Adhyaya 211: Methods for the Removal of Sin and the Eulogy of Prabodhinī Ekādaśī/Dvādaśī
Pāpanāśopāya-varṇanaṃ tathā Prabodhinī-Ekādaśī/Dvādaśī-māhātmyaṃ
Ritual-Manual (Vrata-Māhātmya) with Ethical-Discourse
या अध्यायात नारद धर्मराज यमांना सर्वांच्या, विशेषतः शूद्रांच्याही, कल्याणासाठी मार्गदर्शन विचारतात. यम समदृष्टी सांगून पापनाशासाठी प्रायश्चित्तांची यादी देतात—पंचगव्यसेवन, गो-संबंधित स्नान व आदरसेवा, गोपूजा/परिक्रमा, सूर्योपासना, तसेच शुभ मुहूर्त व विशिष्ट तिथी-नक्षत्रयोगांतील नियत कर्मे. पुढे वराह–पृथ्वी संवादात पृथ्वी कलियुगातील नैतिक अधःपतन व गंभीर सामाजिक अपराधांमध्ये गुंतलेल्या लोकांना सद्गती कशी मिळेल हे विचारते. वराह एकादशी/द्वादशी व्रत, विशेषतः कार्तिकातील प्रबोधिनी एकादशी/द्वादशीचे माहात्म्य, संयम-पूजा-दानयुक्त शिस्तबद्ध आचार म्हणून सांगतात; यामुळे मानवी वर्तन स्थिर होते आणि पृथ्वीचे कल्याण होते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 211
Verse 1
पुनः पापनाशोपायवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं धर्मराजस्य नारदः ॥ इदं भावेन भक्त्या च पुनर्वचनमब्रवीत् ॥
पुन्हा पापनाशाच्या उपायांचे वर्णन. ऋषिपुत्र म्हणाला—धर्मराजाचे हे शुभ वचन ऐकून नारदाने भाव व भक्तीसह पुन्हा हे वचन सांगितले.
Verse 2
नारद उवाच ॥ समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ धर्मराज महाबाहो पितृतुल्यपराक्रम ॥
नारद म्हणाले—स्थावर व जंगम सर्व भूतांप्रती आपण समभाव ठेवता. हे धर्मराज, महाबाहो, पितरांसारखा पराक्रम असणाऱ्या।
Verse 3
ब्राह्मणानां हितार्थाय यदुक्तं मे प्रदक्षिणम् ॥ इदं श्रेयतमाख्यानं श्रुतं श्रुतपरं पदम् ॥
ब्राह्मणांच्या हितासाठी प्रदक्षिणेविषयी मला जे सांगितले गेले—हे अत्यंत श्रेयस्कर आख्यान आहे; श्रुती-परंपरेतील परम प्रमाणभूत उपदेश म्हणून हे ऐकले गेले आहे।
Verse 4
त्रयो वर्णा महाभाग यज्ञसामान्यभागिनः ॥ शूद्रा वेदपवित्रेभ्यो ब्राह्मणैस्तु बहिष्कृताः ॥
हे महाभाग! तीन वर्ण यज्ञाच्या सामान्य भागाचे सहभागी असतात; परंतु शूद्रांना वेद-संबद्ध पवित्र कर्मांपासून ब्राह्मणांकडून बहिष्कृत केले जाते।
Verse 5
यथैव सर्वसमता तव भूतेषु मानद ॥ तथैव तेषामपि हि श्रेयो वाच्यं महामते ॥
हे मानद! जशी तुझी सर्व भूतांप्रती पूर्ण समता आहे, तशीच त्यांच्यासाठीही जे श्रेयस्कर आहे ते नक्की सांगितले पाहिजे, हे महामते।
Verse 6
यथा कर्म हितं वाक्यं शूद्राणामपि कथ्यताम् ॥ यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य नित्यशः ॥
शूद्रांसाठीही कर्मानुसार हितकारक वचन सांगितले जावे। यम म्हणाला—मी तुला चातुर्वर्ण्याचे नित्य तत्त्व सतत सांगीन।
Verse 7
यद्धितं धर्मयुक्तं च नित्यं भवति सुव्रत ॥ केवलं श्रुतिसंयोगाच्छ्रद्धया नियमेन च ॥
हे सुव्रत! जे हितकारक व धर्मयुक्त आहे ते श्रुती-संयोग, श्रद्धा आणि नियमपालन यांमुळे नित्य स्थिर होते।
Verse 8
करोति पापनाशार्थमिदं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ गावः पवित्रा मङ्गल्या देवानामपि देवताः ॥
पापनाशासाठी हे कर्म केले जाते; मी ते सांगतो, ऐक. गायी पवित्र व मंगलमय आहेत; देवांमध्येही देवतासमान पूज्य आहेत.
Verse 9
यस्ताः शुश्रूषते भक्त्या स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ सौम्ये मुहूर्ते संयुक्ते पञ्चगव्यं तु यः पिबेत् ॥
जो त्या गायींची भक्तीने सेवा करतो तो पापांतून मुक्त होतो. आणि जो शुभ, सौम्य व योग्य संयोगाच्या मुहूर्तावर पंचगव्य पितो…
Verse 10
सर्वतीर्थफलṃ प्राप्य स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ प्रस्रवेण च यः स्नायाद्रोहिण्यां मानवॆ द्विज ॥
सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त करून तो पापांतून मुक्त होतो. आणि जो रोहिणी नक्षत्री, हे मानव, हे द्विज, प्रस्रव—वाहत्या झऱ्याने स्नान करतो…
Verse 11
सर्वपापकृतान्दोषान्दहत्याशु न संशयः ॥ धेनुस्तनाद्विनिष्क्रान्तां धारां क्षीरस्य यो नरः ॥
हे सर्व पापांमुळे उत्पन्न झालेले दोष शीघ्र जाळून टाकते—यात संशय नाही. जो पुरुष धेनूच्या स्तनातून निघालेली दुधाची धारा (ग्रहण/उपयोग) करतो…
Verse 12
शिरसा प्रतिगृह्णाति स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ ब्राह्मणस्तु सदा स्नातो भक्त्या परमया युतः ॥
जो मस्तक झुकवून ते स्वीकारतो तो पापांतून मुक्त होतो. आणि ब्राह्मण सदैव स्नानाने शुद्ध, परम भक्तीने युक्त होऊन आचरण करतो.
Verse 13
नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ उदयान्निःसृतं सूर्यं भक्त्या परमया युतः ॥
संयमी होऊन नमस्कार करावा; तो पापांपासून मुक्त होतो. सूर्योदयास उदित झालेल्या सूर्याला परम भक्तीने नमस्कार करावा.
Verse 14
नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ दध्यक्षताञ्जलीभिस्तु त्रिभिः पूजयते शुचिः ॥
संयमी होऊन नमस्कार करावा; तो पापांपासून मुक्त होतो. शुद्ध होऊन दहीमिश्रित अक्षताच्या तीन अंजलींनी पूजा करावी.
Verse 15
तस्य भानुः प्रसन्नश्च ह्यशुभं यत्समर्जितम् ॥ तस्य भानुः स संदह्य दूरीकुर्यात्सदा द्विज ॥
त्याच्यावर भानू प्रसन्न होतो; जे काही अशुभ संचित झाले असेल ते त्याचा सूर्य जाळून सदैव दूर करतो, हे द्विजा.
Verse 16
तावकं दधिमिश्रं तु पात्रे औदुम्बरे स्थितम् ॥ सोमाय पौर्णमास्यां हि दत्वा पापैः प्रमुच्यते ॥
उदुंबराच्या पात्रात ठेवलेले दहीमिश्रित ते अर्पण पौर्णिमेला सोमाला दिल्यास मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 17
अरुन्धतीं बुधं चैव तथा सर्वान्महामुनीन् ॥ अभ्यर्च्य वेदविधिना तेभ्यो दत्त्वा च तावकम् ॥
अरुंधती, बुध तसेच सर्व महामुनी यांचे वेदविधीनुसार पूजन करून, त्यांनाही ते अर्पण दिल्यास (मनुष्य) शुद्ध होतो.
Verse 18
एकाग्रमानसो भूत्वा यो नमस्येत्कृताञ्जलिः ॥ किल्बिषं तस्य वै सर्वं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
जो एकाग्र मनाने कृताञ्जली होऊन नमस्कार करतो, त्याचे सर्व किल्बिष (पापदोष) त्या क्षणीच नष्ट होते।
Verse 19
विषुवेषु च योगेषु शुचिर्दत्त्वा पयो नरः ॥ तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
विषुव व योगाच्या पवित्र दिवशी जो मनुष्य शुद्ध होऊन दूध दान करतो, त्याचे जन्मापासूनचे पाप त्या क्षणीच नष्ट होते।
Verse 20
प्राचीनीग्राङ्कुशान् कृत्वा स्थापयित्वा वृषं नरः ॥ द्विजैः सह नमस्कृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
पूर्वाभिमुख अंकुशचिन्हांची रचना करून वृषभाची स्थापना करून, द्विजांसह नमस्कार केल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 21
दक्षिणावर्तसव्येन कृत्वा प्राक्स्रोतसं नदीम् ॥ कृत्वा अभिषेकं विधिवत्ततः पापात्प्रमुच्यते ॥
दक्षिणावर्त (उजवी परिक्रमा) विधीने नदीचा प्रवाह पूर्वाभिमुख करून, विधिपूर्वक अभिषेक केल्यावर नंतर पापातून मुक्ती मिळते।
Verse 22
दक्षिणावर्तशङ्खेन कृत्वा चैव करे जलम् ॥ शिरसा तद्गृहीत्वा तु विप्रो हृष्टमनाः शुचिः ॥
दक्षिणावर्त शंखाने हातात जल घेऊन, ते मस्तकी धारण करून, शुद्ध व हर्षित मनाचा विप्र (हे कर्म) करतो।
Verse 23
तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ प्राक्स्रोतसं नदीं गत्वा नाभिमात्रजले स्थितः ॥
त्याचे जन्मापासून संचित पाप त्या क्षणीच नष्ट होते। पूर्वाभिमुख प्रवाह असलेल्या नदीकाठी जाऊन तो नाभीपर्यंत पाण्यात उभा राहतो।
Verse 24
स्नात्वा कृष्णतिलैर्मिश्राः दद्यात्सप्ताञ्जलीर्नरः ॥ प्राणायामत्रयं कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥
स्नान करून मनुष्य कृष्णतिळ मिसळलेल्या जलाच्या सात अंजळी अर्पण कराव्यात। तीन प्राणायाम करून तो ब्रह्मचारी व जितेन्द्रिय व्हावा।
Verse 25
यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ अच्छिद्रपद्मपत्रेण सर्वरत्नोदकेन तु ॥
आयुष्यभर केलेले पाप त्या क्षणीच नष्ट होते—छिद्ररहित कमळपानाने आणि ‘सर्वरत्नोदक’ म्हणविल्या जाणाऱ्या जलाने।
Verse 26
त्रिधा यस्तु नरः स्नायात्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं मुने ॥
जो मनुष्य त्रिवार स्नान करतो तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो। आणि पुढे, हे मुने, गुप्ताहूनही अधिक गुप्त असे मी तुला सांगतो।
Verse 27
कार्त्तिकेऽमलपक्षे तु स्मृता ह्येकादशी तिथिः ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदा या तु नाम्ना ख्याता प्रबोधिनी ॥
कार्त्तिक महिन्याच्या शुद्ध (अमल) पक्षात एकादशी तिथी स्मरणीय आहे। ती भुक्ती व मुक्ती देणारी ‘प्रबोधिनी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।
Verse 28
ये उपोष्यन्ति विधिवन्नारायणपरायणाः ॥ न तेषामशुभं किञ्चिज्जन्मकोटिकृतं मुने ॥
जे विधिपूर्वक उपवास करतात आणि नारायणपरायण असतात, हे मुने, त्यांच्या कोट्यवधी जन्मांचे साचलेलेही अशुभ किंचितही उरत नाही।
Verse 29
एकादशीं समाश्रित्य पुरा पृष्टो महेश्वरः ॥ वाराहरूपी धरया सर्वलोकहिताय वै ॥
एकादशीच्या संदर्भात पूर्वी महेश्वरांना प्रश्न विचारला गेला होता; आणि धरा (पृथ्वी) हिनेही सर्व लोकांच्या हितासाठी निश्चयाने वाराहरूपी भगवंताला विचारले।
Verse 30
धरण्युवाच ॥ अस्मिन्कलियुगे घोरे नराः पापरताः प्रभो ॥ ब्रह्मस्वहरणे युक्ता तथा ब्राह्मणघातकाः ॥
धरा म्हणाली—हे प्रभो, या घोर कलियुगात लोक पापात रत आहेत; ते ब्रह्मस्व (पवित्र संपत्ती) हरण करण्यात गुंतलेले आहेत आणि ब्राह्मणघातकही आहेत।
Verse 31
गुरुद्रोहरता देव मित्रद्रोहरतास्तथा ॥ स्वामिद्रोहरताश्चैव परदाराभिमर्शकाः ॥
हे देव, ते गुरुद्रोही आहेत, मित्रद्रोहीही; स्वामिद्रोहीसुद्धा आहेत आणि परस्त्रीचा अपमान/स्पर्श करणारे आहेत।
Verse 32
परद्रव्यापहरणे संसक्ताश्च सुरेश्वर ॥ अभक्ष्यभक्षणरता वेदब्राह्मणनिन्दकाः
हे सुरेश्वर, ते परद्रव्य हरणात आसक्त आहेत; अभक्ष्य भक्षणात रत आहेत आणि वेद व ब्राह्मणांची निंदा करतात।
Verse 33
दाम्भिका भिन्नमर्यादा नायमस्तीति वादिनः ॥ असत्प्रतिग्रहे सक्ता अगम्यागमने रताः
ते दांभिक आहेत, मर्यादाभंग करणारे; “हा (धर्मनियम) नाहीच” असे म्हणणारे; अयोग्य दान-ग्रहणात आसक्त आणि ज्यांच्याकडे गमन वर्ज्य आहे त्यांच्याकडे जाण्यात रत असतात।
Verse 34
एतैश्चान्यैश्च पापैश्च संसक्ता ये नरा विभो ॥ किमासाद्य गतिर्देव तेषां वद सुरेश्वर
हे विभो! जे नर या व इतर पापांत गुंतले आहेत—हे देव, ते काय प्राप्त करून कोणती गति पावतात? हे सुरेश्वर, सांगावे।
Verse 35
श्रीवराह उवाच ॥ साधु देवि महाभागे यत्पृष्टोऽहं वरानने ॥ रहस्यं ते प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया
श्रीवराह म्हणाले—हे महाभागे देवी, हे वरानने! तू उत्तम प्रश्न विचारलास. लोकांच्या हिताची इच्छा ठेवून मी तुला एक रहस्योपदेश सांगतो.
Verse 36
महापातकयुक्ता ये नराः सुकृतवर्जिताः ॥ तेषां मया हितार्थाय निर्मितं तच्छृणुष्व मे
जे नर महापातकांनी युक्त व सुकृतरहित आहेत—त्यांच्या हितासाठी मी एक उपाय निर्माण केला आहे; तो माझ्याकडून ऐक.
Verse 37
तामुपोष्य नरा भद्रे महापापरताश्च ये ॥ पुण्यपापविनिर्मुक्ता गच्छन्ति पदमव्ययम्
हे भद्रे! जे नर—महापापांत रत असले तरी—त्या (व्रत/उपवास)ाचे उपोषण करून पुण्य-पाप दोन्हींपासून मुक्त होऊन अव्यय पदास जातात।
Verse 38
उपायोऽतः परो नान्यो विद्यते हि वसुन्धरे ॥ एकादशीं विना येन सर्वपापक्शयो भवेत्
हे वसुंधरे! याहून श्रेष्ठ असा दुसरा उपाय नाही. एकादशीविना ज्यायोगे सर्व पापांचा क्षय होईल, असा अन्य मार्ग आढळत नाही.
Verse 39
यथा शुक्ला तथा कृष्णा ह्युपोष्या सा प्रयत्नतः ॥ शुक्ला भक्तिप्रदा नित्यं कृष्णा मुक्तिं प्रयच्छति
जशी शुक्लपक्षातील एकादशी, तशीच कृष्णपक्षातील एकादशीही प्रयत्नपूर्वक उपवास करून पाळावी. शुक्ला नित्य भक्ती देते, कृष्णा मुक्ती प्रदान करते.
Verse 40
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्या द्वादशी सदा ॥ यदीच्छेद्वैष्णवं लोकं गन्तुं वै भूतधारिणि
म्हणून, हे भूतधारिणी (पृथ्वी)! वैष्णव लोकात जाण्याची इच्छा असल्यास, सर्व प्रयत्नांनी नेहमी द्वादशीचे पालन करावे.
Verse 41
मनसा वचसा चैव कर्मणा समुपार्जितम् ॥ पापं मासकृतं पुंसां दहत्येकादशी कृता
मन, वाणी आणि कर्म यांनी लोकांनी महिनाभरात जे पाप साठवलेले असते, एकादशीचे व्रत केल्याने ते जळून नष्ट होते.
Verse 42
दहन्तीह पुराणानि भूयोभूयो वरानने ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं सम्प्राप्ते हरिवासरे
हे वरानने! हरिवासर (एकादशी) आला की पुन्हा पुन्हा सांगितले आहे—भोजन करू नये, करू नये; कारण त्या वेळी खाल्ल्यास पुराणोक्त पुण्ये येथे वारंवार जळून जातात.
Verse 43
यदीच्छथ नराः गन्तुं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं तदा केशववासरे
जर मनुष्यांना विष्णूच्या परम पदाला जायचे असेल, तर केशव-वासरी (पवित्र दिवशी) भोजन करू नये, भोजन करू नये।
Verse 44
ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष प्रलापं मे शृणुष्व तम् ॥ आराधयस्व विश्वेशमेकादश्यामतन्द्रितः
मी बाहू उंचावून हे उद्घोषित करतो; माझे हे वचन ऐका: एकादशीला निष्काळजीपणा न करता विश्वेशाचे आराधन करा।
Verse 45
न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यान्मत्स्यसूकरौ ॥ एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोऽपि
शंखाने पाणी पिऊ नये; मासे व डुक्कर यांचा वध करू नये। एकादशीला—शुक्ल व कृष्ण दोन्ही पक्षांत—भोजन करू नये।
Verse 46
किं तेन न कृतं पापं दुर्वृत्तेनात्मघातिना ॥ एकादश्यां विशालाक्षि भुक्तं येन विजानता
हे विशालाक्षि! जो दुर्वृत्त, आत्मघातकी मनुष्य जाणूनबुजून एकादशीला खातो, त्याने कोणते पाप केले नाही?
Verse 47
एकादशीं च यः शुक्लामसमर्थं उपोषितुम् ॥ तदा नक्तं प्रकर्तव्यं तथाऽयाचितमेव वा
आणि जो शुक्लपक्षातील एकादशीला उपवास करण्यास असमर्थ असेल, त्याने नक्त-व्रत करावे; किंवा फक्त अयाचित (न मागता मिळालेले)च घ्यावे।
Verse 48
एकभक्तेन दानेन कर्तव्यं द्वादशीव्रतम् ॥ न करोति यदा भूमे व्रतं वा दानमेव वा
एकभक्त (एक वेळ भोजन) करून आणि दानासहित द्वादशी-व्रत करावे. हे भूमे, जेव्हा कोणी व्रतही करत नाही वा दानही करत नाही—
Verse 49
एका सा द्वादशी पुण्या उपोष्या सा प्रबोधिनी ॥ तस्यामाराध्य विश्वेशं जगतामीश्वरश्वरम्
ती एकच द्वादशी पुण्यदायिनी आहे; त्या दिवशी उपवास करावा; तीच प्रबोधिनी आहे. त्या दिवशी जगताच्या ईश्वरांचा ईश्वर विश्वेश याची आराधना करून—
Verse 50
प्राप्नोति सकलं चैतद्द्वादशद्वादशीफलम् ॥ पूर्वाभाद्रपदायोगे सैव या द्वादशी भवेत
जेव्हा तीच द्वादशी पूर्वाभाद्रपद-योगात येते, तेव्हा मनुष्याला हे सर्व—बारा द्वादशींचे फळ—प्राप्त होते.
Verse 51
अतीव महती तस्यां सर्वं कृतमिहाक्षयम् ॥ उत्तराभाद्रसहिता यदि सैकादशी भवेत
त्या प्रसंगी महिमा अत्यंत महान आहे; येथे केलेले सर्व काही अक्षय होते—जर ती एकादशी उत्तराभाद्रसह येईल तर.
Verse 52
तदा कोटिगुणं पुण्यं केशवात् लभते फलम् ॥ सकृद्देवेऽर्च्चिते तस्यां लभते भूतधारिणि
तेव्हा पुण्य कोटीगुणे वाढते आणि केशवाकडून त्याचे फळ मिळते. हे भूतधारिणी (भूमी), त्या दिवशी देवाचे एकदाच पूजन केले तरी फळ प्राप्त होते.
Verse 53
यथा प्रबोधिनी पुण्या तथा यस्यां स्वपेद्धरिः ॥ उपोष्या हि महाभागे त्वनन्तफलदा हि सा
जशी प्रबोधिनी तिथी पुण्यदायी आहे, तशीच ज्या तिथीस हरि शयन करतो असे सांगितले जाते तीही पुण्यदायी आहे। हे महाभागे, त्या दिवशी उपवास अवश्य करावा, कारण तो अनंत फल देणारा आहे।
Verse 54
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्वादशीं समुपोषयेत् ॥ यदीच्छेत्तु विशालाक्षि शाश्वतीं गतिमात्मनः
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी द्वादशीचा उपवास विधिपूर्वक करावा। हे विशालाक्षि, जर कोणाला स्वतःसाठी शाश्वत गती/परम गंतव्य हवे असेल, तर हाच उपाय आहे।
Verse 55
एकादशी सोमयुता कार्त्तिके मासि भामिनि ॥ उत्तराभाद्रसंयोगे अनन्तफलदा हि सा
हे भामिनि, कार्तिक महिन्यात एकादशी जर सोमवारी येऊन उत्तराभाद्रपदा नक्षत्राचा संयोगही असेल, तर ते व्रत निश्चयच अनंत फल देणारे ठरते।
Verse 56
तस्यां यत्क्रियते भद्रे तदनन्तगुणं स्मृतम् ॥ एकादशी भौमयुता यदा स्याद्भूतधारिणि
हे भद्रे, त्या वेळी जे काही केले जाते ते अनंतगुण फलदायी असे स्मरणात आहे। हे भूतधारिणि, जेव्हा एकादशी भौम (मंगळवार) युक्त असेल…
Verse 57
स्नात्वा देवे समभ्यर्च्य प्राप्नोति परमं फलम् ॥ प्राप्नोति सकलं चैव द्वादशद्वादशीफलम्
स्नान करून आणि देवाचे विधिपूर्वक पूजन करून मनुष्य परम फल प्राप्त करतो। तसेच द्वादश आणि द्वादशी-व्रताचे संपूर्ण फलही तो मिळवतो।
Verse 58
जलपूर्णं तथा कुम्भं स्थापयित्वा विचक्षणः ॥ पञ्चरत्नसमोपेतं घृतपात्रयुतं तथा
जलपूर्ण कुम्भ स्थापून विवेकी साधक तो पंचरत्नयुक्त व घृतपात्रासहितही सिद्ध करावा।
Verse 59
तस्योपरि न्यसेन्मत्स्यस्वरूपं तु जनार्दनम् ॥ निष्कमात्रसुवर्णेन घटितं तु वरानने
त्यावर मत्स्यस्वरूप जनार्दन ठेवावा। हे वरानने, तो निष्कमात्र सुवर्णाचा घडविलेला असावा।
Verse 60
पञ्चामृतेन संस्नाप्य कुंकुमेन विलेपितम् ॥ पीतवस्त्रयुगच्छन्नं छत्रोपानद्युगान्वितम्
पंचामृताने स्नान घालून कुंकुमाचा लेप करावा; मग पीतवस्त्रयुगलाने आच्छादून छत्र व पादुकायुगलासह ठेवावे।
Verse 61
पूजयेत् कमलैर्देवि मद्भक्तः संयतेन्द्रियः ॥ मत्स्यं कूर्मं वराहं च नरसिंहं च वामनम्
हे देवि, इंद्रियसंयमी माझा भक्त कमळांनी मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह आणि वामन यांची पूजा करील।
Verse 62
रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव च कल्किनम् ॥ एवं दशावतारांश्च पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥
भक्तियुक्त होऊन राम, परशुराम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्कि—अशा रीतीने दशावतारांची पूजा करावी।
Verse 63
रात्रौ चोत्थापनं कार्यं देवदेवस्य सुव्रते ॥ प्रभाते विमले स्नात्वा भक्त्या सम्पूज्य केशवम् ॥
हे सुव्रते, रात्री देवदेवाचे उत्थापन करावे. प्रभाती निर्मळ स्नान करून भक्तिभावाने केशवाची पूजा करावी.
Verse 64
अनेनैव विधानेन कुर्यादेकादशीव्रतम् ॥ तस्य पुण्यं भवेद्यत्तु तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
याच विधीने एकादशीव्रत करावे. त्यातून जे पुण्य प्राप्त होते, हे वसुंधरे, ते ऐक.
Verse 65
पुष्पधूपादिनैवेद्यैः फलैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ततस्तु पूजयेद्विद्वानाचार्यं भक्तिसंयुतः ॥
पुष्प, धूप, नैवेद्य व नानाविध शुभ फळांनी; नंतर भक्तियुक्त विद्वानाने आचार्यांचे पूजन करावे.
Verse 66
अलङ्कारोपहारैश्च वस्त्राद्यैश्च स्वशक्तितः ॥ पूजयित्वा विधानेन तं देवं प्रतिपादयेत् ॥
अलंकार, उपहार व वस्त्रादि स्वशक्तीनुसार; विधिपूर्वक पूजन करून त्या देवतेचे नियमानुसार प्रतिपादन/समर्पण करावे.
Verse 67
जगदादिर्जगद्रूपो जगदादिरनादिमान् ॥ जगदादिर्जगद्योनिः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥
जो जगताचा आदिकारण, जगतस्वरूप; जो जगताचा आदि असूनही अनादी; जो जगताचा आदि व जगतयोनी—तो जनार्दन माझ्यावर प्रसन्न होवो.
Verse 68
यदि वक्त्रसहस्राणां सहस्राणि भवन्ति तैः ॥ सङ्ख्यातुं नैव शक्यन्ते प्रबोधिन्यास्तथा गुणाः ॥
हजारो-हजार मुखे जरी असली, तरीही त्यांच्याद्वारे प्रबोधिनीचे गुण पूर्णपणे मोजणे वा सांगणे शक्य नाही।
Verse 69
तथाप्युद्देशमात्रेण शक्त्या वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ चन्द्रतारार्कसङ्काशमधिष्ठायानुजीविभिः ॥
तरीही, केवळ निर्देशमात्र, माझ्या सामर्थ्यानुसार मी सांगतो—ऐक. चंद्र-तारा-सूर्याप्रमाणे तेजस्वी पद प्राप्त करून, अनुचरांसह तेथे वास करतो।
Verse 70
सहैव यानमागच्छेन्मम लोकं वसुन्धरे ॥ ततः कल्पसहस्रान्ते सप्तद्वीपेश्वरो भवेत् ॥
हे वसुंधरे, दिव्य यानासह तो माझ्या लोकास येतो; आणि मग हजार कल्पांच्या शेवटी तो सप्तद्वीपांचा अधिपती होतो।
Verse 71
आयुरारोग्यसम्पन्नो जन्मातीतो भवेत् ततः ॥ ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥
त्यानंतर तो आयुष्य व आरोग्याने संपन्न होऊन जन्मचक्राच्या पलीकडे जातो. ब्राह्मणहंता, सुरापान करणारा, चोर आणि गुरुतल्पगामीही (या फलाच्या कक्षेत येतात)।
Verse 72
पश्ये च धीमानधनोऽपि भक्त्या स्पृशेन्मनुष्यं इह चिन्त्यमानः॥ शृणोति भक्तस्य मतिं ददाति विकल्मषः सोऽपि दिवं प्रयाति॥
मी पाहतो की बुद्धिमान मनुष्य जरी निर्धन असला, तरी येथे भक्तिभावाने त्याचे स्मरण केले असता तो मनुष्याने स्पर्शिला (सहाय्यिला) जातो. तो भक्ताचे ऐकतो व समज देतो; पापरहित होऊन तोही स्वर्गास जातो।
Verse 73
दुःस्वप्नः प्रशममुपैति पठ्यमाने माहात्म्ये भवभयहारके नरस्य॥ यः कुर्याद्व्रतवरमेतदव्ययाया बोधिन्याः किमुत फलं तु तस्य वाच्यम्॥
भवभय हरिणारे हे माहात्म्य पठिले असता दुःस्वप्ने शांत होतात. जो कोणी अव्यया बोधिनीचे हे श्रेष्ठ व्रत करील, त्याचे फळ तर काय सांगावे—ते अत्यंत अवर्णनीय आहे.
Verse 74
ते धन्यास्ते कृतार्थाश्च तैरेव सुकृतं कृतम्॥ तैरात्मजन्म सफलं कृतं ये व्रतकाःरकाः॥
ते धन्य आहेत, ते कृतार्थ आहेत; त्यांच्याच हातून सुकृत संपन्न झाले आहे. जे व्रत आचरतात त्यांनी आपला जन्म सफल केला आहे.
Verse 75
नारायणाच्युतानन्त वासुदेवेत यो नरः॥ सततं कीर्त्तयेद्भूमे याति मल्लयतां प्रिये॥
हे भूमे! जो मनुष्य ‘नारायण, अच्युत, अनंत, वासुदेव’ अशी नावे सतत कीर्तन करतो, तो, प्रिये, मल्लयता प्राप्त करतो.
Verse 76
किं पुनः श्रद्धया युक्तः पूजयेनमामनन्यधीः॥ गुरूपदिष्टमार्गेण याति मल्लयतां नरः॥
मग श्रद्धायुक्त, अनन्यबुद्धीने, गुरूंनी उपदिष्ट केलेल्या मार्गाने जो माझी पूजा करतो—तो नर मल्लयता प्राप्त करतो.
Verse 77
तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः॥ प्रयाणं ये च कुर्वन्ति ते पूज्याः सततं सुरैः॥
त्या यज्ञवराह, अमिततेजस्वी विष्णूच्या प्रयाणकाळी जे विधी-संस्कार करतात, ते देवांकडूनही सदैव पूज्य ठरतात.
Verse 78
तस्मात् सुनियतैर्भाव्यं वैष्णवं मार्गमास्पदम्॥ दुर्ल्लभं वैष्णवत्वं हि त्रिषु लोकेषु सुन्दरी॥
म्हणून उत्तम संयमाने युक्त होऊन वैष्णव मार्गाला आधार मानावा. हे सुंदरी, त्रिलोकीत वैष्णवत्व खरोखरच दुर्लभ आहे.
Verse 79
जन्मान्तरसहस्रेषु समाराध्य वृषध्वजम्॥ वैष्णवत्वं लभेत्कश्चित्सर्वपापक्शये सति॥
हजारो जन्मांतरी वृषध्वज (शिव) यांची सम्यक् आराधना करून, सर्व पापांचा क्षय झाल्यावरच कोणी वैष्णवत्व प्राप्त करतो.
Verse 80
पापक्शयमवाप्नोति चेश्वराराधने कृते॥ ज्ञानमन्विच्छता रुद्रं पूजयेत्परमेश्वरम्॥
ईश्वराची आराधना केली असता पापक्षय प्राप्त होतो. ज्ञान शोधणाऱ्याने परमेश्वर रुद्राची पूजा करावी.
Verse 81
संस्मृतः कीर्तितो वापि दृष्टः स्पृष्टोऽपि वा प्रिये॥ पुनाति भगवद्भक्तश्चाण्डालोऽपि यदृच्छया॥
हे प्रिये, भगवद्भक्त—त्याचे स्मरण केले, कीर्तन केले, पाहिले किंवा स्पर्श केला तरी तो पवित्र करतो; योगायोगाने भेटलेला चांडाळही (भक्त असल्यास) शुद्ध करतो.
Verse 82
एतज्ज्ञात्वा तु विद्वद्भिः पूजनीयो जनार्दनः॥ वेदोक्तविधिना भद्रे आगमोक्तेन वा सुधीः॥
हे जाणून विद्वानांनी जनार्दनाची पूजा करावी—हे भद्रे, वेदोक्त विधीने किंवा आगमोक्त विधीने; असेच सुज्ञांचे आचरण आहे.
Verse 83
यम उवाच॥ एतच्छ्रुत्वा महाभागा धरणी संहितव्रता॥ समाराध्य जगन्नाथं विधिना तल्लयङ्गता॥
यम म्हणाला—हे ऐकून महाभागा धरणी व्रतस्थ व दृढनिश्चयी होऊन, विधिपूर्वक जगन्नाथाची आराधना करून त्यांच्यात तल्लीन झाली।
Verse 84
महापातकभागी स्यात्सुगतिं नाप्नुयात्क्वचित्॥ उपवासासमर्थानां तथैव पृथुलोचने॥
मनुष्य महापातकाचा भागी होतो व कुठेही सुगती प्राप्त करत नाही; हे विशालनेत्रे, उपवासास असमर्थ असणाऱ्यांविषयीही तसेच सांगितले आहे।
Verse 85
अतो यत्नेन वै साध्यं वैष्णवत्वं विपश्चिता॥ ये वैष्णवा महात्मानो विष्णुपूजनतत्पराः॥
म्हणून, हे विपश्चित, प्रयत्नाने वैष्णवत्व साध्य करावे; जे वैष्णव महात्मे विष्णुपूजेत तत्पर असतात।
Verse 86
तेषां नैवास्त्ययं लोको यान्ति तत्परमं पदम्॥ ये सकृद्द्वादशीमेतामुपोष्यन्ति विधानतः॥
त्यांच्यासाठी हा (सामान्य) लोकच अंतिम राहत नाही; जे विधिपूर्वक या द्वादशीला एकदा तरी उपवास करतात ते त्या परम पदाला जातात।
Verse 87
प्रबोधनाख्यां सुधियस्ते यान्ति परमं पदम्॥ न यमं यातनादण्डान्नरकं न च किङ्करान्॥
प्रबोधना नावाच्या (द्वादशीचे) आचरण करणारे सुज्ञ जन परम पदाला जातात; त्यांना यम, यातनादंड, नरक किंवा (यमाचे) किङ्कर भेटत नाहीत।
Verse 88
पश्यन्ति द्विजशार्दूल इति सत्यं मयोदितम्॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं यथादृष्टं यथाश्रुतम्॥
“हे द्विजशार्दूल, ते (यांपैकी काहीही) पाहात नाहीत”—हे सत्य मी सांगितले आहे. हे सर्व मी तुला जसे पाहिले तसे आणि जसे ऐकले तसे सांगितले।
Verse 89
कथितं मे महाभाग यत्त्वया परिपृच्छितम्॥ स्वयम्भुवा यथा प्रोक्तं गुह्याख्यानं महामुने॥
हे महाभाग, तू जे विचारलेस ते सर्व मी सांगितले—स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांनी जसे सांगितले तसे हे गुह्य आख्यान, हे महामुने।
Verse 90
तत्ते सर्वं समासेन व्याख्यातं धर्मवत्सल॥
हे धर्मवत्सल, तो सर्व विषय मी तुला संक्षेपाने स्पष्ट केला आहे।
Verse 91
यावज्जीव कृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते॥ लाङ्गूलेनोद्धृतं तोयं मूर्ध्ना गृह्णाति यो नरः॥
जो मनुष्य शेपटीने उचललेले पाणी मस्तकावर ग्रहण करतो, तो आयुष्यभर केलेल्या पापातून तत्क्षणी मुक्त होतो।
Verse 92
द्विजं शुश्रूषते यस्तु तर्पयित्वातिभक्तितः ॥ नमस्येत्प्रयतो भूत्वा स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
जो द्विज (ब्राह्मण) यांची सेवा करतो, अतिभक्तीने त्यांना तृप्त करून, मग संयमी होऊन नमस्कार करतो—तो पापांतून मुक्त होतो।
Verse 93
या सा विष्णोः परा मूर्तिरव्यक्तानेकरूपिणी ॥ सा क्षिप्ता मानुषे लोके द्वादशी मुनिपुङ्गव ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! विष्णूची ती परम मूर्ती—अव्यक्त असूनही अनेक रूपांनी युक्त—मानव लोकी ‘द्वादशी’ म्हणून प्रकट झाली आहे.
Verse 94
या सा विष्णोः परा शक्तिरव्यक्तानेकरूपिणी ॥ सा मर्त्ये निर्मिता भूमे द्वादशीरूपधारिणी ॥
हे भूमे! विष्णूची ती परम शक्ती—अव्यक्त असूनही अनेक रूपांनी युक्त—मर्त्य लोकी ‘द्वादशी’ रूप धारण करून निर्मिली आहे.
Verse 95
स ब्रह्महा सुरापश्च स स्तेयी गुरुतल्पगः ॥ एकादश्यां तु यो भुङ्क्ते पक्षयोरुभयोऽपि ॥
जो कोणीही दोन्ही पक्षांत एकादशीला भोजन करतो, तो ब्रह्महत्यारा, सुरापायी, चोर आणि गुरुतल्पग यासमान मानला जातो.
Verse 96
शयने बोधने चैव हरेस्तु परिवर्तने ॥ उपोष्यैव विधानॆन नरो निर्मलतां व्रजेत् ॥
हरीच्या शयन, बोधन आणि परिवर्तनीच्या वेळी विधीनुसार उपवास केल्याने मनुष्य निर्मळता प्राप्त करतो.
Verse 97
पुष्पैर्धूपैस्तथा दीपनैवद्यैर्विविधैरपि ॥ सम्पूज्यैवमलङ्कारैर्विविधैरुपशोभितम् ॥
पुष्पे, धूप, दीप आणि विविध नैवेद्यांनी अशा प्रकारे विधिपूर्वक पूजा करून, आणि नानाविध अलंकारांनी सजवून (देवतेला) अधिक शोभायमान केले जाते.
Verse 98
पापान्येतानि सर्वाणि श्रवणेनैव नाशयेत् ॥
ही सर्व पापे केवळ श्रवणमात्रानेच नष्ट होतात।
Verse 99
मामाराध्य तथा याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ वैष्णवा हि महाभागाः पुनन्ति सकलं जगत् ॥
माझी विधिपूर्वक आराधना करून तो विष्णूच्या त्या परम पदाला प्राप्त होतो. कारण वैष्णव हे महाभाग्यवान सर्व जगत पवित्र करतात.
Frequently Asked Questions
The text frames moral repair as achievable through disciplined restraint and regulated ritual action: expiatory practices (notably cow-associated purifications and solar veneration) culminate in the prescription of Ekādaśī/Dvādaśī observance—especially Prabodhinī—as a repeatable ethical technology for reducing harmful conduct in Kali-yuga and re-aligning social life with dharma.
Key markers include Kārttika (month) and its śukla-pakṣa Ekādaśī known as Prabodhinī; the paired Dvādaśī context; references to pauṇamāsī (full-moon observance), viṣuva (solstice/equinox points), specified muhūrta (auspicious time), and astral conjunction notes involving Rohiṇī and Uttarabhādrapadā (as stated in the text’s timing claims).
Pṛthivī’s question positions Earth as a concerned witness to human misconduct. Varāha’s response links terrestrial well-being to human self-regulation: fasting, reduced consumption on Harivāsara, and structured worship/dāna are presented as practices that curb socially destructive behaviors, implying an early ecological-ethical logic where restraint and reverence support the stability of the inhabited world (Pṛthivī).
The chapter references Nārada and Dharmarāja (Yama) in the opening dialogue, then centers Varāha and Pṛthivī. It also invokes Mahādeva/Īśvara (as a prior point of inquiry about Ekādaśī), and enumerates the daśāvatāra sequence (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, Rāma, Kṛṣṇa, Buddha, Kalkin) as liturgical-cultural figures rather than dynastic lineages.