Adhyaya 216: The Sacred Account of Gokarṇa, Śṛṅgeśvara, and Related Tīrthas
Gokarṇaśṛṅgeśvarādi-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual Topography
वराह–पृथ्वी संवादाच्या चौकटीत ब्रह्मा गोकरण, शृङ्गेश्वर इत्यादी तीर्थांचे माहात्म्य सांगतो. त्र्यम्बक मृगरूप धारण करून पूर्वस्थानीहून निघून गेल्यावर देवता विधिपूर्वक त्रिभाग ‘शृङ्ग’ स्थिर करण्याचा प्रयत्न करतात—इंद्र (वज्रपाणी) शिखराची स्थापना करतो आणि विष्णू पायथ्याशी देवतीर्थ प्रतिष्ठित करतो; त्यामुळे गोकरण व शृङ्गेश्वर ही नावे रूढ होतात. पुढे गोकरणेश्वर येथे रावणाची तपश्चर्या, त्रैलोक्यजयाचा वर, आणि नंतर इंद्रजिताद्वारे प्रतिष्ठित शृङ्ग उखडण्याचा प्रयत्न वर्णिला आहे. शेवटी दक्षिण-गोकरण हे स्वयंपरिष्ठित शिवस्थान म्हणून वेगळे सांगून क्षेत्राची ‘व्युष्टि’ व संबंधित तीर्थांची उत्पत्ती संक्षेपाने मांडली आहे, ज्यातून पवित्र भूगोल व पृथ्वीची सुव्यवस्थित स्थिरता यांचा संबंध सूचित होतो।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 216
Verse 1
अथ गोकर्णशृङ्गेश्वरादिमाहात्म्यम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ तस्मात्स्थानादपक्रान्ते त्र्यम्बके मृगरूपिणि ॥ अन्योन्यं मन्त्रयित्वा तु मया सह सुरोत्तमाः ॥
आता गोकर्ण व शृङ्गेश्वर इत्यादींचे माहात्म्य सुरू होते. ब्रह्मा म्हणाले—मृगरूप धारण केलेला त्र्यम्बक त्या स्थानाहून निघून गेल्यावर, देवांतील श्रेष्ठ माझ्यासह परस्पर सल्लामसलत करू लागले.
Verse 2
त्रिधाविभक्तं तच्छृङ्गं पृथक्पृथगवस्थितम् ॥ सम्यक्स्थापयितुं देवा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
ते शृंग त्रिधा विभागले जाऊन निरनिराळ्या ठिकाणी वेगवेगळे उभे राहिले. देवांनी शास्त्रोक्त विधीने निर्दिष्ट कर्म करून त्यास योग्य रीतीने स्थापण्याचा प्रयत्न केला.
Verse 3
स्थापितं देवि नीत्वा वै शृङ्गाग्रं वज्रपाणिना ॥ मया तत्रैव तन्मध्यं स्थापितं विधिवत्प्रभोः ॥
हे देवी, वज्रपाणिने शृंगाचा अग्रभाग तेथे नेऊन स्थापिला. मी त्याच ठिकाणी त्याचा मध्यभाग प्रभूसाठी विधिपूर्वक स्थापिला.
Verse 4
देवैर्देवर्षिभिश्चैव सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ॥ गोकर्ण इति विख्यातिः कृता वैशेषिकी वरा ॥
देव, देवर्षी, सिद्ध आणि ब्रह्मर्षी यांनी एक विशेष व श्रेष्ठ कीर्ती प्रस्थापित केली—‘गोकर्ण’ अशी.
Verse 5
विष्णुना देवतीर्थेन तन्मूलं स्थापितं ततः ॥ तस्य शृङ्गेश्वर इति नाम तत्राभवन्महत् ॥
त्यानंतर विष्णूंनी देवतीर्थासह त्याचा मूलाधार स्थापिला. तेथे त्याचे महान नाव ‘शृंगेश्वर’ असे प्रचलित झाले.
Verse 6
गोकर्ण आत्मलिङ्ग तत्र तत्रैव भगवान्स्तस्मिन्शृङ्गे त्रिधा स्थिते ॥ सान्निध्यं कल्पयामास भागेनैकेन चोन्मना ॥
गोकर्ण येथे आत्मलिंगरूपाने भगवानांनी—ते शृंग त्रिधा स्थित असता—आपल्या एका अंशाने, उन्मन होऊन, तेथे तेथे सान्निध्य प्रस्थापित केले.
Verse 7
शतं तेन तु भागानामात्मनो निहितं मृगे ॥ तस्माद्द्विकं तु भागानां शृङ्गाणां त्रितये न्यधात् ॥
त्या कर्माने त्याने आपल्या देहाचे शंभर भाग त्या मृगात ठेविले. नंतर त्या भागांपैकी दोन भाग त्याने शिखरांच्या त्रयात नियोजिले॥
Verse 8
मार्गेण तच्छरीरेण निर्ययौ भगवान्विभुः ॥ शैशिरस्य गिरेः पादं प्रपेदे स्वयमात्मनः ॥
सर्वव्यापी भगवान् त्या देहानेच मार्गाने निघाले आणि स्वतः शैशिर पर्वताच्या पायथ्याशी पोहोचले॥
Verse 9
शतसङ्ख्या स्मृता व्युष्टिस्तस्मिञ्छैलेश्वरे विभोः ॥ त्रिधा विभक्ते शृङ्गेऽस्मिन्नेकाग्रगतिनिप्रभोः ॥
त्या विभूच्या शैलेश्वरस्थानी ‘व्युष्टि’ शतसंख्येची मानली जाते. या त्रिधा विभागलेल्या शिखरात एकाग्रगती असलेला तेजस्वी प्रभु (विराजतो)॥
Verse 10
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धयक्षमहोरगाः ॥ श्लेष्मातकवनं कृत्स्नं सर्वतः परिमण्डलम् ॥
देव, दानव, गंधर्व, सिद्ध, यक्ष आणि महोरग—सर्व (तेथे होते); आणि संपूर्ण श्लेष्मातक वन सर्व बाजूंनी परिघासारखे वेढा घालून होते॥
Verse 11
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य प्रदक्षिण्यं च चक्रतुः ॥ फलान्निर्दिश्य तीर्थानां तथा क्षेत्रफलṃ महत्
तीर्थयात्रेला अग्रस्थानी ठेवून त्या दोघांनी प्रदक्षिणा केली; आणि तीर्थांचे फल सांगून, तसेच क्षेत्रातून मिळणारे महान पुण्यफलही वर्णिले॥
Verse 12
यथास्थानानि ते तस्मान्निवृत्ताश्च सुरादयः ॥ एवं तस्मान्निवृत्तेषु दैवतेषु तदा ततः
त्या स्थानाहून देवगण व इतर सर्वजण आपापल्या धामांना परत गेले. अशा रीतीने देवता निवृत्त झाल्यावर, त्यानंतर पुढील प्रसंग घडला.
Verse 13
पौलस्त्यो रावणो नाम भ्रातृभिः सह राक्षसैः ॥ आगम्योग्रेण तपसा देवमाराधयद्विभुम्
पौलस्त्य वंशातील ‘रावण’ नावाचा राक्षस आपल्या भावंडांसह व इतर राक्षसांसह तेथे आला. उग्र तपश्चर्येने त्याने त्या विभू देवाची आराधना केली.
Verse 14
शुश्रूषया च परया गोकर्णेश्वरमव्ययम् ॥ यदा तु तस्य तुष्टो वै वरदः शंकरः स्वयम्
आणि परम शुश्रूषेने त्याने अव्यय गोकर्णेश्वराची सेवा-उपासना केली. जेव्हा स्वयं वरदाता शंकर त्याच्यावर प्रसन्न झाले,
Verse 15
तदा त्रैलोक्यविजयं वरं वव्रे स राक्षसः ॥ प्रसादात्तस्य तत्सर्वं वाञ्छितं मनसा हि यत्
तेव्हा त्या राक्षसाने वर म्हणून त्रैलोक्यविजय मागितला. त्या देवाच्या प्रसादाने मनात जे जे इच्छिले होते ते सर्व त्याला मिळाले.
Verse 16
अवाप्य च दशग्रीवस्तदिष्टं परमेश्वरात् ॥ त्रैलोक्यविजयायाशु तत्क्षणादेव निर्ययौ
परमेश्वराकडून तो वर मिळवून दशग्रीव (रावण) त्रैलोक्यविजयासाठी त्याच क्षणी त्वरेने निघून गेला.
Verse 17
त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य शक्रं च त्रिदशाधिपम् ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
त्याने त्रैलोक्य जिंकून त्रिदशांचा अधिपती शक्र (इंद्र) यालाही पकडले; त्याला उपटून तो पुत्र इंद्रजितासह घेऊन आला.
Verse 18
शृङ्गाग्रं यत्पुरा नीत्वा स्थापितं वज्रपाणिना ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
जो शिखराग्र पूर्वी वज्रपाणि (इंद्र) यांनी नेऊन स्थापिले होते, ते त्याने उपटून पुत्र इंद्रजितासह घेऊन आला.
Verse 19
न शशाक यदा रक्षस्तदुत्पाटयितुं बलात् ॥ वज्रकल्पं समुत्सृज्य तदा लङ्कां विनिर्ययौ
जेव्हा तो राक्षस बलाने ते उपटू शकला नाही, तेव्हा वज्रासारखा प्रहार/अस्त्र सोडून तो लंकेकडे निघून गेला.
Verse 20
स तु दक्षिणगोकर्णो विज्ञेयस्ते महामते ॥ स्वयं प्रतिष्ठितस्तत्र स्वयं भूतपतिः शिवः
हे महामते, तोच ‘दक्षिण-गोकर्ण’ म्हणून तुला जाणावा; तेथे भूतपति शिव स्वतःच स्वयं-प्रतिष्ठित व स्वयं-प्रकट होऊन विराजमान आहेत.
Verse 21
एतत्ते कथितं सर्वं मया विस्तरतो मुने ॥ यथावदुत्तरस्तस्य गोकर्णस्य महात्मनः ॥
हे मुने, हे सर्व मी तुला विस्ताराने सांगितले; त्या महात्मा गोकर्णाविषयी पुढील वृत्तांतही यथाविधी सांगितला आहे.
Verse 22
दक्षिणस्य च विप्रर्षे तथा शृङ्गेश्वरस्य च ॥ शैलेश्वरस्य च विभो स्थित्युत्पत्तिर्यथाक्रमम् ॥
हे श्रेष्ठ विप्रर्षे, हे विभो—दक्षिण, शृङ्गेश्वर आणि शैलेश्वर यांची स्थापना व उत्पत्ती यांचा क्रम मी यथाक्रम सांगितला आहे।
Verse 23
व्यु ष्टिः क्षेत्रस्य महती तीर्थानां च समुद्भवः ॥ प्रोक्तं सर्वं मया वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
हे वत्सा, या क्षेत्राचे महान प्राकट्य आणि येथील तीर्थांचा उद्भव—हे सर्व मी सांगितले आहे. आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?
Verse 24
ततः सुरासुरगुरुर्देवं भूतमहेश्वरम् ॥ तपसोऽग्रेण संसेव्य वव्रिरे विविधान्वरान् ॥
त्यानंतर देव-दानवांचे गुरु, श्रेष्ठ तपाने देव भूतमहेश्वराची सेवा करून, विविध प्रकारचे वर मागू लागले।
Verse 25
तद्यावद्रावणः स्थाप्य मुहूर्त्तमुदधेस् तटे ॥ संध्यामुपासते तत्र लग्नस्तावदसौ भुवि ॥
रावणाने ते समुद्रतटी मुहूर्तभर स्थापून तेथे संध्या-उपासना केली, तोपर्यंत ते पृथ्वीवर घट्ट रोवलेले राहिले।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily models how terrestrial spaces become ‘ordered’ through ritually defined landmarks (sthāpana) and regulated movement (tīrthayātrā, pradakṣiṇā). Power gained through tapas (as in Rāvaṇa’s boon) is narrated alongside attempts to disrupt fixed sacred structures, implying that stability—social and terrestrial—depends on respecting established boundaries and sites.
No explicit tithi or lunar calendrical markers are provided. A temporal marker appears as ‘muhūrta’ (a short time unit) and as sandhyā-upāsanā (twilight worship), indicating practice tied to daily liminal times rather than a festival calendar.
Environmental balance is treated indirectly through sacred topography: the tri-partite śṛṅga is ritually stabilized by divine agents, and later attempts to uproot it dramatize disruption versus containment. The text’s mapping of groves (śleṣmātaka-vana), seashore zones (udadhi-taṭa), and named kṣetras frames the Earth (Pṛthivī) as a landscape whose integrity is maintained by recognized, protected sites and prescribed circumambulation/pilgrimage patterns.
The narrative references Rāvaṇa (Paulastya lineage implied by the epithet ‘Paulastya’), his son Indrajit, Indra (Vajrapāṇi), Brahmā as narrator within the embedded account, Viṣṇu as installer of a devatīrtha, and Śiva/Īśvara (Tryambaka, Bhūtapati) as the central deity of the kṣetra.