Adhyaya 31: The Manifestation of Viṣṇu’s Form for Cosmic Governance (the Vaiṣṇava Creation Narrative)

Verse 1

महातपा उवाच । मनोर् नाम मनुत्वं च यदेतत् पठ्यते किल । प्रयोजनवशाद् विष्णुरसावेव तु मूर्त्तिमान् ॥ ३१.१ ॥

महातपा म्हणाले— ‘मनूचे नाव’ आणि ‘मनुत्व’ असे जे येथे पठित होते, तोच विष्णु प्रयोजनानुसार मूर्तिमान होऊन प्रकटतो।

Verse 2

योऽसौ नारायणो देवः परात्परतरॊ नृप । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ॥ ३१.२ ॥

हे नृपा! जो तो नारायण देव परात्पर आहे, त्या नरोत्तमाच्या मनात सृष्टीविषयी एक संकल्प उत्पन्न झाला।

Verse 3

सृष्टा चेयं मया सृष्टिः पालनिया मयैव ह । कर्मकाण्डं त्वमूर्त्तेन कर्तुं नैवेह शक्यते । तस्मान्मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदं जगत् ॥ ३१.३ ॥

‘ही सृष्टी माझ्याच द्वारा निर्माण झाली आहे आणि तिचे पालनही मला करायचे आहे. पण अमूर्त अवस्थेत येथे कर्मकांड करणे शक्य नाही. म्हणून मी एक मूर्ती निर्माण करतो, जिच्याद्वारे हे जग पालिले व संरक्षित होईल.’

Verse 4

एवं चिन्तयतस्तस्य सत्याभिध्यायिनो नृप । प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत् तत्पुरो बभौ ॥ ३१.४ ॥

हे नृपा! सत्यसंकल्प असलेल्या त्या देवाने असे चिंतन करताच, हे राजन्, आदिसृष्टीतून उत्पन्न झालेला एक मूर्तिमान रूप त्याच्या समोर प्रकट झाला।

Verse 5

पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् । प्रविशन्तं ददर्शाथ त्रैलोक्यं तस्य देहतः ॥ ३१.५ ॥

तो प्राकट्य पुढे येताच, स्वयं देव नारायण त्यात प्रवेश करीत आहेत असे दिसले; आणि त्यांच्या देहातून त्रैलोक्य प्रकट झाले।

Verse 6

ततः सस्मार भगवान् वरदानं पुरातनम् । वागादीनां ततस्तुष्टः प्रादात् तस्य पुनर्वरम् ॥ ३१.६ ॥

मग भगवानांनी प्राचीन वरदानाचे स्मरण केले; आणि वाणी इत्यादींनी संतुष्ट होऊन त्यांनी त्याला पुन्हा एक वर दिला।

Verse 7

सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता त्वं सर्वलोकनमस्कृतः । त्रैलोक्यविघ्ननाशाच्च त्वं भव विष्णुः सनातनः ॥ ३१.७ ॥

तू सर्वज्ञ आहेस, सर्वकर्ता आहेस, आणि सर्व लोकांनी नमस्कृत आहेस। त्रैलोक्यातील विघ्ननाशासाठी तू सनातन विष्णू हो।

Verse 8

देवानां सर्वदा कार्यं कर्त्तव्यं ब्रह्मणस्तथा । सर्वज्ञत्वं च भवतु तव देव न संशयः ॥ ३१.८ ॥

देवतांचे कर्तव्य नेहमीच पार पाडले पाहिजे, तसेच ब्रह्म्याचेही। हे देव, तुला सर्वज्ञत्व प्राप्त होवो—यात संशय नाही।

Verse 9

एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह । विष्णुरप्यधुना पूर्वां बुद्धिं सस्मार च प्रभुः ॥ ३१.९ ॥

असे बोलून देव प्रकृतिस्थ झाला. आणि प्रभु विष्णूंनीही आता पूर्वीची बुद्धी स्मरली।

Verse 10

तदा सञ्चिन्त्य भगवान् योगनिद्रां महातपाः । तस्यां संस्थाप्य भगवानिन्द्रियार्थोद्भवाः प्रजाः । ध्यात्वा परेण रूपेण ततः सुष्वाप वै प्रभुः ॥ ३१.१० ॥

तेव्हा महातपस्वी भगवानांनी योगनिद्रेचा विचार केला। त्या अवस्थेत इंद्रियविषयांपासून उत्पन्न झालेल्या प्रजांना स्थापन करून, परम रूपाचे ध्यान करीत प्रभू खरोखर निद्रेत प्रविष्ट झाले।

Verse 11

तस्य सुप्तस्य जठरान्महत्पद्मं विविसृष्टम् । सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना ॥ ३१.११ ॥

तो झोपलेल्या प्रभूच्या उदरातून एक महान कमळ प्रकट झाले; आणि सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वी समुद्र व अरण्यांसह प्रादुर्भूत झाली।

Verse 12

तस्य रूपस्य विस्तारं पातालं नालसंस्थितम् । कर्णिकायां तथा मेरुस्तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः ॥ ३१.१२ ॥

त्या रूपाच्या विस्तारात पाताळ नाळेत (दांड्यात) स्थित आहे; तसेच कर्णिकेत मेरु आहे. त्याच्या मध्यभागी ब्रह्म्याच्या उत्पत्तीचे स्थान आहे।

Verse 13

एवं दृष्ट्वा परं तस्य शरीरस्य तु सम्भवम् । मुमुचे तच्छरीरस्थो वायुर् वायुं समं सृजत् ॥ ३१.१३ ॥

अशा रीतीने त्या शरीराचा पुढील संभव पाहून, त्या शरीरात स्थित वायू मुक्त झाला; आणि त्याने स्वतःसमान वायू निर्माण केला।

Verse 14

अविद्याविजयं चेमं शङ्खरूपेण धारय । अज्ञानच्छेदनार्थाय खङ्गं तेऽस्तु सदा करे ॥ ३१.१४ ॥

या अविद्याविजयाला शंखरूपाने धारण कर; आणि अज्ञान छेदण्यासाठी तुझ्या हातात सदैव खड्ग असो।

Verse 15

कालचक्रमिमं घोरं चक्रं त्वं धारयाच्युत । अधर्मगजघातार्थं गदां धारय केशव ॥ ३१.१५ ॥

हे अच्युत, हे भयंकर कालचक्र—सुदर्शनचक्र—धारण कर. हे केशवा, अधर्मरूपी गजाचा संहार करण्यासाठी गदा धारण कर.

Verse 16

मालेयं भूतमाता ते कण्ठे तिष्ठतु सर्वदा । श्रीवत्सकौस्तुभौ चेमौ चन्द्रादित्यच्छलेन ह ॥ ३१.१६ ॥

हे भूतमाते, ही माळ सदैव तुझ्या कंठी राहो. आणि चंद्र-सूर्याच्या छलेने हे दोन्ही—श्रीवत्स व कौस्तुभ—तुझ्यात विराजमान राहोत.

Verse 17

मारुतस्ते गतिर्वीर गरुत्मान् स च कीर्तितः । त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तेऽस्तु सदाश्रये । द्वादशी च तिथिस्तेऽस्तु कामरूपी च जायते ॥ ३१.१७ ॥

हे वीर, मारुत (वारा) तुझी गती होवो आणि गरुत्मान (गरुड)ही तुझा कीर्तिवंत ध्वज ठरो. हे सदाश्रय, त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मी तुझी होवो. तुझी द्वादशी तिथी होवो आणि (भक्त) इच्छेनुसार रूप धारण करणारा होवो.

Verse 18

घृताशनो भवेद्यस्तु द्वादश्यां त्वल्परायणः । स स्वर्गवासी भवतु पुमान् स्त्री वा विशेषतः ॥ ३१.१८ ॥

जो अल्प साधन असूनही द्वादशीला तूप आहार म्हणून घेतो, तो पुरुष असो वा विशेषतः स्त्री—स्वर्गात वास करो.

Verse 19

एष विष्णुस्तवाख्यातो मूर्तयो देवदानवान् । हन्ति पाति शरीराणि सृजत्यन्यानि चात्मनः ॥ ३१.१९ ॥

हा विष्णु तुला असा सांगितला आहे—देव व दानवांमध्ये मूर्तिरूपाने. तो देहांचा संहार करतो, रक्षण करतो आणि स्वतःपासूनच अन्य रूपे/देह निर्माण करतो.

Verse 20

युगे युगे सर्वगोऽयं वेदान्ते पुरुषो ह्यसौ । न हीनबुद्ध्या वक्तव्यो मनुष्योऽयं कदाचन ॥ ३१.२० ॥

युगोयुगी हा पुरुष सर्वव्यापी आहे; वेदान्तातही तोच परम पुरुष म्हणून प्रतिपादिला आहे. हीन बुद्धीने याला कधीही केवळ मनुष्य म्हणू नये.

Verse 21

य एवँ शृणुयात् सर्गं वैष्णवं पापनाशनम् । स कीर्तिमिह संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ ३१.२१ ॥

जो हा पापनाशक वैष्णव सर्गवर्णन श्रद्धेने ऐकतो, तो या लोकी कीर्ती प्राप्त करून स्वर्गलोकी मान पावतो.