verse 15
द्वितीयामश्विनौ सोमभुजौ कीर्त्येते तद्दिने नृप । तौ शेषविष्णू विख्यातौ मुख्यपक्षौ न संशयः ॥ ५७.१५ ॥
हे नृप, द्वितीया तिथीस अश्विनौ सोमभुज म्हणून कीर्तिले जातात; ते दोघे शेष व विष्णू म्हणून विख्यात—मुख्य पक्ष, यात संशय नाही।
Verse 16
न विष्णोर्व्यतिरिक्तं स्याद् दैवतं नृपसत्तम । नामभेदेन सर्वत्र संस्थितः परमेश्वरः ॥ ५७.१६ ॥
हे नृपश्रेष्ठ, विष्णूपासून वेगळे असे कोणतेही दैवत नाही; नामभेदाने तोच परमेश्वर सर्वत्र स्थित आहे।
Frequently Asked Questions
The text frames well-being and social order through disciplined observance aligned with calendrical and seasonal rhythms: regulated fasting, worship, offerings, and charitable gifting are presented as a structured means to restore “kānti,” linking personal health and social duty to cyclical terrestrial time.
The vrata begins on Kārttika śukla-dvitīyā (the bright fortnight’s second lunar day in Kārttika), includes a nightly observance (nakta), and runs for a full saṃvatsara (year). It specifies seasonal quartets: phālgunādi-catuṣka with payasa feeding and śāli-homa, Kārttika with yava offerings, and āṣāḍhādi-catuṣka with tila-homa and tila-based food.
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter encodes an ethic of terrestrial balance by emphasizing seasonal regularity (grain/seed offerings tied to time), Soma’s identity as oṣadhīnāṃ pati (lord of medicinal plants), and the idea that health and vitality are sustained through harmonizing human practice with annual and lunar cycles.
The narrative references Agastya (as transmitter of the vrata), Soma (as exemplar), Dakṣa (as the source of the curse), Janārdana/Nārāyaṇa/Viṣṇu (as the divine agent removing yakṣmā), and the Aśvinau (named in connection with dvitīyā). A royal addressee (“rājendra,” “nṛpa”) is also invoked as the audience for the instruction.