Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga
Śrāvaṇa-śukla-dvādaśīvrata-vidhiḥ (Dāmodara-pūjā) tathā Nṛga-rāja-upākhyānam
Ritual-Manual and Didactic Narrative (Vrata-Māhātmya)
वराह–पृथ्वी संवादात या अध्यायात दुर्वासा व वामदेव यांच्या प्रामाण्यपर परंपरेने श्रावण शुक्ल द्वादशीच्या दामोदर-पूजा व्रताची विधी सांगितली आहे। विष्णूच्या अवयवांवर नामन्यास (दामोदर, हृषीकेश, सनातन, श्रीवत्सधारी, चक्रपाणी, हरि, मुञ्जकेश, भद्रा इ.), कुंभस्थापन, वस्त्रन्यास आणि वेदपाठी ब्राह्मणाला दान यांचे विधान आहे। पुढे माहात्म्यरूप नृग-राजोपाख्यान—पूर्वजन्मी शूद्रजन्मसंबंध असूनही नृग भयाण अरण्यात म्लेच्छांच्या हल्ल्यात देवीसदृश शक्तीने रक्षित होतो; ती शक्ती आक्रमकांचा वध करते—हे श्रावण-द्वादशी व्रताच्या रक्षणशक्तीचे फल मानले आहे। संदेश: नियमपालन, दानधर्माने सामाजिक कर्तव्य आणि संकटग्रस्तांचे संरक्षण।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥
दुर्वासा म्हणाले—श्रावण मासाच्या शुक्लपक्षातील द्वादशीला गंध व पुष्पांनी परम देव ‘जनार्ण’ याची अर्चना करावी।
Verse 2
दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥
पाय ‘दामोदर’ यांस, कटि ‘हृषीकेश’ यांस अर्पण करावी। ‘सनातन’ या मंत्राने जठर, आणि उर ‘श्रीवत्सधारी’ यांस विन्यास करावा।
Verse 3
चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥
‘चक्रपाणी’ असे म्हणत दोन्ही भुजांचा, आणि ‘हरी’ असे म्हणत कंठाचा विन्यास करावा। शिर ‘मुञ्जकेशा’स, तसेच शिखा ‘भद्रा’स अर्पण करावी।
Verse 4
एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥
अशा प्रकारे विधिपूर्वक पूजन करून पूर्वीप्रमाणे कुम्भाची स्थापना करावी. मग त्यावर वस्त्रांची जोडी ठेवून, त्याच्या वर (नियत वस्तू) न्यास करावा.
Verse 5
काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥
त्यानंतर सुवर्णमय ‘देवदेव’ दामोदर नामक भगवंताची, विधानाप्रमाणे क्रमाने गंध, पुष्प इत्यादी अर्पण करून विधिपूर्वक अर्चना करावी.
Verse 6
प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥
पूर्वीप्रमाणे ते वेद व वेदांगांत पारंगत अशा ब्राह्मणास दान द्यावे. अशा नियमयुक्त व्यक्तीचा जो प्रभाव आहे तो माझ्याकडून ऐक.
Verse 7
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥
हे विभो! श्रावण महिन्यात हा विधी तुला सांगितला आहे. आता याचा जो प्रभाव—पापनाशक—तो ऐक.
Verse 8
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥
पूर्वी कृतयुगात नृग नावाचा एक महाबली राजा होता. शिकारात आसक्त मनाने तो एका भयंकर वनात भटकत राहिला.
Verse 9
स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥
एकदा तो घोड्याने दूर नेला गेला आणि एका विशाल वनात पोहोचला—तेथे वाघ, सिंह व हत्तींची गर्दी होती आणि दरोडेखोर व सर्प यांचा वावर होता।
Verse 10
एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥
तेथे राजा एकटा होता; त्याने झाडाखाली घोडा सोडला आणि स्वतः कुश पसरून, दुःखाने व्याकुळ होऊन झोपला।
Verse 11
तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥
तेवढ्यात त्याच ठिकाणी रात्री मृग मारण्यासाठी चौदा हजार शिकारी आले आणि राजाला सर्व बाजूंनी वेढून टाकले।
Verse 12
तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥
तेथे त्यांनी झोपलेला नृग राजा पाहिला—जो सुवर्ण व रत्नांनी अलंकृत, अत्यंत पराक्रमी आणि परम तेजाने युक्त होता।
Verse 13
ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥
शिकारी धावून जाऊन आपल्या सरदाराला कळवू लागले; आणि तोही रत्न व सुवर्णाच्या लोभाने राजाला मारण्यास उद्यत झाला।
Verse 14
तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥
घोड्याच्या कारणासाठी वनवासी, हातात तलवारी घेऊन, झोपलेल्या राजाजवळ येऊन त्याला पकडण्यास प्रवृत्त झाले।
Verse 15
तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥
तेव्हा राजाच्या देहातून शुभ्र आभूषणांनी भूषित, माळा व चंदनाने अलंकृत अशी एक स्त्री प्रकट झाली। उठून तिने चक्र उचलले आणि त्या म्लेच्छांना पाडले।
Verse 16
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥
दस्यूंना मारून ती देवी पुन्हा त्वरेने राजाच्या देहात प्रवेशली. राजा देखील लगेच जागा झाला व पाहिले; म्लेच्छ मृत पडलेले पाहून ती देवी आपल्या स्वरूपात लीन झाली.
Verse 17
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥
घोड्यावर आरूढ होऊन तो पुन्हा वामदेवांच्या आश्रमास गेला. तेथे भक्तीने ऋषींना विचारले—“ती स्त्री कोण, आणि जे पाडले गेले ते कोण? हे महर्षे, कृपा करून मला हे कार्य सांगावे।”
Verse 18
वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥
वामदेव म्हणाले—“हे राजन्, अन्य जन्मी तू शूद्रजातीचा होतास. तेथे तू ब्राह्मणाला दूत म्हणून पाठवीत असताना श्रावण मासातील शुक्लपक्षातील द्वादशीचे माहात्म्य ऐकलेस.”
Verse 19
सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥
हे राजन्, विधिपूर्वक तू भक्तीने त्या व्रत-उपवासाचे यथाविधि पालन केलेस; तो पूर्ण झाल्यावर, हे निष्पाप, तुला राज्य प्राप्त झाले।
Verse 20
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥
सर्व आपत्तींमध्ये ती देवी तुझी रक्षा करते; तिच्याच द्वारा पापयुक्त क्रूर म्लेच्छांचा विनाश झाला। हे राजन्, तुझीही रक्षा झाली; तीच श्रावण-द्वादशी आहे।
Verse 21
एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥
आपत्तीत एकच (शक्ती) राज्याचे रक्षण करते आणि एकच (शक्ती) फल देते; मग त्या बारा तर किती अधिक—ज्यांनी इंद्रालाही पद दिले नाही।
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (niyama and upavāsa) with social duty (dāna to a learned brāhmaṇa) and frames ritual practice as a stabilizing force during crisis (apad-rakṣā), illustrated through a narrative where protective power intervenes against violence in a forest setting.
The observance is specified for Śrāvaṇa māsa during the śukla-pakṣa on dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight).
While not a direct ecological treatise, the chapter situates moral order within a hazardous forest ecology (ghora-vana with predators and bandits), implying that disciplined conduct and protective governance reduce harm in vulnerable landscapes—an indirect model of maintaining terrestrial safety and stability within the Varāha–Pṛthivī didactic horizon.
Durvāsas (sage authority), Vāmadeva (ṛṣi with an āśrama), and King Nṛga (royal figure used for exemplum). Social categories appear via references to a prior śūdra birth and to mleccha/dasyu attackers as cultural outsiders in the narrative.