Adhyaya 217: Eulogy of the Merits (Phalaśruti) of the Dharāṇī–Varāha Dialogue
Dharāṇī–Varāha-saṃvāda-phalaśruti-varṇanam
Phalaśruti (Recitation-Merit) and Tīrtha-Comparative Praise
या अध्यायात धाराणी–वराह संवादाची औपचारिक फलश्रुती वर्णिली आहे. या संवादाचे श्रवण, पठण व जतन केल्याने आचारशुद्धी व लोककल्याण साधते. सनत्कुमार सांगतो की परमेṣ्ठी/प्रजापती ब्रह्म्याने प्रश्नाचा निर्णय केला असून उरलेले निरूपण पुलस्त्याला सोपविले; संवादाचा ‘सार’ शिस्तबद्ध समाजघटकांनी नित्य ऐकावा असा आहे. हा संवाद मंगल, धर्म–काम–अर्थ साधक, पापनाशक व आयुष्य-समृद्धी वाढविणारा म्हटला आहे. श्रवण-पठणाचे पुण्य महायज्ञ, दान व तीर्थस्नान यांस तुल्य मानले आहे. ग्रंथ लिहिणे, घरात ठेवणे व पूजणे यामुळे दीर्घकाल दैवी कृपा टिकते; तसेच धारणी-पृथ्वीचा मान व संरक्षण हा वराहकथेत सभ्यताधर्म म्हणून अधोरेखित केला आहे.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 217
Verse 1
अथ धरणीवराहसंवादफलश्रुतिवर्णनम् ॥ सनत्कुमार उवाच ॥ उक्तं भगवता सर्वं यथावत्परमेष्ठिना ॥ पृष्टेन संशयं सम्यक्परं कृत्वार्थनिश्चयम् ॥
आता धरणी-वराह संवादाची फलश्रुती वर्णन. सनत्कुमार म्हणाले—परमेष्ठी भगवानांनी विचारल्यावर सर्व काही यथावत सांगितले; संशय पूर्णपणे दूर करून विषयाचा योग्य निर्णय स्थापित केला।
Verse 2
भगवद्विश्वरूपस्य स्थाणोरप्रतिमौजसः ॥ क्रीडतो लोकनाथस्य कानने मृगरूपिणः ॥
भगवंताच्या विश्वरूपाचे—स्थाणूचे, ज्याचे तेज अनुपम आहे—आणि लोकनाथाचे, जो मृगरूप धारण करून वनात क्रीडा करतो।
Verse 3
यथा शरीरं शृङ्गं च पुण्यक्षेत्रे प्रतिष्ठितम् ॥ हिताय जगतस्तत्र तीर्थानि च यथाभवन् ॥
शरीर आणि शृंग पुण्यक्षेत्रात कसे प्रतिष्ठित झाले, आणि तेथे जगाच्या हितासाठी तीर्थे कशी उत्पन्न झाली—हे सांगा।
Verse 4
तन्मे ब्रूहि महाभाग यथातत्त्वं जगत्पते ॥ ब्रह्मोवाच ॥ पुलस्त्यो वक्ष्यते शेषं यदतोऽन्यन्महामुने ॥
हे महाभाग, हे जगत्पते, ते मला यथातत्त्व सांगा. ब्रह्मा म्हणाले: हे महामुने, उरलेले आणि यापुढचे पुलस्त्य सांगतील.
Verse 5
सर्वेषामेव तीर्थानामेषां फलविनिश्चयम् ॥ कुरु राज्यं पुरस्कृत्य मुनीनां पुरतो वने ॥
या सर्व तीर्थांचे फळनिश्चय कर; वनात मुनींच्या समोर, राजधर्म अग्रस्थानी ठेवून ते कर.
Verse 6
पुत्रो मे मत्समः सम्यग्वेदवेदाङ्गतत्त्ववित् ॥ यच्छ्रुत्वा पुरुषस्तात विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः
माझा पुत्र माझ्यासमान आहे; तो वेद व वेदांगांचे तत्त्व सम्यक जाणणारा आहे. हे तात, हे ऐकल्यावर मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 7
यशस्वी कीर्त्तिमान्भूत्वा वन्द्यते प्रेत्य चेह च ॥ श्रोतव्यमेतत्सततं चातुर्वर्ण्यैः सुसंयुतैः
यशस्वी व कीर्तिमान होऊन मनुष्य इहलोकीही व परलोकीही वंदनीय ठरतो. चारही वर्णांतील सुसंयमी जनांनी हे सदैव श्रवण करावे.
Verse 8
माङ्गल्यं च शिवं चैव धर्मकामार्थसाधकम् ॥ श्रीभूतिजननं पुण्यमायुष्यं विजयावहम्
हे माङ्गल्यकर व शिवकारक असून धर्म‑काम‑अर्थ साध्य करून देणारे आहे. हे श्री व भूतिसंपदा उत्पन्न करते, पुण्यदायक आहे, आयुष्य वाढवते आणि विजय देणारे आहे.
Verse 9
धन्यं यशस्यं पापघ्नं स्वस्तिकृच्छान्तिकारकम् ॥ श्रुत्वैवं पुरुषः सम्यङ्न दुर्गतिमवाप्नुयात्
हे धन्य, यश देणारे, पाप नाश करणारे, कल्याण व शांती करणारे आहे. असे सम्यक् श्रवण केल्यास पुरुष दुर्गतीस जात नाही.
Verse 10
सनत्कुमारं संदिश्य विरराम महायशाः ॥ एतद्वः कथितं सर्वं मया तत्त्वेन सत्तमाः
सनत्कुमारास उपदेश करून तो महायशस्वी विराम पावला. ‘हे सत्तमांनो, तत्त्वानुसार हे सर्व मी तुम्हांला कथन केले आहे.’
Verse 11
वराहभूमिसंवादं सारमुद्धृत्य सत्तमाः ॥ यश्चैव कीर्त्तयेन्नित्यं श्रृणुयाद्वापि भक्तितः
हे सत्तमांनो, वराह व भूमी यांच्या संवादाचा सार उचलून—जो याचे नित्य कीर्तन करतो किंवा भक्तीने श्रवण करतो…
Verse 12
सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ प्रभासे नैमिषारण्ये गङ्गाद्वारेऽथ पुष्करे
सर्व पापांपासून मुक्त झालेला तो पुरुष परम गतीला पोहोचतो—प्रभास येथे, नैमिषारण्यात, गंगाद्वारी तसेच पुष्कर येथेही।
Verse 13
प्रयागे ब्रह्मतीर्थे च तीर्थे चामरकण्टके ॥ यत्पुण्यफलमाप्नोति तत्कोटिगुणितं भवेत्
प्रयाग येथे, ब्रह्मतीर्थ येथे आणि अमरकण्टकच्या तीर्थात—तेथे जे पुण्यफळ मिळते ते कोटीगुणित होते।
Verse 14
कपिलां द्विजमुख्याय सम्यग्दत्त्वा तु यत्फलम् ॥ प्राप्नोति सकलं श्रुत्वा चाध्यायं तु न संशयः
श्रेष्ठ द्विजाला विधिपूर्वक कपिला गाय दान केल्याने जे फळ मिळते, ते सर्व हे अध्याय ऐकल्याने प्राप्त होते—यात संशय नाही।
Verse 15
श्रुत्वाऽस्यैव दशाध्यायं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
हे दहा अध्याय ऐकून, शुद्ध होऊन व एकाग्रचित्त होऊन, मनुष्याला अग्निष्टोम व अतिरात्र यज्ञांप्रमाणे फळ मिळते।
Verse 16
यः पुनः सततं शृण्वन्नैरन्तर्येण बुद्धिमान् ॥ पारयेत्परया भक्त्या तस्यापि शृणु यत्फलम् ॥
आणि जो बुद्धिमान पुरुष अखंडपणे, अविरत ऐकत, परम भक्तीने (हा ग्रंथ) पूर्ण करतो—त्याचे फळही ऐक.
Verse 17
सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् ॥ सर्वतीर्थाभिषेकेन यत्फलं मुनिभिः स्मृतम् ॥
सर्व यज्ञांतील जे पुण्य, सर्व दानांतील जे फल, आणि सर्व तीर्थांतील स्नान-अभिषेकाने जे फल मुनिंनी सांगितले आहे—
Verse 18
तत्प्राप्नोति न सन्देहो वराहवचनं यथा ॥ यदेतत्पारयेद्भक्त्या मम माहात्म्यमुत्तमम् ॥
तो ते प्राप्त करतो—यात संशय नाही—वराहाच्या वचनाप्रमाणे, जो भक्तिभावाने माझे हे उत्तम माहात्म्य पारायण करून पूर्ण करतो।
Verse 19
तस्य नारायणो देवः सन्तुष्टः स्याद्धि सर्वदा ॥ यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या नैरन्तर्येण मानवः ॥
त्याच्यासाठी देव नारायण सदैव संतुष्ट राहतात—जो मनुष्य हे भक्तिभावाने आणि अखंडपणे ऐकतो.
Verse 20
श्रुत्वा तु पूजयेत्शास्त्रं यथा विष्णुं सनातनम् ॥ गन्धपुष्पैस्तथा वस्त्रैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥
ऐकल्यानंतर शास्त्राचे पूजन सनातन विष्णूप्रमाणे करावे—गंध-पुष्पांनी, वस्त्रांनी, तसेच ब्राह्मणांना तर्पण देऊन.
Verse 21
यथाशक्ति नृपो ग्रामैः पूजयेत्च वसुन्धरे ॥ श्रुत्वा तु पूजयेद्यः पौराणिकं नियतः शुचिः ॥
यथाशक्ती नृपाने ग्राम (भूमिदान/वस्ती) देऊन वसुंधरेचेही पूजन करावे. आणि जो नियमपालन करणारा व शुचिर्भूत होऊन ऐकून पौराणिकाचा पूजन करतो—
Verse 22
कीर्तयित्वा व्रजेत्त्वर्गं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ सूत उवाच ॥ इत्युक्त्वा भगवान्देवः परमेष्ठी प्रजापतिः ॥
हे कीर्तन करून मनुष्य शुभ मुहूर्ताला उठून स्वर्गास जातो. सूत म्हणाला—असे बोलून भगवान् देव, परमेष्ठी प्रजापती—
Verse 23
अपुत्रस्य भवेत्पुत्रः सपौत्रस्य सुपौत्रकः ॥ यस्येदं लिखितं गेहे तिष्ठेत्सम्पूज्यते सदा ॥
ज्याला पुत्र नाही त्याला पुत्र होईल; आणि ज्याला पौत्र आहेत त्याला सुपौत्र होतील—ज्याच्या घरी हे लिखित ग्रंथ राहते व सदैव विधिपूर्वक पूजिले जाते.
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Dharāṇī–Varāha dialogue as a normative instructional text: sustained hearing/recitation and respectful preservation of the teaching are presented as practices that cultivate moral purification (pāpa-kṣaya), social auspiciousness, and ordered life-goals (dharma–kāma–artha). It also advances an implicit Earth-centered ethic by treating the Dharāṇī-related discourse as a civilizational ‘sāra’ worthy of continual study and protection.
No explicit tithi, nakṣatra, month (māsa), or seasonal (ṛtu) markers are given. The recommended practice is framed as continuous (satataṃ; nairantaryeṇa) rather than tied to a calendrical observance.
Direct ecological prescriptions are not detailed here; instead, the chapter elevates the Dharāṇī–Varāha saṃvāda as a foundational teaching whose continual transmission benefits the world (jagat-hitāya). By sacralizing the Earth-centered dialogue and linking it to collective welfare, the text indirectly supports an ethic of terrestrial respect and preservation through cultural memory and disciplined practice.
The narrative references major Purāṇic authorities and transmitters—Brahmā (Parameṣṭhin/Prajāpati), Sanatkumāra, Pulastya, and Sūta—functioning as a lineage of instruction and authentication. A royal figure (nṛpa/rājya context) is also invoked in relation to patronage and honoring the tradition, but no specific dynasty is named.