Adhyaya 51: Recollection of the Dharaṇī-vrata and the Agastya–Bhadrāśva Dialogue on Liberation
Dharaṇīvrata-smṛtiḥ, Agastya-bhadrāśva-saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (mokṣa-dharma framed through allegorical cosmology)
दुर्वासांनी परम धरणी-व्रत सांगितल्यानंतर वराह पुन्हा उपदेश करतात. ते सत्यतपाचा पुष्पभद्रा नदीजवळील हिमवत् प्रदेश, चित्राशिला खडक आणि भद्रवट वडवृक्षाजवळील गमनवृत्तांत सांगतात. पृथ्वी म्हणते की अनेक कल्पांपर्यंत हे प्राचीन व्रत आचरूनही ती ते विसरली होती; वराहकृपेने तिला जातिस्मरता येऊन स्मृती परत मिळते आणि अगस्त्याचा भद्राश्व राजाकडे पुनरागमन कसे झाले हे ती विचारते. वराह कथन करतात—भद्राश्वाने अगस्त्याचा सत्कार करून कर्मबन्ध व संसार कसा छेदला जातो आणि देहधारी व अदेह अवस्थांत शोक कसा टाळावा हे विचारले. अगस्त्य रूपककथा आरंभतात: एक गोपाल-राजा समुद्राकडे जाऊन सर्पांनी भरलेल्या वनात प्रवेश करतो व त्रिवर्ण व अनेक जीवांनी वेढला जातो—हे गुण/तत्त्वे व देह यांच्या गुंत्यातील बंधन सूचित करून मोक्षोपदेशाची भूमिका घडवते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 51
Verse 1
श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ ५१.१ ॥
श्रीवराह म्हणाले—दुर्वासांच्या वचनातून धरणी-व्रत हे उत्तम व्रत ऐकून सत्यतपा तत्क्षणी हिमवत् (हिमालय) पर्वताच्या परम श्रेष्ठ परिसराकडे गेला.
Verse 2
पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत्तस्य चरितं सम्भविष्यति ॥ ५१.२ ॥
जिथे पुष्पभद्रा नदी आहे, तसेच शिला व चित्रशिला नावाच्या शिळा आहेत; जिथे भद्रवट नावाचा वटवृक्ष आहे—तेथेच त्याचा आश्रम निर्माण झाला. त्या स्थानीच त्याच्या महान चरित्राची मोठी घटना घडणार आहे.
Verse 3
धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ॥ ५१.३ ॥
धरणी म्हणाली—हे सनातन प्रभो, अनेक सहस्र कल्पांपर्यंत या प्राचीन व्रतासंबंधी मी केलेले तप मला विसरून गेले आहे.
Verse 4
इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विषोका परमेश्वर ॥ ५१.४ ॥
आता तुमच्या प्रसादाने माझे पूर्वस्मरण जागृत झाले आहे. हे परमेश्वर, मी जातिस्मरा झाले आहे आणि शोकमुक्त झाले आहे.
Verse 5
यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ॥ ५१.५ ॥
हे परमदेवा, जर तुमच्या हृदयात कुतूहल असेल, तर हे भूधर, सांगावे—अगस्त्य भद्राश्वाच्या निवासस्थानी परत आल्यावर काय करीत होता आणि त्या राजानेही काय केले।
Verse 6
श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन् मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ॥ ५१.६ ॥
श्रीवराह म्हणाले—परत आलेल्या ऋषींना पाहून श्वेतवाहन भद्राश्वाने त्यांना श्रेष्ठ आसनावर बसलेले पाहिले; विशेष पूजन करून, हे सर्वधारिणि, त्याने ‘मोक्षधर्म’ नावाचा प्रश्न विचारला।
Verse 7
भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्तामूर्तोपपत्तिषु ॥ ५१.७ ॥
भद्राश्व म्हणाला—हे भगवन्, कोणत्या कर्माने भवसंसाराची फेरफटका छेदली जाते? किंवा काय केल्याने प्राणी मूर्त-अमूर्त देहप्राप्तींमध्ये शोक करत नाहीत?
Verse 8
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ॥ ५१.८ ॥
अगस्त्य म्हणाले—हे राजन्, दूर व जवळ अशा स्थितीत असलेली, दृश्य-अदृश्य विभागातून उत्पन्न झालेली ही दिव्य कथा ऐक; हे नृप, मन एकाग्र कर।
Verse 9
नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ॥ ५१.९ ॥
तेथे ना दिवस होता, ना रात्र; ना दिशा, ना विदिशा; ना स्वर्ग, ना देव; ना दिवसप्रकाश, ना सूर्य। त्या काळी ‘पशुपाल’ नावाचा राजा अनेक पशूंचे पालन व रक्षण करीत असे।
Verse 10
तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ॥ ५१.१० ॥
त्यांचे पालन करत तो कधी एकदा पूर्व समुद्र पाहण्याच्या इच्छेने त्वरेने तेथे गेला। अनंत पार असलेल्या महोदधीच्या तीरावर एक वन आहे; तेथे सर्प वसतात।
Verse 11
अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोर्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ॥ ५१.११ ॥
आठ कामवह वृक्ष, एक नदी, तसेच चौथ्या प्रकारे चालणारे प्राणी आणि इतर उर्ध्वगामी—तेथे भटकत होते. आणि पाच प्रधान पुरुष तेजाने दीप्त असलेल्या एका स्त्रीला धारण करीत होते।
Verse 12
सा अपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण-स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ॥ ५१.१२ ॥
ती स्त्रीही आपल्या वक्षस्थळी सहस्र सूर्यांसारखे विशाल काहीतरी धारण करीत होती. त्या राजाला पाहा—ज्याचा अधर त्रिविध विकारयुक्त व त्रिवर्ण आहे—तो परिभ्रमण करीत आहे।
Verse 13
तूष्णीम्भूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु-र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ॥ ५१.१३ ॥
ते सर्वजण गप्प झाले, जणू मृतप्रायच. तो राजा देखील त्या वनात शिरला. तो आत गेल्यावर ते सर्वही भयाने क्षणात एकरूप होऊन आत गेले.
Verse 14
तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः ॥ ५१.१४ ॥
दुर्विनीत सर्पांनी व दस्यूंनी वेढलेला तो राजा चिंताग्रस्त होऊन विचार करू लागला—“हे लोक याच्यामुळे कसे टिकतील? आणि संसारचक्रात गुंतलेले हे कसे शुभ परिणतीला पोहोचतील?”
Verse 15
एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ॥ ५१.१५ ॥
राजा असा विचार करीत असता, एक परात्पर त्रिवर्ण पुरुष प्रकट झाला—जो श्वेत, रक्त आणि कृष्ण असे तीनही वर्ण धारण करून होता।
Verse 16
सा संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ॥ ५१.१६ ॥
“तिने माझ्यासाठी एक संज्ञा (नाव) ठरवली आहे; पण आता दुसरा कुठे जाईल?” असे बोलत असता एक महान नाव प्रकट झाले।
Verse 17
तेनापि राजा संवृतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ॥ ५१.१७ ॥
त्यामुळेही राजा आवरला गेला; आणि तो म्हणाला, “बुध्यस्व—समजून घे.” असे म्हटल्यावर ती स्त्री त्या राजाला अडवू लागली।
Verse 18
मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ५१.१८ ॥
“मायेने पसरविलेल्या त्या प्रपंचाला भिऊ नका.” मग दुसरा पुरुष—वीर, सर्वेश्वरांचा ईश्वर—राजाला वेढून (संरक्षण करून) तेथे उभा राहिला।
Verse 19
ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ॥ ५१.१९ ॥
मग आणखी पाच पुरुष आले; त्यांनी श्रेष्ठ राजाला वेढून आत येत आपापल्या जागी उभे राहिले; तेव्हा राजाला विरोध झाला।
Verse 20
रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीना अन्योन्यं ततो भयात् ॥ ५१.२० ॥
राजा रोखला गेल्यावर ते सर्व दस्यु एकत्र झाले. प्रहार करण्यासाठी शस्त्रे घेऊन, भयामुळे ते मग एकमेकांत लपले.
Verse 21
तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ॥ ५१.२१ ॥
ते लीन झाल्यामुळे नृपतीचे राजवाडे अत्यंत शोभिवंत झाले. आणि हे नृप, इतर पापांचीही एक कोटी संख्या शेषासह नष्ट झाली.
Verse 22
गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥ ५१.२२ ॥
गृहात पृथ्वी व जल, अग्नी, तसेच सुखद व शीतल वारा आहे; आणि आकाशाशी संबंधित शुभ्र, पवित्र अवकाशही आहेत—अशा रीतीने पाच गुण, व एक कमी अशी गणनाही सांगितली आहे.
Verse 23
एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥ ५१.२३ ॥
त्यांच्याशी घट्ट लिपटून व बांधलेली राहून ती एकटीच दीर्घकाळ तशीच राहिली. अशा प्रकारे, हे नृप, त्या गोपाळाने ते सहज केले.
Verse 24
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥ ५१.२४ ॥
त्याची ती चपळाई आणि रणांगणातील नृपतीचे रूप पाहून, हे राजन्, त्रिवर्ण पुरुषाने राजश्रेष्ठास संबोधून सांगितले.
Verse 25
त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ॥ ५१.२५ ॥
हे महाराज, मी तुमचा पुत्र आहे; सांगा, मी तुमच्यासाठी काय करू? आम्ही, जे बंधू शोधत होतो, तुम्हालाच निवडण्याचा निश्चय केला आहे।
Verse 26
यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ॥ ५१.२६ ॥
हे देव, जर आम्ही सर्वजण पराजित झालो असू, तरी तसेच होवो; हे पार्थिव, आम्ही याच प्रकारे देहांत लीन होऊन स्थित राहू।
Verse 27
मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु सम्भवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ॥ ५१.२७ ॥
काही जण खरोखरच तुझे पुत्रत्व प्राप्त करतात; आणि ते सर्वांमध्ये संपल्यावर पुनर्जन्माची शक्यता राहते। असे ऐकून राजा त्या पुरुषास पुन्हा म्हणाला।
Verse 28
पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ॥ ५१.२८ ॥
हे सत्तम, माझा पुत्र इतरांच्याही कार्यांचा कर्ता होतो; पण तुमच्या सुखांपासून उत्पन्न होणाऱ्या मानवी भाव-अवस्थांनी मी कधीही लिप्त होत नाही।
Verse 29
एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरॊत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ॥ ५१.२९ ॥
असे बोलून त्या नृपतीने मग आपल्या पुत्राविषयी कर्तव्य केले। त्यांच्या द्वारे मुक्त होऊन तो स्वतः त्यांच्या मध्येच विसावला।
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation inquiry (mokṣa-dharma) through Bhadrāśva’s questions to Agastya about how karmic action is severed and grief is avoided across states of embodiment. Agastya’s opening allegory—figures enveloping the king—functions as a model for how the person becomes bound by interrelated forces (often read as guṇas/elements and psychosomatic constituents), implying that discernment and disciplined conduct are prerequisites for release.
No explicit tithi, lunar phase, month, or seasonal timing is stated in the provided verses. Chronology is expressed instead through expansive temporal language (bahu-kalpa-sahasrāṇi) indicating repeated cycles across kalpas.
Environmental emphasis appears through the Dharaṇī-vrata frame: Pṛthivī’s vow is positioned as an ‘uttama’ practice tied to Earth (Dharaṇī) and remembered as a long-duration stewardship ethic. The narrative’s detailed placement in river, mountain, banyan, and coastal-forest ecologies foregrounds landscapes as moral-pedagogical settings, supporting a reading of terrestrial care as integral to dharma and memory of cosmic order.
The chapter references the sage Durvāsas (as prior speaker), Satyatapās (as an ascetic moving to Himavat), the sage Agastya (as instructor), and King Bhadrāśva Śvetavāhana (as royal interlocutor). No extended genealogy is supplied in the excerpt, but the king–sage instructional setting reflects a standard Purāṇic courtly pedagogy.