Adhyaya 212: An Awakening Description within the Allegory of the Wheel of Saṃsāra

Verse 1

अथ संसारचक्रोपाख्याने प्रबोधनीयवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर ॥ त्वया तु कथिता दिव्या कथेयं धर्मसंहिता ॥

आता ‘संसारचक्र’ नावाच्या उपाख्यानात प्रबोधिनीचे वर्णन. नारद म्हणाले— साधु, साधु, महाराज! सर्वधर्मविदांमध्ये आपण श्रेष्ठ; आपण ही दिव्य धर्मसंहिता-रूप कथा सांगितली आहे.

Verse 2

अतोऽहमपि सुप्रीतस्तव धर्मपथे स्थितः ॥ तव वाक्यान्निस्सृतानि प्रोक्तानि च श्रुतानि च ॥

म्हणून मीही अत्यंत प्रसन्न असून तुमच्या धर्मपथावर स्थित आहे; तुमच्या वचनांतून उपदेश निघाले आहेत—जे सांगितलेही गेले आणि ऐकलेही गेले।

Verse 3

त्वयाहं चैव राजेन्द्र पूजितश्च विशेषतः ॥ गच्छामि त्वरितो लोकान्यत्र मे रमते मनः ॥

हे राजेंद्र! तू मला विशेषतः पूजिले आहेस; आता मी त्वरेने त्या लोकांकडे जातो जिथे माझे मन रमते.

Verse 4

स्वस्ति तेऽस्तु महाराज त्वकम्पो भव सुव्रत ॥ एवमुक्त्वा ततो यातो नारदो मुनिसत्तमः ॥

महाराज, तुझे कल्याण असो; हे सुव्रत, तू अढळ राहा. असे बोलून मुनिश्रेष्ठ नारद तेथून निघून गेले.

Verse 5

तेजसा द्योतयन्सर्वं गगनं भास्करो यथा ॥ विचचार दिवं रम्यां कामचारो महामुनिः ॥

तो महामुनी सूर्याप्रमाणे आपल्या तेजाने सारे आकाश उजळवीत, इच्छेनुसार संचार करणारा होऊन रम्य दिव्यलोकात विचरत राहिला.

Verse 6

गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः ॥ मां दृष्ट्वा सुमना विप्रा वाक्यैश्चित्रैरवन्दयन् ॥

तो गेल्यानंतर बराच काळ धर्मवत्सल तो राजा मला पाहून प्रसन्न झाला; आणि विप्रांनी विविध वाग्मय वचने बोलून वंदन केले.

Verse 7

कृत्वा पूजां च मे युक्तां प्रियमुक्त्वा च सुव्रत ॥ विसर्जयामास विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

हे सुव्रत, माझी यथायोग्य पूजा करून आणि प्रिय वचन बोलून, तो समर्थ अंतःकरणाने पूर्ण संतुष्ट होऊन मला निरोप देऊ लागला.

Verse 8

एतद्वः कथितं विप्रास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥ यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम् ॥

हे विप्रांनो, त्या उत्तम राजाच्या समोर मी तुम्हाला हे सर्व सांगितले—जसे पाहिले व ऐकले, तसेच जसा मी खरोखर येथे आलो आहे.

Verse 9

वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टपुष्टास्तपोधनाः ॥ केचिद्वैखानसास्तत्र केचिदासन्निरासनाः ॥

वैशम्पायन म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून तपोधन ऋषी हर्षित व पुष्ट झाले. तेथे काही वैखानस होते आणि काही निरासन, म्हणजे आसनरहित (सुखासनाचा त्याग करणारे) होते.

Verse 10

शालानीश्च तथा केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः ॥ तथा चान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम् ॥

काही शालानी (शाळा/निवासाशी संबंधित) होते आणि काहींनी कपोती-वृत्ती (कबुतरासारखी जीवनपद्धती) स्वीकारली. इतरांनी सर्वभूतांवरील शुभ दयाधारित वृत्तीचेही प्रतिपादन केले.

Verse 11

शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः ॥ अपाकपाचिनः केचित्पाकिनश्च क्वचित्पुनः ॥

काही शिलोञ्छ होते आणि तसेच काही काष्ठान्त, जे महातेजस्वी होते. काही अपाकपाचिन (न शिजवता अन्न घेणारे) होते, तर कधी कधी काही पाचिन (शिजवून घेणारे)ही होते.

Verse 12

नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन ॥ स्थानमौनव्रताः केचित्तथान्ये जलशायिनः ॥

काही नानाविध नियम-धर्म पाळणारे होते, तर काही जितात्मा (इंद्रियविजयी) होते. काही स्थान-व्रत व मौन-व्रत करणारे होते, आणि इतर जलशायी (पाण्यात शयन करणारे) होते.

Verse 13

तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः ॥ पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः

तसेच काही ऊर्ध्वशायिक (देह उर्ध्व स्थितीत ठेवून शयन करणारे) होते आणि काही मृगचारिण (मृगांसारखे विचरण करणारे) होते. काही पञ्चाग्नि-तप करणारे होते, आणि काही पर्ण-फलाशी (पाने व फळे खाणारे) होते.

Verse 14

अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च तथान्ये शाकभक्षिणः ॥ अतोऽन्येऽप्यतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे

काही जण जलाहारी, काही वायुभक्षी, तर काही फक्त शाक‑औषधीभक्षी होते. म्हणून इतरांनीही अत्यंत तीव्र तपश्चर्या स्वीकारली.

Verse 15

तपसोऽन्यन्न चास्तीति चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥ जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः

‘तपश्चर्येपेक्षा श्रेष्ठ काही नाही’ असे पुन्हा पुन्हा चिंतन करून काही धीर महर्षींनी जन्म‑मरणाचाही विचार केला.

Verse 16

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः ॥ श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः

धर्म‑अधर्माची द्वैतता सोडून ते शाश्वत प्रज्ञेत स्थिर झाले. आणि ही कथा ऐकून दिव्य तेजस्वी ऋषींनी (उत्तर दिले).

Verse 17

जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः ॥ नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्

निर्दोष ऋषींनी भय हे कारण मानून ते ते नियम स्वीकारले. आणि धर्मात्मा पुत्र नाचिकेतानेही तपोधन—तपाची संपत्ती—पाहून (धर्माकडे मन वळवले).

Verse 18

प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत् ॥ वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्

परम प्रीतीने युक्त होऊन त्याने केवळ धर्माचेच चिंतन केले—वेदार्थस्वरूप, अमाप, शुद्ध, चिन्मय ईश्वर विष्णूचे.

Verse 19

शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वकामानवाप्नुयात्

जो हे ऐकतो किंवा याचे पठण करवितो, तो सर्व इच्छित कामना प्राप्त करतो।

Verse 20

साधु साध्विति चैवोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ यायावरास्तथा चान्ये वानप्रस्थास्तथापरे

‘साधु, साधु’ असे म्हणत, विस्मयाने फुललेल्या डोळ्यांनी—काही यायावर तपस्वी होते आणि काही वानप्रस्थ वनवासी होते।

Verse 21

चिन्तयामास धर्मात्मा तपः परममास्थितः ॥ इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्

धर्मात्मा पुरुष परम तपात स्थित होऊन विचार करू लागला—‘हे तर परम आख्यान आहे, जे भगवद्भक्ती निर्माण करणारे आहे।’