Adhyaya 48: The Kalki Dvādaśī Observance and the Episode of King Viśāla
Kalki-dvādaśī-vrata-vidhiḥ tathā Viśāla-rājopākhyānam
Ritual-Manual with Purāṇic Exemplum (Avatāra-Theology and Royal Ethics)
या अध्यायात वराह–पृथ्वी संवादात भाद्रपद शुक्ल द्वादशीला विष्णूच्या कल्कि-रूपाची उपासना करणाऱ्या व्रतविधीचे वर्णन आहे—अंगन्यासासारखी नामोच्चारयुक्त स्तुती, सुवर्ण कल्कि-प्रतिमेची स्थापना आणि ती विद्वान ब्राह्मणास दान. पुढे काशीचा राजा विशाल याची कथा येते: राज्य हरपल्यावर तो बदरीजवळ गंधमादनास जाऊन नर–नारायणांना भेटतो; वर म्हणून विविध दक्षिणांसह यज्ञ करण्याची क्षमता मागतो. नर विष्णूच्या अवतारक्रमाचे निरूपण करून सांगतो की वेगवेगळ्या उपासना-रूपांनी ज्ञान, वंशरक्षण, अभय, समृद्धी, पुत्रप्राप्ती, सौंदर्य व शत्रुनाश अशी फळे साध्य होतात. शेवटी विशालाच्या द्वादशी-व्रताने राज्य पुनःप्राप्ती व अखेरीस मोक्ष मिळतो; नियमबद्ध कर्म हे सामाजिक व्यवस्था व भूमीस्थैर्याचे कारण आहे असा निष्कर्ष दिला आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 48
Verse 1
दुर्वासा उवाच । तद्वद् भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । सङ्कल्प्य विधिना देवं अर्च्छयेत् परमेश्वरम् ॥ ४८.१ ॥
दुर्वासा म्हणाले—तसेच भाद्रपद महिन्यात शुक्लपक्षातील द्वादशीला विधिपूर्वक संकल्प करून परमेश्वर देवाचे पूजन करावे।
Verse 2
नमोऽस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिम् । म्लेच्छविध्वंसनायेति जगन्मूर्त्ते तथोदरम् ॥ ४८.२ ॥
कल्कीच्या चरणांना नमस्कार असो; हृषीकेशाच्या कटीलाही नमस्कार; ‘म्लेच्छविध्वंसक’ असे म्हणत, जगन्मूर्तीच्या उदरालाही नमस्कार।
Verse 3
शितिकण्ठाय कण्ठं तु खड्गपाणेति वै भुजौ । चतुर्भुजायेति हस्तौ विश्वमूर्त्ते तथा शिरः ॥ ४८.३ ॥
कंठ ‘शितिकंठा’स अर्पावा; भुजा ‘खड्गपाणी’स; हस्त ‘चतुर्भुजा’स; तसेच शिर ‘विश्वमूर्ती’स असे भावावे।
Verse 4
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यसेत् कल्किनं देवं सौवर्णं तत्र कारयेत् ॥ ४८.४ ॥
अशा रीतीने पूजन करून मेधावी साधक पूर्ववत् त्याच्या समोर घट ठेवावा; तेथे देव कल्किनाची स्थापना करावी आणि तेथे सुवर्णमय मूर्ती घडवावी।
Verse 5
सितवस्त्रयुगच्छन्नं गन्धपुष्पोपशोभितम् । कृत्वा प्रभाते विप्राय प्रदेयं शास्त्रवित्तमे । एवं कृते भवेद्यस्तु तन्निबोध महामुने ॥ ४८.५ ॥
दोन शुभ्र वस्त्रांनी आच्छादित करून व गंध-पुष्पांनी शोभवून, प्रभाती शास्त्रवित् ब्राह्मणास दान द्यावे। असे केल्याने जे फळ मिळते ते ऐक, महामुने।
Verse 6
पूर्वं राजा विशालोऽभूत् काश्यां पुर्यां महाबलः । गोत्रजैर्हृतराज्योऽसौ गन्धमादनमाविशत् ॥ ४८.६ ॥
पूर्वी काशीपुरीत ‘विशाल’ नावाचा महाबली राजा होता। गोत्रजांनीच राज्य हिरावून घेतल्याने तो गंधमादनात गेला।
Verse 7
तस्य द्रोण्यां महाराज बदरीं प्राप्य शोभनाम् । हृतराज्यो विशेषेण गतश्रीको नरोत्तमः ॥ ४८.७ ॥
हे महाराज, त्या द्रोणीत शोभन बदरीला पोहोचून तो नरोत्तम राज्यहृत झाला आणि विशेषतः पूर्ववैभवहीन झाला।
Verse 8
कदाचिदागतौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ । नरनारायणौ देवौ सर्वदेवनमस्कृतौ ॥ ४८.८ ॥
एकदा तेथे पुरातन श्रेष्ठ ऋषी नर-नारायण हे देवस्वरूप, ज्यांना सर्व देव नमस्कार करतात, असे आगमन झाले।
Verse 9
तौ दृष्ट्वा तत्र राजानं पूर्वागतमरिंदमौ । ध्यायन्तं परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ ४८.९ ॥
तेथे पूर्वी आलेल्या राजाला पाहून ते दोघे शत्रुदमन, विष्णु-नामक परम पद असलेल्या परम ब्रह्माचे ध्यान करणारा त्याला पाहू लागले।
Verse 10
तौ प्रीतावूचतुस् तं तु राजानं क्षीणकल्मषम् । वरं वृणीष्व राजेन्द्र वरदौ स्वस्तवागतौ ॥ ४८.१० ॥
प्रसन्न होऊन त्या दोघांनी कल्मषक्षीण त्या राजाला म्हटले—“हे राजेंद्र, वर माग; आम्ही वरदाते आहोत आणि कुशलतेने आलो आहोत।”
Verse 11
राजोवाच । भवन्तौ कौ न जानामि कस्य गृह्णाम्यहं वरम् । आराधयामि यत् तस्माद् वरमिच्छामि शोभनम् ॥ ४८.११ ॥
राजा म्हणाला—“आपण दोघे कोण आहात हे मला माहीत नाही; मी कोणाकडून वर घ्यावा? ज्याची मी आराधना करतो त्याच्याकडूनच मला शुभ वर हवा आहे।”
Verse 12
एवमुक्तौ तु तौ राज्ञा कामाराधयसे प्रभो । कं वा वरं वृणुष्व त्वं कथयस्व कुतूहलात् ॥ ४८.१२ ॥
राजाने असे म्हटल्यावर ते दोघे म्हणाले—“हे प्रभो, तुमच्या इच्छेप्रमाणेच आदर करा; जो वर तुम्हाला हवा तो निवडा आणि कुतूहलाने सांग।”
Verse 13
एवमुक्तस्ततो राजा विष्णुमाराधयाम्यहम् । कथयित्वा स्थितस्तूष्णीं ततस्तावूचतुः पुनः ॥ ४८.१३ ॥
असे संबोधिल्यावर राजा म्हणाला—“मी विष्णूची आराधना करीन.” असे बोलून तो मौन राहिला; मग ते दोघे पुन्हा बोलले.
Verse 14
राजन् तस्यैव देवस्य प्रसादादावयोर् वरः । दातव्यस् ते वरं ब्रूहि कस् ते मनसि वर्तते ॥ ४८.१४ ॥
हे राजन्, त्या देवाच्या कृपेने आम्ही दोघे तुला वर देणार आहोत. वर सांग—तुझ्या मनात काय आहे?
Verse 15
राजोवाच । यथा यज्ञेश्वरं देवं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । यष्टुं समर्थता मे स्यात् तथा मे ददतां वरम् ॥ ४८.१५ ॥
राजा म्हणाला—“मला असा वर द्या की विविध दक्षिणांसह यज्ञ करून मी यज्ञेश्वर देवाचे यजन करण्यास समर्थ होईन.”
Verse 16
नर उवाच । स्वयं नारायणो देवो लोकमार्गप्रदर्शकः । मया सह तपः कुर्याद् बदर्यां लोकभावनः ॥ ४८.१६ ॥
नर म्हणाला—“लोकमार्ग दाखविणारा, लोकांचे कल्याण करणारा स्वयं नारायण देव बदरीत माझ्यासह तप करावा.”
Verse 17
अयं मत्स्योऽभवत् पूर्वं पुनः कूर्मस्वरूपवान् । वराहश्चाभवद् देवो नरसिंहस्ततोऽभवत् ॥ ४८.१७ ॥
हा देव पूर्वी मत्स्य झाला, पुन्हा कूर्मरूप धारण केले. देव वराहही झाला आणि त्यानंतर नरसिंह झाला.
Verse 18
वामनस्तु ततो जातो जामदग्न्यो महाबलः । पुनर्दाशरथिर्भूत्वा वासुदेवः पुनर्बभौ ॥ ४८.१८ ॥
त्यानंतर वामन अवतार झाला; मग महाबली जामदग्न्य (परशुराम) प्रकट झाला. पुन्हा दशरथपुत्र राम होऊन तोच वासुदेव पुनः प्रकट झाला.
Verse 19
बुद्धो भूत्वा जनं ह्येष मोहयामास पार्थिव । सपत्नान् दस्यवो म्लेच्छान् पुनर्हत्वा महीमिमाम् । प्रकृतिस्थां चकारायं स एष भगवान् हरिः ॥ ४८.१९ ॥
हे राजन्, बुद्ध होऊन याने लोकांना मोहात पाडले. नंतर दस्यु व म्लेच्छ असे शत्रू पुन्हा संहारून या पृथ्वीला तिच्या स्वाभाविक, स्थिर व्यवस्थेत आणले. तोच भगवान् हरि आहे.
Verse 20
पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः । स्ववंशोद्धरणार्थाय कूर्मरूपी तु पूज्यते ॥ ४८.२० ॥
सर्वज्ञत्वाची इच्छा असणारे त्याची मत्स्यरूपाने पूजा करतात. आणि आपल्या वंशाच्या रक्षण-उद्धारासाठी त्याची कूर्मरूपाने पूजा करतात.
Verse 21
भवोदधिनिमग्नेन वाराहः पूज्यते हरिः । नारसिंहेन रूपेण तद्वत् पापभयाद् नरैः ॥ ४८.२१ ॥
जो संसाररूपी समुद्रात बुडाला आहे तो हरिची वराहरूपाने पूजा करतो. तसेच पापभयाने व्याकुळ झालेले नर नरसिंहरूपाने त्याची पूजा करतात.
Verse 22
वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जगदग्निजम् । क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद् दाशरथिं बुधः ॥ ४८.२२ ॥
मोह नष्ट करण्यासाठी वामनाची उपासना करावी; धनप्राप्तीसाठी जगदग्निज (जामदग्न्य)ची. आणि क्रूर शत्रूंच्या विनाशासाठी ज्ञानी पुरुषाने दाशरथी रामाची पूजा करावी.
Verse 23
बालकृष्णौ यजेद् धीमान् पुत्रकामो न संशयः । रूपकामो यजेद् बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने ॥ ४८.२३ ॥
पुत्राची इच्छा असलेला विवेकी पुरुष निःसंशय बालकृष्णाची पूजा करावी. रूपाची इच्छा असलेल्याने बुद्धाची, आणि शत्रुनाशासाठी कल्कीची आराधना करावी.
Verse 24
एवमुक्त्वा नरस्तस्य इमामेवाब्रवीन् मुनिः । द्वादशीं कृतवान् सोऽपि चक्रवर्ती बभूव ह । तस्यैव नाम्ना बदरी विशालाख्या अभवन् मुने ॥ ४८.२४ ॥
असे सांगून मुनिने त्याला हाच उपदेश केला. त्यानेही द्वादशी-व्रत स्थापन केले आणि तो चक्रवर्ती झाला. हे मुने, त्याच्याच नावाने बदरी ‘विशाला’ म्हणून प्रसिद्ध झाली.
Verse 25
इह जन्मनि राजा असौ राज्यं कृत्वा इयाद् वनम् । यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४८.२५ ॥
याच जन्मात त्या राजाने राज्यकारभार करून वनात प्रस्थान केले. आणि विविध यज्ञ करून त्याने परम निर्वाण प्राप्त केले.
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined ritual action (vrata, arcana, dāna, and yajña) as a mechanism for restoring social and political order while aligning human aims with a broader cosmic/terrestrial balance; the avatāra taxonomy is used to map specific intentions (knowledge, protection, prosperity, lineage, conflict resolution) to regulated forms of worship rather than impulsive action.
The observance is specified for Bhādrapada māsa during the śukla pakṣa on Dvādaśī tithi, with worship performed by rule (vidhinā) and the dāna (gift of the prepared item/image) given in the morning (prabhāte).
Although not a direct ecological manual, the chapter links dharma-centered rites and the avatāra principle to the re-establishment of the world in a stable condition (prakṛti-sthāpanā), implying that orderly governance, redistribution through dakṣiṇā/dāna, and restrained conduct contribute to Pṛthivī’s sustaining equilibrium—an Earth-centered ethic consistent with the Varāha–Pṛthivī framework.
The narrative references King Viśāla of Kāśī and the ascetic divine pair Nara and Nārāyaṇa at Badarī; it also enumerates culturally central avatāra figures of Viṣṇu (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, Jāmadagnya/Paraśurāma, Dāśarathi/Rāma, Vāsudeva/Kṛṣṇa, Buddha, and Kalki) as a doctrinal lineage of world-order interventions.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.