Adhyaya 36: Account of the Maṇija Kings and a Hymn to Govinda Leading to Liberation

Verse 1

महातपा उवाच । आदितरेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ॥ ३६.१ ॥

महातपा म्हणाले—हे राजन्, आदितरेतसांच्या वंशात ‘मणिजा’ म्हणून प्रसिद्ध असलेले जे राजे आहेत, त्यांचे वर्णन मी करीन; त्याच वंशात तो पार्थिवही जन्मला होता.

Verse 2

योऽसौ सुप्रभानामासीत्त स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापाल इति शोभनः ॥ ३६.२ ॥

हे राजन्, कृतयुगात जो ‘सुप्रभा’ नावाने प्रसिद्ध होता तोच तू आहेस। आता तू ‘प्रजापाल’ या नावाने विख्यात होऊन जन्मला आहेस, हे शोभन!

Verse 3

शेषास्त्रेतायुगॆ राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शान्तेति प्रकीर्तितः ॥ ३६.३ ॥

हे राजन्, उरलेले त्रेतायुगात महाबलवान होऊन उत्पन्न होतील. जो दीप्त तेजाचा, मणिज (मणिपासून जन्मलेला) आहे, तो ‘शान्ति’ म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 4

सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ॥ ३६.४ ॥

‘सुरश्मि’ नावाचा राजा होईल; ‘शशकर्ण’ महाबलवान होईल; आणि शुभदर्शन ‘पाञ्चाल’ही मनुष्यांचा अधिपती बनेल.

Verse 5

सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ॥ ३६.५ ॥

अङ्ग वंशात निश्चयच ‘सुशान्ति’ झाला; आणि ‘सुन्दर’ हाही ‘अङ्ग’ म्हणून ओळखला गेला. ‘सुन्द’ व ‘मुचुकुन्द’ झाले; तसेच ‘सुद्युम्न’ आणि ‘तुर’ही झाले.

Verse 6

सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ॥ ३६.६ ॥

‘सुमना’ आणि ‘सोमदत्त’ हे ‘शुभ’ व ‘संवरण’ झाले. तसेच ‘सुशील’ आणि ‘वसुदान’ हे ‘सुखद’ व ‘सुपति’ झाले.

Verse 7

शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगॆ नृप ॥ ३६.७ ॥

शंभू सेनापती झाला; सुकांत हा दशरथ म्हणून स्मरणात आहे. सोम हा जनक राजा झाला—हे त्रेतायुगातील नृप होते.

Verse 8

सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ॥ ३६.८ ॥

हे राजन्, ते सर्व वसुधाधिपती ही भूमी भोगून (म्हणजे राज्य करून) आणि विविध यज्ञांनी इष्ट्वा करून, निःसंशय स्वर्गास प्राप्त होतील.

Verse 9

श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याममृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद्वनम् ॥ ३६.९ ॥

श्रीवराह म्हणाले—असे ऐकून तो राजर्षी, समर्थ प्रभू, अमृततुल्य ब्रह्मविद्या प्राप्त करून, परम आख्यानाने प्रसन्न होऊन तप करण्यासाठी वनात गेला.

Verse 10

ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्री हरौ लयमवाप च ॥ ३६.१० ॥

ऋषींनी अध्यात्मयोगाने हे कलेवर त्यागले. ब्रह्मरूप होऊन धात्रीही हरिमध्ये लय पावली.

Verse 11

वृन्दावनं च राजा असौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ॥ ३६.११ ॥

तो राजा, प्रभूसमान, तपासाठी वृंदावनास गेला; तेथे गोविंदनामधारी हरिची स्तुती सुरू केली.

Verse 12

राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ॥ ३६.१२ ॥

राजा म्हणाला—जगांचे मूर्तिरूप देव, गोपेन्द्र, इंद्राचा अनुज, अप्रमेय, संसारचक्र चालविण्यात अद्वितीय दक्ष, पृथ्वीधारक, देवांतील श्रेष्ठ यांस मी नमस्कार करतो।

Verse 13

भवोदधौ दुःखशतोर्मिभीमे जरावर्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ॥ ३६.१३ ॥

भवसागरात—दुःखाच्या शेकडो लाटांनी भयाण—जरेच्या भोवऱ्यात, कृष्ण पाताळाच्या मुळाशी, त्याचा अंत व माझे कल्याण एकट्याने तुम्हीच घडविता। हे गोपती, अप्रमेय, तुम्हांस नमस्कार।

Verse 14

व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ॥ ३६.१४ ॥

हे देव! व्याधी इत्यादींनी पीडित पुरुष आणि शत्रुबलांनी ग्रस्त जन पुन्हा पुन्हा आघातांनी दबले जातात, तेव्हा युद्धरत महात्मा—जनार्दन, गोपती, उग्रबाहू—तुम्हांस नमस्कार।

Verse 15

त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ॥ ३६.१५ ॥

हे सुरेश, सर्व विद्वानांत तुम्ही उत्तम; तुमच्यामुळे हे समस्त विश्व व्यापलेले आहे. हे गोपेन्द्र, हे महानुभाव, संसारभयाने भयभीत मला—हे तीक्ष्ण चक्रधारी—रक्षा करा।

Verse 16

परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ॥ ३६.१६ ॥

हे देव, तुम्ही परात्पर; सुरांमध्ये श्रेष्ठ. तुम्ही परम पुरुषाचे स्वरूप, चंद्रासारखे प्रकाशमान. हे अच्युत, अग्निसदृश मुख असलेले, तीव्र तेजस्वी, हे गोपेन्द्र—भवात पडणाऱ्या मला वाचवा।

Verse 17

संसारचक्रक्रमणान्यनेका- न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ॥ ३६.१७ ॥

हे अच्युत! देहधारी जीवांसाठी संसारचक्रात भ्रमणाचे अनेक प्रकार प्रकट होतात. हे सुरेश! तुझ्या मायेनें मोहित झालेल्यांना द्वंद्वांचे धाम असलेली ती माया कोण पार करू शकेल?

Verse 18

अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध- मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीराः- स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ॥ ३६.१८ ॥

हे गोपेन्द्र! जो धीर व स्थिरबुद्धी ज्ञानी तुला—गोत्ररहित, अस्पर्श, रूप-गंधातीत, मन-वाणीच्या निर्देशापलीकडील, अज व वरेण्य—उपासतात, ते भवबंधनातून मुक्त होऊन मुक्तीचे भागीदार होतात।

Verse 19

शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारादुक्तं पुराणे सततं नमामि ॥ ३६.१९ ॥

पुराणोक्त विधीप्रमाणे उपचार करून मी त्या परम वरेण्याला सतत नमस्कार करतो—जो शब्दातीत, व्योमस्वरूप, विमूर्त आहे; कर्मरत जनांसाठी शुभभावस्वरूप आहे; आणि ज्याच्या हातात चक्र व कमळ आहे।

Verse 20

त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ॥ ३६.२० ॥

मी अनंतमूर्ती विष्णूला नमस्कार करतो—त्रिविक्रमाला, ज्याने त्रैलोक्य व्यापून टाकले; चतुर्मूर्ती, विश्वव्यापी, क्षितीशाला; शंभू, विभू, भूतपती आणि सुरेशाला।

Verse 21

त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ॥ ३६.२१ ॥

हे देव! तूच सर्व चराचरांची सृष्टी करतोस आणि तूच त्यांचा संहार करतोस। हे भगवन्! मला, मुक्तिकामीला, शीघ्र त्या पदाकडे ने—जिथे गेलेले योगी पुन्हा परत येत नाहीत।

Verse 22

जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्ते ॥ ३६.२२ ॥

जय हो गोविंद, हे महानुभाव; जय हो विष्णु; पद्मनाभाची जय। सर्वज्ञाची जय, अप्रमेयाची जय; हे विश्वेश्वर, विश्वमूर्ती, तुझा जयजयकार असो।

Verse 23

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्छ शाश्वते ॥ ३६.२३ ॥

श्रीवराह म्हणाले—अशी स्तुती करून त्या राजाने आपले देह ठेवून दिले आणि शाश्वत परमात्मा गोविंदामध्ये लय पावला।