Adhyaya 25: The Birth of Ahaṅkāra as Guha/Skanda and His Appointment as Divine Commander

Verse 1

प्रजापाल उवाच । अहंकारात् कथं जज्ञे कार्त्तिकेयो द्विजोत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि पृच्छतो वै महामुने ॥ २५.१ ॥

प्रजापाल म्हणाले—हे द्विजोत्तम, अहंकारापासून कार्त्तिकेयाचा जन्म कसा झाला? हे महामुने, विचारणाऱ्या माझा हा संशय दूर करा।

Verse 2

महातपा उवाच । सर्वेषामेव तत्त्वानां यः परः पुरुषः स्मृतः । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं तत्त्वादि त्रिविधं तु तत् ॥ २५.२ ॥

महातपा म्हणाले—सर्व तत्त्वांच्या पलीकडे जो परम पुरुष स्मरणीय आहे; त्याच्यापासून अव्यक्त उत्पन्न झाले, आणि तत्त्वादि तो मूल विभाग त्रिविध म्हणून वर्णिला आहे।

Verse 3

पुरुषाव्यक्तयोर्मध्ये महत्त्वं समपद्यत । स चाहङ्कार इत्युक्तो यो महान् समुदाहृतः ॥ २५.३ ॥

पुरुष आणि अव्यक्त यांच्या मध्ये महत्तत्त्व उत्पन्न होते; तेच तत्त्व ‘अहंकार’ असे म्हटले जाते आणि त्यालाच ‘महान्’ असेही वर्णिले आहे।

Verse 4

पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो वा नामतः स्मृतः । अव्यक्तं तु उमा देवी श्रीर्वा पद्मनिभेक्षणा ॥ २५.४ ॥

‘पुरुष’ हा विष्णु असे सांगितले आहे आणि नामतः तोच शिव म्हणूनही स्मरणात आहे; तसेच ‘अव्यक्त’ ही देवी उमा आहे, किंवा कमलनेत्री श्री आहे।

Verse 5

तत्संयोगादहंकारः स च सेनापतिर्गुहः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु राजन् महामते ॥ २५.५ ॥

त्या संयोगातून अहंकार उत्पन्न होतो, आणि तोच देवसेनापती गुहाशी संबद्ध आहे; त्याची उत्पत्ती मी सांगतो—ऐक, हे महामती राजा।

Verse 6

आद्यो नारायणो देवस्तस्माद् ब्रह्मा ततोऽभवत् । अतः स्वयम्भुवश्चान्ये मरीच्याद्यार्कसम्भवाः ॥ २५.६ ॥

आदि देव नारायण आहेत; त्यांच्यापासून ब्रह्मा उत्पन्न झाले. त्यानंतर स्वायंभुव मनु आणि मरीची आदी इतरही—अर्क (सूर्य) पासून उत्पन्न—प्रकट झाले।

Verse 7

तेष्वारभ्य सुरा दैत्या गन्धर्वा मानुषाः खगाः । पशवः सर्वभूतानि सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता ॥ २५.७ ॥

त्यांच्यापासून आरंभ करून देव, दैत्य, गंधर्व, मनुष्य, पक्षी, पशु आणि सर्व भूतें—ही सृष्टी अशी कीर्तित झाली आहे।

Verse 8

सृष्ट्यां विस्तारितायां तु देवदैत्याः महाबलाः । सापत्न्यं भावमास्थाय युयुधुर्विजिगीषवः ॥ २५.८ ॥

सृष्टी विस्तारली तेव्हा महाबली देव व दैत्य वैरभाव धारण करून विजयाची इच्छा बाळगून परस्पर युद्ध करू लागले।

Verse 9

दैत्यानां बलिनः सन्ति नायका युद्धदुर्मदाः । हिरण्यकशिपुः पूर्वं हिरण्याक्षो महाबलः । विप्रचित्तिर्विचित्तिश्च भीमाक्षः क्रौञ्च एव च ॥ २५.९ ॥

दैत्यांमध्ये अनेक बलवान नायक आहेत, जे युद्धात उन्मत्त असतात—प्रथम हिरण्यकशिपु, नंतर महाबली हिरण्याक्ष; तसेच विप्रचित्ती, विचित्ती, भीमाक्ष आणि क्रौञ्च।

Verse 10

एतेऽतिबलिनः शूरा देवसैन्यं महामृधे । अनारतं सितैर्बाणैर्जयन्तेऽनुदिनं मृधे ॥ २५.१० ॥

हे अतिबलवान शूर महायुद्धात शुभ्र बाणांनी अखंड, दिवसेंदिवस, देवसेनेला रणांगणात पराभूत करीत राहतात।

Verse 11

तेषां पराजयं दृष्ट्वा देवानां तु बृहस्पतिः । उवाच हीनं वः सैन्यं नायकेन विना सुराः ॥ २५.११ ॥

देवांचा पराभव पाहून बृहस्पती म्हणाले—“हे सुरांनो, नायकाविना तुमची सेना हीन व अपूर्ण आहे.”

Verse 12

एकेनेन्द्रेण दिव्यं तु सैन्यं पातुं न शक्यते । अतः सेनापतिं किञ्चिदन्वेषयत माचिरम् ॥ २५.१२ ॥

एकट्या इंद्राने दिव्य सेनेचे रक्षण होऊ शकत नाही; म्हणून विलंब न करता योग्य सेनापतीचा शोध घ्या।

Verse 13

एवमुक्तास्ततो देवा जग्मुर्लोकपितामहम् । सेनापतिं च नो देहि वाक्यमूचुः ससम्भ्रमम् ॥ २५.१३ ॥

असे ऐकून देव लोकपितामह ब्रह्म्याकडे गेले आणि घाईघाईने म्हणाले—“आम्हांस एक सेनापती द्या.”

Verse 14

ततो दध्यौ चतुर्वक्त्रः किमेषां क्रियते मया । ब्रह्मा । अथ चिन्तयामास रुद्रं प्रति मनोगतम् ॥ २५.१४ ॥

तेव्हा चतुर्मुख ब्रह्मा विचार करू लागले—“यांच्यासाठी मी काय करावे?” मग मनातील संकल्प रुद्राकडे वळवून त्यांनी चिंतन केले.

Verse 15

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा जग्मुः कैलासपर्वतम् ॥ २५.१५ ॥

मग देव गंधर्वांसह, ऋषी तसेच सिद्ध-चारणांसह, ब्रह्मांना पुढे ठेवून कैलास पर्वताकडे गेले.

Verse 16

तत्र दृष्ट्वा महादेवं शिवं पशुपतिं विभुम् । तुष्टवुर्विविधैस्तोत्रैः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः ॥ २५.१६ ॥

तेथे महादेव—शिव, पशुपती, सर्वव्यापी प्रभू—यांना पाहून, इंद्रादि त्रिदिववासी देवांनी विविध स्तोत्रांनी स्तुती केली.

Verse 17

देवा ऊचुः । नमाम सर्वे शरणार्थिनो वयं महेश्वरं त्र्यम्बकभूतभावनम् । उमापते विश्वपते मरुत्पते जगत्पते शङ्कर पाहि नः स्वयम् ॥ २५.१७ ॥

देव म्हणाले—आम्ही सर्व शरणागत होऊन महेश्वर त्र्यंबक, भूतभावन यांना नमस्कार करतो. हे उमापते, विश्वपते, मरुत्पते, जगत्पते—हे शंकर, आपण स्वतः आमचे रक्षण करा.

Verse 18

जटाकलापाग्रशशाङ्कदीधिति-प्रकाशिताशेषजगत्त्रयामल । त्रिशूलपाणे पुरुषोत्तमाच्युत प्रपाहि दैत्याच्च जगत्त्रयोदरे ॥ २५.१८ ॥

हे त्रिशूलपाणि पुरुषोत्तम अच्युत! ज्यांच्या जटाकलापाच्या अग्रभागी चंद्रकिरणांचे तेज प्रकटते आणि ज्यांच्या प्रकाशाने त्रैलोक्य निर्मळ होते—जगत्त्रयोदरातील त्या दैत्यापासून आम्हांस रक्षण करा।

Verse 19

त्वमादिदेवः पुरुषोत्तमो हरिर्भवो महेशस्त्रिपुरान्तको विभुः । भगाक्षिहा दैत्यरिपुः पुरातनो वृषध्वजः पाहि सुरोत्तमोत्तम ॥ २५.१९ ॥

आपणच आदिदेव—पुरुषोत्तम हरि, भव, महेश, त्रिपुरान्तक विभु; भगाचे नेत्र हरिणारे, प्राचीन दैत्यशत्रु, वृषध्वज। हे देवांतील श्रेष्ठश्रेष्ठ, आम्हांस रक्षण करा।

Verse 20

गिरीशजानाथ गिरिप्रियाप्रिय प्रभो समस्तामरलोकपूजित । गणेश भूतेश शिवाक्षयाव्यय प्रपाहि नो दैत्यवरान्तकाच्युत ॥ २५.२० ॥

हे गिरीशज-नाथ, हे प्रभो! गिरिजेच्या प्रिय-अप्रिय, समस्त अमरलोकांनी पूजित। हे गणेश, भूतेश, शिव, अक्षय-अव्यय! हे दैत्यवरान्तक अच्युत, आम्हांस रक्षण करा।

Verse 21

पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्वरूपो गगने विशेषतः । वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रपाहि नः ॥ २५.२१ ॥

आपण पृथ्वीआदि तत्त्वांत प्रतिष्ठित आहात; विशेषतः आकाशात आपण ध्वनिस्वरूप आहात। वायूत द्विविध, तेजात त्रिविध, जलात चतुर्विध आणि पृथ्वीमध्ये पंचगुण—आम्हांस रक्षण करा।

Verse 22

अग्निस्वरूपोऽसि तरौ तथोपले सत्त्वस्वरूपोऽसि तथा जलेष्वपि । तेजःस्वरूपो भगवान् महेश्वरः प्रपाहि नो दैत्यगणार्दितान् हर ॥ २५.२२ ॥

आपण वृक्षात व दगडात अग्निस्वरूप आहात; जलांतही आपण सत्त्वस्वरूप आहात। हे तेजःस्वरूप भगवान् महेश्वर! हे हर, दैत्यगणांनी पीडित आम्हांस रक्षण करा।

Verse 23

नासीद्यदा अकाण्डमिदं त्रिलोचन प्रभाकरेंद्रद्रविणाधिपाः कुतः । तदा भवान् एव विरुद्धलोचन प्रमाणबाधादिविवर्जितः स्थितः ॥ २५.२३ ॥

जेव्हा हा सर्व जगत्-प्रपंच मुळीच नव्हता, हे त्रिलोचन, तेव्हा सूर्य, इंद्र आणि धनाधिपती कुबेर कुठून असतील? त्या वेळी, हे विशेष नेत्रधारी, केवळ आपणच प्रमाणबाधा इत्यादी दोषांपासून मुक्त होऊन स्थित होतात।

Verse 24

कपालमालिन् शशिखण्डशेखर श्मशानवासिन् सितभस्मगुण्ठित । फणीन्द्रसंवीततनॊऽन्तकापह प्रपाहि नो दक्षधिया सुरेश्वर ॥ २५.२४ ॥

हे कपालमालिन्, चंद्रकला-शेखर, श्मशानवासी, शुभ्र भस्माने आच्छादित; नागराजाने वेढलेले तनु असलेले, मृत्युभय हरिणारे—हे सुरेश्वर, सद्बुद्धीने आमचे रक्षण करा।

Verse 25

भवान् पुमान् शक्तिरियं गिरेः सुता सर्वाङ्गरूपा भगवंस्तथा त्वयि । त्रिशूलरूपेण जगत्त्रयं करे स्थितं त्रिनेत्रेषु मखाग्नयस्त्रयः ॥ २५.२५ ॥

आपण पुरुषतत्त्व आहात; ही शक्ती गिरिराजकन्या, सर्वांगव्यापी रूपधारिणी; आणि हे भगवन्, ती आपल्यातच स्थित आहे। त्रिशूलरूपाने आपल्या करात त्रैलोक्य स्थित आहे, आणि आपल्या त्रिनेत्रांत तीन यज्ञाग्नी प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 26

जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिन्धुवहाश्च सर्वशः । शशी परं ज्ञानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जनाः ॥ २५.२६ ॥

आपल्या जटारूपात सर्व सागर, पर्वतरांगा आणि नद्यांचे वहन करणारे प्रवाह सर्वत्र स्थित आहेत। हे देव, हे परम ज्ञान आपल्यातच आहे; पण कुदृष्टीचे लोक ते पाहत नाहीत।

Verse 27

नारायणस्त्वं जगतां समुद्भवस् तथा भवः सैव चतुर्मुखो भवान् । सत्त्वादिभेदेन तथाग्निभेदतो युगादिभेदेन च संस्थितस्त्रिधा ॥ २५.२७ ॥

आपणच नारायण, ज्यांच्यापासून जगतांचा उद्भव होतो; आपणच भव (शिव) आणि आपणच चतुर्मुख (ब्रह्मा) आहात। सत्त्वादी गुणभेदाने, अग्निभेदाने आणि युगादी विभागाने आपण त्रिविध रूपाने संस्थित आहात।

Verse 28

भवन्तमेतॆ सुरनायकाः प्रभो भवार्थिनोऽन्यस्य वदन्ति तोषयन् । यतस्ततो नो भव भूतिभूषण प्रपाहि विश्वेश्वर रुद्र ते नमः ॥ २५.२८ ॥

हे प्रभो! देवांचे नायक कल्याणार्थी होऊन तुम्हालाच—इतर कोणालाही नाही—प्रसन्न करण्यासाठी स्तुती करतात. म्हणून हे भव, भस्मभूषण! सर्व प्रकारे आमचे रक्षण करा; हे विश्वेश्वर रुद्र! तुम्हाला नमस्कार।

Verse 29

महातपा उवाच । एवं स्तुतस्तदा देवो रुद्रः पशुपतिः सुरैः । उवाच देवानव्यग्रः किं कार्यं ब्रूत मा चिरम् ॥ २५.२९ ॥

महातपा म्हणाले—त्या वेळी देवांनी अशी स्तुती केल्यावर देव रुद्र—पशुपती—अव्यग्र होऊन देवांना म्हणाला: “काय कार्य आहे? सांगा, विलंब करू नका।”

Verse 30

देवा ऊचुः । सेनापतिं नो देवेश देहि दैत्यवधाय वै । देवानां ब्रह्ममुख्यानामेतदेव हितं भवेत् ॥ २५.३० ॥

देव म्हणाले—हे देवेश! दैत्यवधासाठी आम्हाला निश्चयच एक सेनापती द्या. ब्रह्मा-प्रमुख देवांसाठी हेच एक हितकारक ठरेल।

Verse 31

रुद्र उवाच । ददामि सेनानाथं वो देवा भवत विज्वराः । भविष्य्यमस्ति पौराणं योगादीनामचिन्तयन् ॥ २५.३१ ॥

रुद्र म्हणाले—हे देवांनो! मी तुम्हाला सेनांचा नाथ देतो; तुम्ही क्लेशमुक्त व्हा. पुढे योग इत्यादींचे चिंतन करत असताना याचा एक पौराणिक वृत्तांतही होईल।

Verse 32

एवमुक्त्वा हरो देवान् विसृज्य स्वाङ्गसंस्थिताम् । शक्तिं संक्षोभयामास पुत्रहेतोः परंतप ॥ २५.३२ ॥

असे बोलून हराने देवांना निरोप दिला आणि मग पुत्रप्राप्तीसाठी आपल्या देहात स्थित शक्तीला उद्वेलित केले, हे शत्रुतापक!

Verse 33

तस्य क्षोभयतः शक्तिं ज्वलनार्कसमप्रभः । कुमारः सहजां शक्तिं बिभ्रज्ज्ञानैकशालिनीम् ॥ २५.३३ ॥

त्या शक्तीला क्षोभित करत असता, अग्नी व सूर्यसम तेजस्वी कुमाराने सहज, केवळ ज्ञानाने युक्त अशी शक्ती धारण केली।

Verse 34

उत्पत्तिस्तस्य राजेन्द्र बहुरूपा व्यवस्थिताः । मन्वन्तरेष्वनेकेषु देवसेनापतिः किल ॥ २५.३४ ॥

हे राजेंद्र! त्याची उत्पत्ती अनेक रूपांनी निश्चित आहे; आणि अनेक मन्वंतरांत तो देवसेनेचा सेनापती म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 35

योऽसौ शरीरगो देवः अहंकार इति कीर्तितः । प्रयोजनवशाद् देवः सैव सेनापतिर्विभो ॥ २५.३५ ॥

जे देवतत्त्व शरीरात वास करते, ते ‘अहंकार’ म्हणून कीर्तित आहे. प्रयोजनामुळे, हे विभो, तेच (इंद्रियांचे) सेनापती ठरते।

Verse 36

तस्मिन् जाते स्वयं ब्रह्मा सर्वदैवैः समन्वितः । पूजयामास देवेशं शिवं पशुपतिं तदा ॥ २५.३६ ॥

ते घडताच, स्वयं ब्रह्मा सर्व देवांसह देवेश शिव—पशुपती—यांची तेव्हा पूजा करू लागला।

Verse 37

सर्वैश्च देवै ऋषिभिश्च सिद्धैः सेनापतिर्वरदानेन तेन । आप्यायितः सोऽपि सुरानुवाच सखायार्थं क्रडने कार्यमेव ॥ २५.३७ ॥

त्या वरदानामुळे सर्व देव, ऋषी व सिद्धांनी सेनापतीचा सन्मान केला; त्यामुळे तो पुष्ट झाला. मग तो देवांना म्हणाला—“मित्राच्या हितासाठी, या क्रीडा-स्पर्धेत कार्य अवश्य करावे.”

Verse 38

श्रुत्वा वचस्तस्य महानुभावो महादेवो वाक्यमिदं जगाद । ददामि ते क्रीडनकं तु कुक्कुटं तथानुगौ शाखविशाखसंज्ञौ । कुमार भूतग्रहणायको भवान् भवस्व देवेश्वर सेनयापतिः ॥ २५.३८ ॥

त्याचे वचन ऐकून महानुभाव महादेव म्हणाले— “मी तुला क्रीडनक म्हणून एक कुक्कुट देतो आणि ‘शाख’ व ‘विशाख’ नावाचे दोन अनुचरही देतो. हे कुमार, तू भूतगणांचा नायक आणि देवेश्वराच्या सेनेचा सेनापती हो.”

Verse 39

एवमुक्त्वा ततो देवः सर्वे देवाश्च पार्थिव । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः स्कन्दं सेनापतिं तदा ॥ २५.३९ ॥

असे बोलून, हे राजन्, त्या देवाने आणि सर्व देवांनीही त्या वेळी सेनापती स्कंदाची प्रिय व श्रद्धायुक्त वाणीने स्तुती केली।

Verse 40

देवा ऊचुः । भवस्व देवसेनानीर्महेश्वरसुत प्रभो । षण्मुख स्कन्द विश्वेश कुक्कुटध्वज पावके ॥ २५.४० ॥

देव म्हणाले— “हे प्रभो, महेश्वरपुत्रा! तू देवसेनांचा सेनानी हो. हे षण्मुख स्कंद, विश्वेश, कुक्कुटध्वज, हे पावक!”

Verse 41

कम्पितारे कुमारेश स्कन्द बालग्रहानुग । जितारे क्रौञ्चविध्वंस कृत्तिकासुत मातृर्ज ॥ २५.४१ ॥

हे स्कंद, कुमारेश! बालग्रहांच्या अनुयायांना कंपित करणाऱ्या; हे विजयी, क्रौंचाचा विध्वंस करणाऱ्या; हे कृत्तिकासुत, मातृगणांपासून उत्पन्न—तुला नमस्कार।

Verse 42

भूतग्रहपतिश्रेष्ठ पावकि प्रियदर्शन । महाभूतपतेः पुत्र त्रिलोचन नमोऽस्तु ते ॥ २५.४२ ॥

हे भूतग्रहपतिश्रेष्ठ! हे पावकि, प्रियदर्शन! हे महाभूतपतीचा पुत्र, हे त्रिलोचन—तुला नमस्कार असो।

Verse 43

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ववर्ध भवानन्दनः । द्वादशादित्यसंकाशो बभूवाद्भुतदर्शनः । त्रैलोक्यमपि तत्तेजस्तापयामास पार्थिव ॥ २५.४३ ॥

त्या वेळी देवांनी स्तुती केल्यावर भवानन्दन वाढू लागला। तो बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी होऊन अद्भुत दर्शन झाला। हे राजन्, त्या तेजाने त्रैलोक्यही तापविले।

Verse 44

प्रजापाल उवाच । कथं तं कृत्तिकापुत्रमुक्तवन्तः सुरं गुरुम् । कथं च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः ॥ २५.४४ ॥

प्रजापाल म्हणाला—कृत्तिकापुत्र त्या देवगुरूला त्यांनी कसे संबोधिले? आणि तो ‘पावकिर’ कसा म्हणविला जातो? किंवा ‘मातृनन्दन’ म्हणून कसा प्रसिद्ध आहे?

Verse 45

महातपा उवाच । आदिमन्वन्तरे देव उत्पत्तिर्या मयोदिता । परोक्षदर्शिभिर्देवैरेवमेव स्तुतः प्रभुः ॥ २५.४५ ॥

महातपा म्हणाला—हे देव, आदिमन्वन्तरात मी सांगितलेली उत्पत्तीची कथा जशी आहे, तशीच परोक्षदर्शी देवांनी प्रभूची स्तुती केली होती।

Verse 46

कृत्तिका पावकस्त्वन्यमातरो गिरिजा तथा । द्वितीयजन्मनि गुहस्यैते उत्पत्तिहेतवः ॥ २५.४६ ॥

कृत्तिका, पावक (अग्नी), इतर माता आणि गिरिजा (पार्वती)—हे सर्व गुहाच्या दुसऱ्या जन्माचे कारण आहेत।

Verse 47

एवमेतत् तवाख्यातं पृच्छतः पार्थिवोत्तम । आत्मविद्यामृतं गुह्यमहङ्कारस्य सम्भवः ॥ २५.४७ ॥

हे श्रेष्ठ राजन्, तू विचारल्यामुळे हे असे सांगितले—आत्मविद्येचे गुप्त अमृत, म्हणजेच अहंकाराचा संभव।

Verse 48

स्वयं स्कन्दो महादेवः सर्वपापप्रणाशनः । तस्य षष्ठीं तिथिं प्रादादभिषेके पितामहः ॥ २५.४८ ॥

स्वतः स्कंदच महादेव असून तो सर्व पापांचा नाश करणारा आहे. त्याच्या अभिषेककाळी पितामहाने त्याला पवित्र षष्ठी तिथी प्रदान केली.

Verse 49

एतां फलाशनो यस्तु क्षयेन्नियतमानसः । अपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रानधनोऽपि धनं लभेत् । यं यमिच्छेत मनसा तं तं लभति मानवः ॥ २५.४९ ॥

जो मन संयमित ठेवून फलाहार करीत हे व्रत पूर्ण करतो, तो अपुत्र असला तरी पुत्र प्राप्त करतो आणि निर्धन असला तरी धन मिळवतो. मनात जे जे इच्छितो ते ते मनुष्य प्राप्त करतो.

Verse 50

यश्चैतत् पठति स्तोत्रं कार्त्तिकेयस्य मानवः । तस्य गेहे कुमाराणां क्षेमारोग्यं भविष्यति ॥ २५.५० ॥

जो मनुष्य कार्त्तिकेयाचे हे स्तोत्र पठण करतो, त्याच्या घरी बालकांचे कल्याण व निरोगीपणा होतो.