Adhyaya 27: The Slaying of Andhaka and the Manifestation of the Eight Mother-Goddesses from Divine Afflictions

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वमासीन्महादैत्यो बलवानन्धको भुवि । स देवान् वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ॥ २७.१ ॥

महातपा म्हणाले—पूर्वी पृथ्वीवर बलवान असा महादैत्य दानव अंधक होता. ब्रह्मदेवाच्या वरदानाने गर्वित होऊन त्याने देवांना आपल्या अधीन केले.

Verse 2

तेनात्मवान् सुराः सर्वे त्याजिता मेरुपर्वतम् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुरन्धकस्य भयार्दिताः ॥ २७.२ ॥

त्या आत्मबलसंपन्न (अंधक) मुळे सर्व देव मेरुपर्वत सोडून हाकलले गेले. अंधकाच्या भयाने पीडित होऊन ते शरणार्थ ब्रह्मदेवांकडे गेले.

Verse 3

तानागतांस्तदा ब्रह्मा उवाच सुरसत्तमान् । किमागमनकृत्यं वो देवा ब्रूत किमास्यते ॥ २७.३ ॥

तेव्हा आलेल्या त्या श्रेष्ठ देवांना ब्रह्मदेव म्हणाले—तुमच्या येण्याचे प्रयोजन काय? हे देवांनो, सांगा—काय प्रसंग उद्भवला आहे?

Verse 4

देवा ऊचुः । अन्धकेनार्दिताः सर्वे वयं देवा जगत्पते । त्राहि सर्वांश्चतुर्वक्त्र पितामह नमोऽस्तु ते ॥ २७.४ ॥

देव म्हणाले—हे जगत्पते, अंधकाने पीडित होऊन आम्ही सर्व देव संकटात पडलो आहोत. हे चतुर्मुख पितामह, आम्हा सर्वांचे रक्षण करा; आपणास नमस्कार असो.

Verse 5

ब्रह्मोवाच । अन्धकान्नैव शक्तोऽहं त्रातुं वै सुरसत्तमाः । भवं शर्वं महादेवं व्रजाम शरणार्थिनः ॥ २७.५ ॥

ब्रह्मदेव म्हणाले—हे देवश्रेष्ठांनो, अंधकापासून तुम्हाला वाचविण्यास मी समर्थ नाही. चला, आपण शरणार्थी होऊन भव-शर्व महादेवाकडे जाऊया.

Verse 6

किन्तु पूर्वं मया दत्तो वरस्तस्य सुरोत्तमाः । अवध्यस्त्वं हि भविता न शरीरं स्पृशेन्मही ॥ २७.६ ॥

परंतु हे सुरोत्तमांनो, मी पूर्वीच त्याला असा वर दिला आहे—तू अवध्य राहशील; तुझे शरीर पृथ्वीला स्पर्श करणार नाही.

Verse 7

तस्यैवं बलिनस्त्वेको हन्ता रुद्रः परंतपः । तत्र गच्छामहे सर्वे कैलासनिलयं प्रभुम् ॥ २७.७ ॥

अशा बलवानाचा एकच संहारक आहे—शत्रुदमन करणारा रुद्र। म्हणून आपण सर्वजण कैलास-निवासी प्रभूकडे जाऊया.

Verse 8

एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा सदेवो भवसन्निधौ । तस्य संदर्शनाद् रुद्रः प्रत्युत्थानादिकाः क्रियाः । कृत्वाभ्युवाच देवेशो ब्रह्माणं भुवनेश्वरम् ॥ २७.८ ॥

असे बोलून ब्रह्मा देवांसह भव (शिव) यांच्या सन्निधीत गेले. त्यांना पाहून रुद्राने स्वागतार्थ उभे राहणे इत्यादी विधी करून देवेशाने भुवनेश्वर ब्रह्मांना संबोधिले.

Verse 9

शम्भुरुवाच । किं कार्यं देवताः सर्वा आगता मम सन्निधौ । येनाहं तत्करोम्याशु आज्ञा कार्या हि सत्वरम् ॥ २७.९ ॥

शंभू म्हणाले—कोणते कार्य आहे ज्यासाठी सर्व देवता माझ्या सन्निधीत आले आहेत? मला सांगा, म्हणजे मी ते त्वरेने करीन; आज्ञा तात्काळ पाळली पाहिजे.

Verse 10

देवा ऊचुः । रक्षस्व देव बलिनस् त्वन्धकाद् दुष्टचेतसः ॥ २७.१० ॥

देव म्हणाले—हे देव, आम्ही बलवान असलो तरी दुष्टचित्त अंधकापासून आमचे रक्षण करा.

Verse 11

यावदेवं सुराः सर्वे शंसन्ति परमेष्ठिनः । तावत् सैन्येन महता तत्रैवान्धक आययौ ॥ २७.११ ॥

जोपर्यंत सर्व देव परमेष्ठिनाची अशी स्तुती करीत होते, तोपर्यंत त्याच अवकाशात अंधक महान सैन्यासह तेथेच येऊन पोहोचला।

Verse 12

बलेन चतुरङ्गेण हन्तुकामो भवं मृधे । तस्य भार्यां गिरिसुतां हर्तुमिच्छन् ससाधनः ॥ २७.१२ ॥

चतुरंग सैन्याच्या बळावर तो रणात भवाचा वध करावयास इच्छित होता; आणि आवश्यक साधनांसह भवाची पत्नी गिरिसुता हरण करण्याचीही त्याची इच्छा होती।

Verse 13

तं दृष्ट्वा सहसाऽऽयान्तं देवशक्रप्रहारिणम् । सन्नह्य सहसा देवा रुद्रस्यानुचरा भवन् ॥ २७.१३ ॥

देवशक्रावर प्रहार करणारा तो सहसा येताना पाहून देव त्वरित सज्ज झाले आणि रुद्राचे अनुचर बनले।

Verse 14

रुद्रोऽपि वासुकिं ध्यात्वा तक्षकं च धनञ्जयम् । वलयं कटिसूत्रं च चकार परमेश्वरः ॥ २७.१४ ॥

रुद्रानेही वासुकी, तक्षक आणि धनंजय यांचे ध्यान करून परमेश्वराने वलय व कटिसूत्र निर्माण केले।

Verse 15

नीलनामाच दैत्येन्द्रो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् । आगतस्त्वरितः शक्रहस्तीवोद्धतरूपवान् ॥ २७.१५ ॥

नील नावाचा दैत्येंद्र हत्ती होऊन त्वरेने तुमच्या निकट आला; शक्राच्या हत्तीप्रमाणे उन्नत व उठावदार रूप धारण केले होते।

Verse 16

स ज्ञातो नन्दिना दैत्यो वीरभद्राय दर्शितः । वीरभद्रोऽपि सिंहेन रूपेणाहत्य च द्रुतम् ॥ २७.१६ ॥

नंदीने त्या दैत्याला ओळखून वीरभद्राला दाखविले. मग वीरभद्राने सिंह-रूप धारण करून त्वरेने त्याचा वध केला.

Verse 17

तस्य कृत्तिं विदार्याशु करिणस्त्वञ्जनप्रभाम् । रुद्रायार्पितवान् सोऽपि तमेवाम्बरमाकरोत् । ततः प्रभृति रुद्रोऽपि गजचर्मपटोऽभवत् ॥ २७.१७ ॥

त्याने हत्तीची अंजनासारखी काळी कातडी त्वरेने फाडून रुद्राला अर्पण केली. रुद्राने तीच कातडी वस्त्र केली; तेव्हापासून रुद्र गजचर्मधारी झाले.

Verse 18

गजचर्मपटो भूत्वा भुजङ्गाभरणोज्ज्वलः । आदाय त्रिशिखं भीमं सगणोऽन्धकमन्वयात् ॥ २७.१८ ॥

गजचर्माचे वस्त्र परिधान करून, नाग-आभूषणांनी उजळून, तीन शिखांचा भीषण त्रिशूल घेऊन ते गणांसह अंधकाच्या मागे धावले.

Verse 19

ततः प्रवृत्ते युद्धे च देवदानवयोर्महत् । इन्द्राद्या लोकपालास्तु स्कन्दः सेनापतिस्तथा । सर्वे देवगणाश्चान्ये युयुधुः समरे तदा ॥ २७.१९ ॥

त्यानंतर देव व दानव यांच्यात महान युद्ध सुरू झाले. इंद्रादी लोकपाल, तसेच सेनापती स्कंद आणि इतर सर्व देवगण त्या वेळी रणात लढले.

Verse 20

तं दृष्ट्वा नारदाऽ युद्धं ययौ नारायणं प्रति । शशंस च महद्युद्धं कैलासे दानवैः सह ॥ २७.२० ॥

ते युद्ध पाहून नारद नारायणाकडे गेले आणि कैलासावर दानवांसह घडलेल्या त्या महान युद्धाची वार्ता सांगितली.

Verse 21

तच्छ्रुत्वा चक्रमादाय गरुडस्थो जनार्दनः । तमेव देशमागत्य युयुधे दानवैः सह ॥ २७.२१ ॥

ते ऐकून गरुडावर आरूढ जनार्दनाने सुदर्शनचक्र घेतले आणि त्याच स्थानी येऊन दानवांशी युद्ध केले।

Verse 22

आगत्य च ततो देवा हरिणाप्यायिता रणे । विषण्णवदनाः सर्वे पलायनपरा अभवन् ॥ २७.२२ ॥

मग देव तेथे आले; रणात हरिने त्यांना पुनर्बल दिले तरीही सर्वांचे चेहरे विषण्ण झाले आणि ते पळून जाण्यास तत्पर झाले।

Verse 23

तत्र भग्नेषु देवेषु स्वयं रुद्रोऽन्धकं ययौ । तत्र तेन महद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ॥ २७.२३ ॥

तेथे देव पराभूत झाल्यावर स्वयं रुद्र अंधकाकडे गेले; तेथे त्याच्याशी लोमहर्षक असे महान युद्ध झाले।

Verse 24

तत्र देवोऽप्यसौ दैत्यं त्रिशूलेनाहनद् भृशम् । तस्याहतस्य यद् रक्तमपतद् भूतले किल । तत्रान्धका असंख्याता बभूवुरपरे भृशम् ॥ २७.२४ ॥

तेथे त्या देवाने त्रिशूळाने दैत्याला अत्यंत जोरात मारले; जखमी झालेल्याचे जे रक्त भूमीवर पडले, तेथेच असंख्य इतर अंधक मोठ्या संख्येने उत्पन्न झाले।

Verse 25

तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रुद्रो शूलेऽन्धकं मृधे । गृहीत्वा त्रिशिखाग्रेण ननर्त परमेश्वरः ॥ २७.२५ ॥

ते महान आश्चर्य पाहून रुद्राने रणात त्रिशिखाग्र त्रिशूळावर अंधकाला पकडले आणि परमेश्वर नृत्य करू लागले।

Verse 26

असृग्धारातुषारैस्तु शूलप्रोतस्य चासकृत् । अनारतं समुत्तस्थुस्ततो रुद्रो रुषान्वितः ॥ २७.२७ ॥

त्रिशूळावर खुपसलेल्या त्या देहातून वारंवार पाळ्यासारख्या सरींप्रमाणे रक्तधारा अखंड उसळत राहिल्या; तेव्हा रुद्र क्रोधाने भरून उठून उभे राहिले।

Verse 27

तस्य क्रोधेन महता मुखाज्ज्वाला विनिर्ययौ । तद्रूपधारिणी देवी यां तां योगेश्वरीं विदुः ॥ २७.२८ ॥

त्याच्या महान क्रोधामुळे त्याच्या मुखातून ज्वाला प्रकट झाली; त्या रूपास धारण करणारी देवी ‘योगेश्वरी’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 28

स्वरूपधारिणी चान्या विष्णुनापि विनिर्मिता । ब्रह्मणा कार्तिकेयेन इन्द्रेण च यमेन च । वराहेण च देवेन विष्णुना परमेष्ठिना ॥ २७.२९ ॥

आणखी एक स्वरूपधारिणी (देवी) विष्णूंनीही निर्माण केली; तसेच ब्रह्मा, कार्तिकेय, इंद्र, यम आणि देव वराह यांनीही—आणि परमेष्ठी विष्णूंनीही।

Verse 29

पातालोद्धरणं रूपं तस्या देव्या विनिर्ममे । माहेश्वरी च राजेन्द्र इत्येता अष्टमारतः ॥ २७.३० ॥

त्या देवीसाठी पाताळातून उद्धार करण्यास योग्य असे एक रूप त्याने निर्माण केले; आणि हे राजेंद्र, ती ‘माहेश्वरी’ असेही म्हणतात—अशा रीतीने ही क्रमाने आठवी आहे।

Verse 30

कारणं तानि यत्प्रोक्तं क्षेत्रज्ञेनावधारणम् । शरीराद् देवतानां तु तदिदं कीर्तितं मया ॥ २७.३१ ॥

त्या गोष्टींचे जे कारण सांगितले आहे, ते क्षेत्रज्ञाने (आत्म्याने) निश्चित केले आहे; आणि देवतांचा शरीराशी संबंध—हेच मी येथे वर्णन केले आहे।

Verse 31

कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मोहः अथ पञ्चमः । मात्सर्यं षष्ठमित्याहुः पैशुन्यं सप्तमं तथा । असूया चाष्टमी ज्ञेया इत्येता अष्टमातरः ॥ २७.३२ ॥

काम, क्रोध व लोभ; मद आणि मोह हे पाचवे. मात्सर्य सहावे, पैशुन्य सातवे, आणि असूया आठवी—या अष्ट ‘मातर’ (मूल-जनक) म्हणून सांगितल्या आहेत.

Verse 32

कामं योगेश्वरीं विद्धि क्रोधो माहेश्वरीं तथा । लोभस्तु वैष्णवी प्रोक्ता ब्रह्माणी मद एव च ॥ २७.३३ ॥

काम हे योगेश्वरीचे, आणि क्रोध हा माहेश्वरीचा स्वरूप आहे असे जाण. लोभ वैष्णवी म्हणून सांगितला आहे, आणि मद (अहंकार) ब्रह्माणीचा रूप आहे.

Verse 33

मोहः स्वयम्भूः कौमारी मात्सर्यं चेन्द्रजं विदुः । यमदण्डधरा देवी पैशुन्यं स्वयमेव च । असूया च वराहाख्या इत्येताः परिकीर्तिताः ॥ २७.३४ ॥

मोह हा स्वयम्भू असून कौमारीशीही संबद्ध आहे; मात्सर्य हे इन्द्रज मानले जाते. यमदंडधारी देवी पैशुन्याशी निगडित असून तेही स्वयंजात आहे; आणि असूया ‘वराहा’ नावाने कथिली आहे—अशा या परिकीर्तित आहेत.

Verse 34

कामादिगण एषोऽयं शरीरे परिकीर्तितः । जग्राह मूर्त्तिं तु यथा तथा ते कीर्तितं मया ॥ २७.३५ ॥

कामादि हा गण शरीरात स्थित आहे असे सांगितले आहे. आणि तो ज्या प्रकारे मूर्ती (रूप) धारण करतो, तसेच मी तुला वर्णन केले आहे.

Verse 35

एताभिर्देवताभिश्च तस्य रक्तेऽतिशोषिते । क्षयं गताऽसुरी माया स च सिद्धोऽन्धकोऽभवत् ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मविद्यामृतं मया ॥ २७.३६ ॥

या देवतांनी त्याचे रक्त अतिशय शोषून घेतल्यावर असुरी माया क्षय पावली आणि तो अंधक सिद्ध (परिपूर्ण) झाला. आत्मविद्या-रूपी अमृत म्हणून हे सर्व मी तुला पूर्णपणे सांगितले आहे.

Verse 36

य एतच्छृणुयान्नित्यं मातॄणामुद्भवं शुभम् । तस्य ताः सर्वतो रक्षां कुर्वन्त्यनुदिनं नृप ॥ २७.३७ ॥

हे नृपा, जो कोणी मातृगणांच्या शुभ उद्भवाची ही कथा नित्य ऐकतो, त्याचे त्या मातृदेवी दररोज सर्व बाजूंनी रक्षण करतात।

Verse 37

यश्चैतत् पठते जन्म मातॄणां पुरुषोत्तम । स धन्यः सर्वदा लोके शिवलोकं च गच्छति ॥ २७.३८ ॥

हे पुरुषोत्तमा, जो मनुष्य मातृगणांच्या जन्मकथेचे पठण करतो, तो जगात सदैव धन्य मानला जातो आणि शिवलोकासही जातो।

Verse 38

तासां च ब्रह्मणा दत्ता अष्टमी तिथिरुत्तमा । एताः सम्पूजयेद् भक्त्या बिल्वाहारो नरः सदा । तस्य ताः परितुष्टास्तु क्षेमारोग्यं ददन्ति च ॥ २७.३९ ॥

त्यांच्यासाठी ब्रह्म्याने उत्तम अशी अष्टमी तिथी दिली. मनुष्याने नेहमी बिल्वाहार करून भक्तिभावाने त्यांची पूजा करावी. त्या प्रसन्न झाल्यावर क्षेम व आरोग्य प्रदान करतात।

Verse 39

इतरेऽप्यन्धकाः सर्वे चक्रेण परमेष्ठिना । नारायणेन निहतास्तत्र येऽन्ये समुत्थिताः ॥

तेथे इतर सर्व अंधकही परमेश्वर नारायणाने चक्राने मारले; आणि जे अन्य उठून उभे राहिले होते तेही।