Adhyaya 40: Ritual Procedure for the Kūrma Dvādaśī Observance

Verse 1

दुर्वासा उवाच । तथैव पौषमासे तु अमृतं मथितं सुरैः । तत्र कूर्मो भवेद्देवः स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४०.१ ॥

दुर्वासा म्हणाले—तसेच पौष महिन्यात देवांनी समुद्रमंथन करून अमृत काढले. त्या प्रसंगी स्वयं जनार्दनच कूर्मरूप धारण करणारा देव होतो.

Verse 2

तस्येयं तिथिरुद्दिष्टा हरेर्वै कूर्मरूपिणः । पुष्यमासस्य या शुद्धा द्वादशी शुक्लपक्षतः ॥ ४०.२ ॥

हरेच्या कूर्मरूपासाठी ही तिथी सांगितली आहे—पुष्य महिन्यातील शुक्लपक्षातील शुद्ध द्वादशी.

Verse 3

तस्यां प्रागेव संकल्प्य प्राग्वत् स्नान्नादिकाः क्रियाः । निर्वर्त्याराधयेद् रात्र्यामेकादश्यां जनार्दनम् । पृथङ्मन्त्रैर्मुनिश्रेष्ठ देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४०.३ ॥

त्या (तिथीसाठी) आधी संकल्प करून, पूर्वीप्रमाणे स्नानादी कर्मे करून, एकादशीच्या रात्री—हे मुनिश्रेष्ठ—वेगवेगळ्या मंत्रांनी देवदेव जनार्दनाची आराधना करावी.

Verse 4

ॐकूर्माय पादौ प्रथमं प्रपूज्य नारायणेत्य् हरेः कटिं च । संकर्षणायेत्युदरं विशोकेत्युरोभवायेत्य् तथैव कण्ठम् । सुबाहवेतेव भुजौ शिरश्च नमो विशालाय रथाङ्गसारम् ॥ ४०.४ ॥

“ॐ कूर्माय” असे म्हणत प्रथम पादांची पूजा करावी, नंतर “नारायण” म्हणत हरेची कटि; “संकर्षणाय” म्हणत उदर, “विशोकाय” म्हणत वक्षः, “उरोभवाय” म्हणत कंठ; आणि “सुबाहवे” म्हणत भुजा व शिर यांची पूजा करावी. रथांगसार, विशाल प्रभूस नमस्कार.

Verse 5

स्वनाममन्त्रेण सुगन्धपुष्पैर् नानानिवेद्यैर्विविधैः फलैश्च | अभ्यर्च्य देवं कलशं तदग्रे संस्थाप्य माल्यैः सितकण्ठदाम || ४०.५ ||

देवाच्या स्वनाममंत्राने सुगंधी पुष्पे, नानाविध नैवेद्य व विविध फळे अर्पून पूजन करून, त्याच्या समोर कलश स्थापावा आणि तो माळा व श्वेत-कंठहारासारख्या अलंकाराने सजवावा.

Verse 6

तं रत्नगर्भं तु पुरेव कृत्वा स्वशक्तितो हेममयं तु देवम् । समन्दरं कूर्मरूपेण कृत्वा संस्थाप्य ताम्रे घृतपूर्णपात्रे । पूर्णघटस्योपरि संनिवेश्य श्वो ब्राह्मणायैवमेवं तु दद्यात् ॥ ४०.६ ॥

प्रथम ‘रत्नगर्भ’ (रत्नांनी भरलेले अर्पण) सिद्ध करून, आपल्या शक्तीनुसार सुवर्णमय देवप्रतिमा करावी. मग कूर्मरूपाने समुद्राचे रूप करून ते घृताने भरलेल्या तांब्याच्या पात्रात स्थापावे. पूर्ण जलघटावर ठेवून दुसऱ्या दिवशी याच प्रकारे ब्राह्मणाला दान द्यावे.

Verse 7

श्वो ब्राह्मणान् भोज्य सदक्षिणांश्च यथाशक्त्या प्रीणयेद् देवदेवम् । नारायणं कूर्मरूपेण पश्चाद् तथा स्वयं भुञ्जीत सभृत्यवर्गः ॥ ४०.७ ॥

दुसऱ्या दिवशी ब्राह्मणांना भोजन घालून आणि यथाशक्ती दक्षिणा देऊन देवदेवाला प्रसन्न करावे. त्यानंतर कूर्मरूप नारायणाचे ध्यान करून स्वतः सेवक-परिवारासह भोजन करावे.

Verse 8

एवं कृते विप्र समस्तपापं विनश्यते नात्र कुर्याद्विचारम् । संसारचक्रं तु विहाय शुद्धं प्राप्नोति लोकं च हरेः पुराणम् । प्रयान्ति पापानि विनाशमाशु श्रीमांस्तथा जायते सत्यधर्मः ॥ ४०.८ ॥

हे विप्र! असे केल्यास सर्व पाप नष्ट होतात—यात विचार वा शंका करू नये. संसारचक्र टाकून देऊन शुद्ध पुरुष हरिच्या प्राचीन लोकाला प्राप्त होतो. पापे शीघ्र नष्ट होतात, मनुष्य श्रीसमृद्ध होतो आणि सत्याधिष्ठित धर्म उत्पन्न होतो.

Verse 9

अनेकजन्मान्तरसंचितानि नश्यन्ति पापानि नरस्य भक्त्या । प्रागुक्तरूपं तु फलं भवेत नारायणस्तुष्टिमायाति सद्यः ॥ ४०.९ ॥

मनुष्याच्या भक्तीने अनेक जन्मांतील संचित पापे नष्ट होतात. पूर्वी सांगितलेले फळ निश्चयाने प्राप्त होते आणि नारायण त्वरित संतुष्ट होतात.