Adhyaya 202: Description of Infernal Punishments and the Ripening of Karmic Consequences

Verse 1

अथ नारकिदण्डनकर्मविपाकवर्णनम् ॥ ऋषिरुवाच ॥ विस्मयस्तु मया दृष्टस्तस्मिन्नद्भुतदर्शनः ॥ चित्रगुप्तस्य सन्देशो धर्मराजेन धीमताḥ ॥

आता नारकीय दंड व कर्मविपाकाचे वर्णन. ऋषी म्हणाले—त्या अद्भुत दर्शनात मी विस्मय पाहिला; बुद्धिमान धर्मराजांनी चित्रगुप्ताचा संदेश (आदेश) दिला होता.

Verse 2

प्राप्नुवन्ति फलं ते वै ये च क्षिप्ताः पुरा जनाः ॥ अग्निना वै प्रतप्तास्ते बद्धा बन्धैः सुदारुणैः ॥

जे लोक पूर्वी तेथे टाकले गेले होते, ते निश्चयच आपले फळ प्राप्त करतात. अग्नीने दग्ध होऊन ते अत्यंत कठोर बंधनांनी बांधले जातात.

Verse 3

सन्तप्ताः बहवो ये ते तैस्तैः कर्मभिरुल्बणैः ॥ श्यामाश्च दशनाभिर्ये त्विमं शीघ्रं प्रमापय ॥

त्यांपैकी बरेच जण आपल्या-आपल्या उग्र कर्मांनुसार संतप्त होतात. आणि दातांनी युक्त श्यामा (काळ्या दूत्या) ह्याने याला लवकरच नष्ट करावे.

Verse 4

दुराचारं पापरतं निर्घृणं पापचेतसम् ॥ श्वानस्तु हिंसका ये च भक्षयन्तु दुरात्मकम् ॥

दुराचारी, पापरत, निर्दयी व पापबुद्धी असलेल्या त्या दुष्टाला हिंसक कुत्रे भक्षून टाकोत.

Verse 5

पितृघ्नो मातृगोह्नस्तु सर्वदोषसमन्वितः ॥ आरोप्य शाल्मलीं घोरां कण्टकैस्तैर्विपाटय ॥

पिता, माता व गायीचा घात करणारा—सर्व दोषांनी युक्त—त्याला भयंकर शाल्मली वृक्षावर चढवून त्या काट्यांनी विदीर्ण करावा.

Verse 6

एनं पाचय तैलस्य घृतक्षौद्रस्य वा पुनः ॥ तप्तद्रोण्यां ततो मुञ्च ताम्रतप्तखले पुनः ॥ नराधममिमं क्षिप्त्वा प्रदीप्ते हव्यवाहने ॥ ततो मनुष्यतां प्राप्य ऋणैस्तत्र प्रदीप्यते ॥

या नराधमाला तेलात—किंवा तूप व मधात—शिजवा. मग तापलेल्या द्रोणीत टाका, आणि पुन्हा तापलेल्या तांब्याच्या पट्ट्यावर ठेवा. प्रज्वलित अग्नीत फेकल्यानंतर तो पुढे मनुष्यजन्म पावून तेथे ऋणांनी संतप्त होतो.

Verse 7

शयनासनहर्त्तारमग्निदायी च यो नरः ॥ वैतरण्यामयं चैव क्षिप्यतामचिरं पुनः ॥

जो मनुष्य शय्या व आसन चोरतो आणि जो आग लावतो, त्यास वैतरणी-संबंधी यातनेत लवकरच पुन्हा टाकावे।

Verse 8

पापकर्मायमत्यर्थं सर्वतीर्थविनाशकः ॥ तस्य प्रदीप्तः कीलोऽयं वह्नितप्तोऽतिदुःस्पृशः ॥

हा मनुष्य अत्यंत पापकर्मात आसक्त असून जणू सर्व तीर्थांचा नाश करणारा आहे. त्याच्यासाठी हा प्रज्वलित कील आहे—अग्नितप्त व स्पर्शास अतिदुःखद।

Verse 9

ग्रामयाजनकं विप्रमध्रुवं दाम्भिकं शठम् ॥ बद्ध्वा तु बन्धने घोरे दीयतां तु न किञ्चन ॥

जो ब्राह्मण गावांसाठी (अयोग्य रीतीने) याजन करतो, जो चंचल, दांभिक व शठ आहे—त्याला घोर बंधनात बांधून त्याला काहीही देऊ नये।

Verse 10

जिह्वा अस्य छिद्यतां शीघ्रं वाचा दुष्टस्य पापिनः ॥ गम्यागम्यं पुरा येन विज्ञातं न दुरात्मना ॥

वाणीने दुष्ट अशा या पाप्याची जीभ लवकर छाटावी—त्या दुरात्म्याने पूर्वी काय गम्य व काय अगम्य हे ओळखले नाही।

Verse 11

कृतं लोभाभिभूतेन कामसम्मोहितेन च ॥ तस्य छित्वा ततो लिङ्गं क्षारमग्निं च दीपय ॥

लोभाने ग्रासलेला व कामाने मोहित झालेला असल्याने हे कृत्य झाले. म्हणून त्याचे लिंग छाटून, नंतर क्षार व अग्नी प्रज्वलित करावा।

Verse 12

इमं तु खलकं कृत्वा दुरात्मा पापकाणिम् ॥ दायादा बहवो येन स्वार्थहेतोर्विनाशिताः ॥

“But having made this person a scoundrel—evil-minded and doing evil—by whom many heirs were ruined for the sake of his own self-interest.”

Verse 13

इमं वार्धुषिकं विप्रं सर्वत्राङ्गेषु भेदय ॥ तथायं यातनां यातु पापं बहु समाचरन् ॥

“This brāhmaṇa who lives by usury—pierce him in all his limbs. Thus let him undergo torment, having practiced much wrongdoing.”

Verse 14

सुवर्णस्तेयिनं पापं कृतघ्नं च तथा नरम् ॥ क्रूरं पितृहणं चैनं ब्रह्मघ्नेषु समीकरु ॥

“This sinner who steals gold, and likewise the ungrateful man—cruel, and a slayer of his father—place him among the brahma-killers (i.e., in the category of the gravest offenders).”

Verse 15

अस्थि छित्वा ततः क्षिप्रं क्षारमग्निं च दापय ॥ इमं तु विप्रं खादन्तु तीक्ष्णदंष्ट्राः सुदारुणाः ॥

“Having then swiftly cut his bones, apply caustic alkali and fire. And let the exceedingly dreadful ones with sharp fangs devour this brāhmaṇa.”

Verse 16

पिशुनं हि महाव्याघ्राः पञ्च घोराः सुदारुणाः ॥ इमं पचत पाकेषु बहुधा मर्मभेदिनम्

“Indeed, the slanderer—(let) the five dreadful, exceedingly cruel ‘great tigers’—cook this one in the cooking-hells in many ways, as a torment that pierces the vital points.”

Verse 17

येनाग्निरुज्झितः पूर्वं गृहीत्वा च न पूजितः ॥ इमं पापसमाचारं वीरघ्नमतिपापिनम्

ज्याने पूर्वी अग्नीला दूर सारले, घेतल्यानंतरही पूजन केले नाही—तो पापाचारी, वीरघातक, अत्यंत पापी आहे।

Verse 18

सर्वेषां तु पशूनां यो नित्यं धारयते जलम् ॥ न त्राता न च दाता च पापस्यास्य दुरात्मनः

जो सर्व पशूंना नेहमी पाणी रोखून धरतो—त्या पापी, दुष्टबुद्धी माणसाचा ना रक्षक आहे ना दाता।

Verse 19

अदानव्रतिनो विप्रा वेदविक्रयिणस्तथा ॥ सर्वकर्माणि कुर्युर्हि दीयते न च किञ्चन

अदानव्रत धारण करणारे ब्राह्मण आणि वेद विकणारेही—सर्व कर्मे केली तरी, त्यांच्याकडून खरे तर काहीच दान होत नाही।

Verse 20

तोयभाजनहर्तारं भोजनं योऽनिवारयत् ॥ हन्यतां सुदृढैर्दण्डैर्यमदूतैर्महाबलैः

जो पाण्याचे भांडे चोरतो आणि जो अन्न (दान) थांबवतो—त्यांना यमाचे महाबली दूत अतिशय कठोर दंडांनी मारोत।

Verse 21

वेणुदण्डकशाभिश्च लोहदण्डैस्तथैव च ॥ जलमस्मै न दातव्यं भोजनं च कथञ्चन

बांबूच्या दंडाच्या फटक्यांनी आणि तसेच लोखंडी दंडांनी—याला पाणी देऊ नये, आणि अन्नही कधीच नाही।

Verse 22

तस्मा अन्नं च पानं च न दातव्यं कदाचन ॥ हतविश्वास्य हन्तारं वह्नौ शीघ्रं प्रपाचय

म्हणून त्याला कधीही अन्न व पान देऊ नये। ज्याने विश्वासघाताने पीडिताचा वध केला, त्याला अग्नीत शीघ्र भाजून शिक्षा करावी।

Verse 23

ब्रह्मदेयं हृतं येन तं वै शीघ्रं विपाचय ॥ बहुवर्षसहस्राणि पातये कर्म विस्तरे

ज्याने ब्रह्मदेय दानाचा अपहार केला, त्याला निश्चयच शीघ्र भाजून शिक्षा करावी। कर्मविस्तारानुसार त्याला अनेक सहस्र वर्षे तेथे पाडावे।

Verse 24

समुत्तीर्णं ततः पश्चात्तिर्यग्योनौ प्रपातये ॥ सूक्ष्मदेहविपाकेषु कीटपक्षिविजातिषु

त्या अवस्थेतून पार झाल्यावर, नंतर त्याला तिर्यक्-योनीत पाडावे—सूक्ष्म देहाच्या विपाकांत, कीटक व पक्ष्यांच्या विविध जातींत।

Verse 25

क्लिष्टो जातिसहस्रैस्तु जायते मानुषस्ततः ॥ तत्र जातो दुरात्मा च कुलेषु विविधेषु च

हजारो जन्मांनी क्लिष्ट होऊन तो मग मनुष्य म्हणून जन्मतो; आणि तेथे जन्मलेला तो दुरात्मा विविध कुळांतही उत्पन्न होतो।

Verse 26

हिंसारूपेण घोरेण ब्रह्मवध्यां प्रदापयेत् ॥ राज्ञस्तु मारकं घोरं ब्रह्मघ्नं दुष्कृतं तथा

भयंकर हिंसेच्या रूपाने त्याला ‘ब्रह्मवध्या’ नावाचा नरकदंड भोगावा लागतो। तसेच राजाचा वधही ब्रह्महत्येसदृश घोर दुष्कृत मानले जाते।

Verse 27

गोग्हातको ह्ययं पापः कूटशाल्मलिमारुहेत् ॥ कृष्यते विविधैर्घोरै राक्षसैर्घोरदर्शनैः

हा गोहत्येचा पापी तीक्ष्ण कूट-शाल्मली वृक्षावर चढविला जातो; नंतर भयंकर दर्शन असलेल्या विविध राक्षसांनी त्याला ओढत-खेचत फिरविले जाते।

Verse 28

पूतिपाकेषु पच्येत जन्तुभिः संप्रयोजितः ॥ ब्रह्मवध्याच्चतुर्भागैर्मृगत्‍वं पशुतां गतः

तो पूतिपाक नरकात जन्तूंनी झडप घालून त्याला भाजले/शिजविले जाते; आणि ब्रह्महत्येच्या दुःखाचे चार भाग भोगून तो मृगत्व व पशुत्वास प्राप्त होतो।

Verse 29

उद्विग्नवासं पतितं यत्र यत्रोपपद्यते ॥ पापकर्मसमुद्विग्नो जातो जातः पुनःपुनः

जिथे जिथे तो जन्म घेतो, तिथे तिथे तो उद्विग्न जीवनात पडतो; पापकर्मांनी व्याकुळ होऊन तो पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो।

Verse 30

अयं तिष्ठति किं पापः पितृघाती दुरात्मवान् ॥ ते तु वर्षशतं साग्रं भक्षयन्तु विचेतसः

हा पितृहंता दुरात्मा पापी इथे का उभा आहे? ते विवेकहीन प्राणी शंभर वर्षे व अधिक काळ त्याला भक्षण करो।

Verse 31

ततः पाकेषु घोरेषु पच्यतां च नराधमः ॥ ततो मानुषतां प्राप्य गर्भस्थो प्रियतां पुनः

त्यानंतर तो नराधम भयंकर पाक-नरकांत शिजविला जावो; मग मनुष्यत्व प्राप्त करून तो पुन्हा गर्भस्थ होवो।

Verse 32

व्यापन्नो दशगर्भेषु ततः पश्चाद्विमुच्यताम् ॥ तत्रापि लब्ध्वा मानुष्यं क्लेशभागी च जायताम्

तो दहा गर्भांत नष्ट होवो; त्यानंतर त्या अवस्थेतून मुक्त होवो. तरीही मनुष्यजन्म मिळवून तो क्लेशाचा भागी होऊन जन्म घेवो.

Verse 33

बुभुक्षारुग्विकारैश्च सततं तत्र पीड्यताम् ॥ पापाचारमिमं घोरं मित्रविश्वासघातकम्

तेथे तो भूक, रोग व विकारांनी सतत पीडित राहो—हा घोर पापाचारी, मित्राच्या विश्वासाचा घात करणारा.

Verse 34

यन्त्रेण पीड्यतां क्षिप्रं ततः पश्चाद्विमुच्यताम् ॥ दीप्यतां ज्वलने घोरे वर्षाणां च शतद्वयम्

त्याला यंत्रदंडाने शीघ्र पीडा द्यावी; नंतर मुक्त करावे. तो घोर अग्नीत दोनशे वर्षे जळो.

Verse 35

जायतां च ततः पश्चाच्छूनां योनौ दुरात्मवान् ॥ भ्रष्टोऽपि जायतां तस्मान्मानुषः क्लेशभाजनः

त्यानंतर तो दुरात्मा कुत्र्यांच्या योनीत जन्मो. आणि त्या अवस्थेत पडूनही, तेथून पुन्हा मनुष्य होऊन जन्मो—परंतु क्लेशाचे भांडे होऊन.

Verse 36

वर्षाणां तु शतं पञ्च तत्र क्लिष्टो दुरात्मवान् ॥ कृमिको जायते पश्चाद्विष्ठायां कृमिकोऽपरः ॥

तेथे दुरात्मा शंभर पाच वर्षे क्लिष्ट होतो; नंतर तो कृमी होऊन जन्मतो, आणि मग विष्ठेत दुसरा कृमी होतो.

Verse 37

शकुन्तो जायते घोरस्तत्र पश्चाद्वृको भवेत् ॥ इममग्निप्रदं घोरं काष्ठाग्नौ सम्प्रतापय ॥

तेथे एक घोर पक्षी जन्मतो आणि नंतर तो लांडगा होतो. अग्नि देणारा तो भयानक जीव पुढे लाकडाच्या अग्नीत तापविला जातो.

Verse 38

स्वकर्मसु विहीनेषु पश्चाल्लब्धगतिस्तथा ॥ ततश्चाथ मृगो वापि ततो मानुषतां व्रजेत् ॥

जेव्हा त्याची स्वतःची कर्मे क्षीण होतात, तेव्हा तो पुढील गती प्राप्त करतो; मग तो मृग किंवा अन्य वन्य प्राणी होतो आणि त्यानंतर मनुष्यत्वास जाऊ शकतो.

Verse 39

तत्रापि दारुणं दुःखमुपभुङ्क्ते दुरात्मवान् ॥ सर्वदुष्कृतकार्येषु सह सङ्घातचिन्तकैः ॥

तेथेही दुरात्मा अत्यंत दारुण दुःख भोगतो—सर्व दुष्कृत्यांत सामूहिक कट रचणाऱ्यांसह.

Verse 40

एवं कर्मसमायुक्तास्ते भवन्तु सहस्रशः ॥ परद्रव्यापहाराश्च रौरवे पतितास्तथा ॥

अशा प्रकारे कर्मफळाने बांधलेले ते हजारोंच्या संख्येने तसेच होतात; आणि परद्रव्य हरण करणारेही तसाच रौरव नरकात पडतात.

Verse 41

कुम्भीपाकेषु निर्दग्धः पश्चाद्गर्दभतां गतः ॥ ततो जातस्त्वसौ पापः शूकरो मलभुक् तथा ॥

कुंभिपाक नरकात जळून तो पुढे गाढवयोनीस जातो; नंतर तोच पापी मलभक्षक डुकराच्या रूपाने जन्मतो.

Verse 42

प्राप्नोतु विविधांस्तापान्यथा हृतधनश्च सन् ॥ क्षुधातृष्णापराक्रान्तो गर्दभो दशजन्मसु ॥

हृतधन झालेल्यासारखे तो नानाविध ताप भोगो। क्षुधा-तृष्णेने व्याकुळ होऊन तो दहा जन्मांपर्यंत गाढव होवो।

Verse 43

मानुष्यं समनुप्राप्य चौरः भवति पापकृत् ॥ परोपघाती निर्लज्जः सर्वदोषसमन्वितः ॥

पुन्हा मनुष्यजन्म मिळाल्यावर तो चोर होतो—पापकर्मी। तो परपीडक, निर्लज्ज आणि सर्व दोषांनी युक्त असतो.

Verse 44

वृक्षशाखावलम्बोऽत्र ह्यधःशीर्षः प्रजायते ॥ अग्निना पच्यतां पश्चाल्लुब्धो वै पुरुषाधमः ॥

येथे तो वृक्षाच्या फांदीला लटकलेला, डोके खाली करून जन्मतो. नंतर तो लोभी अधम पुरुष अग्नीने भाजला जावो.

Verse 45

पूर्वैश्च सूकरो भूत्वा नकुलो जायते पुनः ॥ विमुक्तश्च ततः पश्चान्मानुष्यं लभते चिरात् ॥

पूर्वी तो डुक्कर होऊन, नंतर पुन्हा नकुल (मुंगूस) म्हणून जन्मतो. त्यानंतर मुक्त होऊन, फार काळाने मनुष्यजन्म मिळवतो.

Verse 46

धिक्कृतः सर्वलोकेन कूटसाक्ष्यनृतव्रतः ॥ न शर्म लभते क्वापि कर्मणा स्वेन गर्हितः

सर्व लोकांनी धिक्कृत—कूटसाक्ष देणारा व असत्यव्रती—तो आपल्या कर्मामुळे निंदित होऊन कुठेही शांती मिळवत नाही.

Verse 47

इमं ह्यानृतितकं दुष्टं क्षेत्रहारकमेव च ॥ स्वकर्म दुष्कृतं यावत्तावद्दुःखं भुनक्त्वसौ

हा दुष्ट असत्यवादी आणि भूमिहरण करणारा, जोपर्यंत त्याचे स्वतःचे पापकर्म टिकते, तोपर्यंत तो दुःख भोगतो.

Verse 48

कर्मण्येकैकशश्चायं स तु तिष्ठत्वयं पुनः ॥ वर्षलक्षं न सन्देहस्ततस्तिष्ठत्वयं पुनः

प्रत्येक कर्मासाठी एकेक करून तो तेथे पुन्हा राहो; एक लक्ष वर्षे—यात संशय नाही—त्यानंतरही तो पुन्हा राहो.

Verse 49

ततो जातिः स्मरेत्सर्वास्तिर्यग्योनिं समाश्रितः ॥ जायतां मानुषः पश्चात्क्षुधया परिपीडितः

त्यानंतर तो तिर्यक्-योनी (पशु-गर्भ) आश्रय करून सर्व जन्मांचे स्मरण करतो; मग पुढे तो मनुष्य म्हणून जन्मतो, क्षुधेने पीडित.

Verse 50

सर्वकामविमुक्तस्तु सर्वदोषसमन्वितः ॥ क्वचिज्जात्यां भवेदन्धः क्वचिद्बधिर एव च

तो सर्व कामनांपासून वंचित आणि सर्व दोषांनी युक्त होऊन, कधी एखाद्या जन्मात आंधळा होतो, तर कधी निश्चयच बहिराही होतो.

Verse 51

क्वचिन्मूकश्च काणश्च क्वचिद्व्याधिसमन्वितः ॥ एवं हि प्राप्नुयाद्दुःखं न च सौख्यमवाप्नुयात्

कधी तो मुका आणि कधी काणा होतो; कधी रोगांनी ग्रस्त होतो. अशा प्रकारे तो दुःखच प्राप्त करतो, सुख प्राप्त करत नाही.

Verse 52

तीव्रैरन्तर्गतैर्दुःखैर्भूमिहर्त्ता नराधमः ॥ इमं बन्धैर्दृढैर्बद्ध्वा विपाचय तथाचिरम्

तीव्र अंतर्गत दुःखांनी पीडित असा भूमिहर्ता—नराधम। त्याला दृढ बंधांनी बांधून दीर्घकाळ यातना भोगू द्या।

Verse 53

तीव्रक्षुधापरिक्लिष्टो बद्धो बन्धनयन्त्रितः ॥ दुःखान्यनुभवंस्तत्र पापकर्मा नराधमः

तीव्र भुकेने व्याकुळ, बांधलेला व बंधनांनी आवळलेला, तेथे तो दुःखांचा अनुभव घेतो—पापकर्मी, नराधम।

Verse 54

सप्तधा सप्त चैकां च जातिं गत्वा स पच्यते ॥ इमं शाकुनिकं पापं श्वभिर्गृध्रैश्च घातय

सात प्रकार—सात आणि एक—अशा योनींमध्ये जाऊन तो पचतो. या पापी शाकुनिकाला (पक्षी-शिकाऱ्याला) कुत्रे व गिधाडे यांच्याकडून ठार मारू द्या।

Verse 55

ततः कुक्कुटतां यातु विड्भक्षश्च दुरात्मवान् ॥ दंशश्च मशकश्चैव ततः पश्चाद्भवेत् तु सः

मग तो दुरात्मा कोंबड्याच्या योनीत जाऊन विष्ठाभक्षी होतो. पुढे डास (डंश) व माशी/मच्छर होतो; त्यानंतरही तो तसाच होत राहतो।

Verse 56

जातिकर्म सहस्रं तु ततो मानुषतां व्रजेत् ॥ इमं सौकरिकं पापं महिषा घातयन्तु तम् ॥

मग जन्माशी बांधलेल्या कर्मांचे सहस्र फेरे झाल्यावर तो मनुष्यत्वास येतो. (तरीही) या पापी सौकरिकाला (डुकरांच्या राखणदाराला) म्हशींनी ठेचून मारू द्या।

Verse 57

वर्षाणां च सहस्रं तु धावमानं ततस्ततः ॥ विभिन्नं च प्रभिन्नं च शृङ्गाभ्यां पद्भिरेव च ॥

हजार वर्षे तो इकडे-तिकडे धावत राहील; शिंगांनी विदीर्ण, जखमी आणि खुरांनी तुडविलेलाही होईल।

Verse 58

तस्माद्देशात्ततो मुक्तस्ततः सूकरतां व्रजेत् ॥ महिषः कुक्कुटश्चैव शशो जम्बूक एव च ॥

त्या प्रदेशातून मुक्त झाल्यावर तो पुढे डुकराच्या योनीत जाईल; मग म्हैस, कोंबडा, तसेच ससा आणि कोल्हाही होईल।

Verse 59

यां यां याति पुनर्जातिं तत्र भक्ष्यो भवेत् तु सः ॥ कर्मक्षयोऽन्यथा नास्ति मया पूर्वं विनिर्मितम् ॥

तो ज्या-ज्या पुनर्जन्मात जाईल, त्या-त्या अवस्थेत तो इतरांचा भक्ष्य ठरेल। कर्मक्षयाचा दुसरा मार्ग नाही—हे मी पूर्वीच ठरविले आहे।

Verse 60

प्राप्य मानुषतां पश्चात् पुनर्व्याधो भविष्यति ॥ अन्यथा निष्कृतिर्नास्ति जातिजन्मशतैरपि ॥

मानुषत्व मिळाल्यानंतरही तो पुन्हा शिकारी (व्याध) होईल। अन्यथा प्रायश्चित्त नाही—शेकडो जन्मजातींनीही नाही।

Verse 61

उच्छिष्टान्नप्रदातारं पापाचारमधार्मिकम् ॥ अङ्गारैः पचतां चैनं त्रीणि वर्षशतानि च ॥

जो उच्छिष्ट अन्न देणारा, पापाचारी व अधार्मिक आहे—त्याला अंगारांत शिजवावे, तीनशे वर्षेही।

Verse 62

ततः शुनी भवेत् पश्चात् सूकरी च ततः परम् ॥ कर्मक्षये ततः पश्चान्मानुषी दुःखिता भवेत् ॥

त्यानंतर ती कुत्री होईल, मग त्यानंतर डुकरी. कर्मक्षय झाल्यावर पुढे ती दुःखाने पीडित मानवी स्त्री होईल.

Verse 63

न च सौख्यमवाप्नोति तेन दुःखेन दुःखिता ॥ अनेन भृत्या बहवः श्रान्ताः शान्ताः प्रवाहिताः ॥

ती त्या दुःखाने दुःखिता होऊन सुख प्राप्त करत नाही. या सेवकामुळे अनेक जण थकले, दबले आणि हाकलले गेले.

Verse 64

भक्ष्यं भोज्यं च पानं च न तेषामुपपादितम् ॥ अनुमोदे प्रजा दृष्ट्वा लिप्समानो दुरात्मवान् ॥

त्यांच्यासाठी खाण्याजोगे, शिजवलेले अन्न व पेय काहीही दिले गेले नाही. प्रजेला पाहून तो दुष्टबुद्धी लाभाच्या लोभानेच अनुमोदन करी.

Verse 65

एवं कुरुत भद्रं वो मम पार्श्वे तु दुर्मतिः ॥ रौरवे नरके घोरे सर्वदोषसमन्विते ॥

‘असे करा—तुमचे कल्याण होवो’; पण माझ्या बाजूला उभा तो दुर्मती रौरव नावाच्या भयंकर नरकात पडेल, जो सर्व दोषांनी युक्त आहे.

Verse 66

सर्वकर्माणि कुर्वाणं क्षपयध्वं दुरासदम् ॥ वर्षाणां तु सहस्राणि तैस्तैः कर्मभिरावृतम्

जो सर्व प्रकारची कर्मे करीत आहे, त्या दुर्जेय (बंधन)ाचा क्षय करा. त्या त्या कर्मांनी आच्छादित होऊन हजारो वर्षे (जीव) वेढला राहतो.

Verse 67

प्रक्षिप्यतामयं पश्चाद्दस्युजातौ दुरात्मवान् ॥ जायतामुरगः पश्चात्ततः कर्म समाश्रयेत्

यानंतर त्या दुरात्म्यास दस्यु-योनीत टाकावे; पुढे तो सर्प-योनीत जन्म घेईल. मग त्या अवस्थेत तो कर्मफळ भोगतो.

Verse 68

ततः पश्चाद्भवेत्पापश्चेतरः सर्वपापकृत् ॥ सूकरस्तु भवेत्पश्चान्मेषः संजायते पुनः

मग तो पापी, नीच ‘इतर’ प्राणी होतो—जो सर्व पापे करतो. त्यानंतर तो सूकर होतो; पुन्हा तो मेष (मेंढा) म्हणून जन्मतो.

Verse 69

हस्त्यश्वश्च शृगालश्च सूकरो बक एव च ॥ ततो जातस्तु सर्वेषु संसारेशु पुनः पुनः

तो हत्ती व घोडा, कोल्हा, सूकर आणि बगळा देखील होतो. मग तो सर्व संसारचक्रांत पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो.

Verse 70

वर्षाणामयुतं साग्रं ततो मानुषतां व्रजेत् ॥ पञ्चगर्भेषु सापत्सु पञ्च जातो म्रियेत सः

त्यानंतर दहा हजारांहून अधिक वर्षांनी तो मनुष्यत्वास येतो. पण संकटमय गर्भांत पाच वेळा जन्म घेऊन तो (प्रत्येक वेळी) मरतो.

Verse 71

पापस्य सुकृतस्याथ प्रजानां विनिपातने ॥ भूतानां चाप्यसम्मानं दुष्प्रहारश्च सर्वशः

अशा रीतीने प्रजांच्या पतनात पाप व सुकृत यांचे (मिश्र) फळ दिसते; तसेच भूतांप्रती अपमान आणि सर्व प्रकारे कठोर प्रहारही होतो.

Verse 72

अतः स्वयम्भुवा पूर्वं कर्मपाको यथार्थवत्

म्हणून पूर्वी स्वयम्भू ब्रह्म्याने कर्माचा परिपाक जसा खरा आहे तसा यथार्थपणे प्रतिपादित केला।

Verse 73

जात्यन्तरसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ शान्तिं न लभते चैव भूमे क्षेत्रहरो नरः

हजारो अन्य जन्मांत—दहा हजारांपासून कोट्यवधीपर्यंत—हे भूमे, जो मनुष्य क्षेत्र-भूमी हरण करतो तो कधीही शांती प्राप्त करत नाही।

Verse 74

आदेश्य चोभयोरस्य कर्णयोः कूटसाक्षिकः ॥ यो नरः पिशुनः कूटसाक्षी चालिकजल्पकः

कूटसाक्षीच्या दोन्ही कानांवर चिन्ह करावे. जो मनुष्य पिशुन, कूटसाक्षी आणि कपट बोलणारा आहे—

Verse 75

कर्कटस्य तु घोरस्य नित्यक्रुद्धस्य मोचय ॥ इमं घोरे ह्रदे क्षिप्तं सर्वयाजनयाजकम्

सदैव क्रुद्ध अशा त्या घोर खेकड्यासाठी याला सोडून द्या. या सर्वयाजन-याजकाला त्या भयंकर सरोवरात फेकून द्या।

Verse 76

सुवर्णस्तेयिनं चैव सुरापं चैव कारयेत् ॥ अनुभूय ततः काले ततो यक्ष्म प्रयोजयेत्

तो सुवर्णचोर आणि सुरापान करणाऱ्यासही (दुष्फळ) भोगायला लावतो; योग्य काळी ते अनुभवल्यावर पुढे त्याला यक्ष्मा (क्षय) लावतो।

Verse 77

प्राप्तवान्विविधान्रोगान्संसारे चैव दारुणान् ॥ ब्रह्मस्वहारी पापोऽयं नरो लवणतस्करः

या संसारात त्याने अनेक भयंकर रोग भोगले आहेत. हा पापी मनुष्य ब्राह्मणाच्या धनाचा अपहर्ता—खरोखरच मीठाचा चोर आहे.

Verse 78

ततो वर्षशते पूर्णे मुच्यते स पुनः पुनः ॥ अजितात्मा तथा पापः पिशुनश्च दुरात्मवान्

मग शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर तो पुन्हा पुन्हा मुक्त होतो. (तरीही) तो असंयमी, पापी, चुगलखोर व दुष्टस्वभावाचा आहे.

Verse 79

प्रबद्धः सुचिरं कालं मम लोकं गतो नरः ॥ जायतां स चिरं पापो मार्जारस्तेन कर्मणा

अतिदीर्घ काळ बांधला जाऊन तो नर माझ्या लोकात जातो. त्या कर्मामुळे तो पापी दीर्घकाळ मांजररूपाने जन्मो.

Verse 80

भिन्नचारित्रदुःशीला भर्त्तुर्व्यलीककारिणी ॥ आयसान्पुरुषान्सप्त ह्यालिङ्गतु समन्ततः

जिचे आचरण भ्रष्ट व स्वभाव दुश्चरित्र आहे, जी पतीशी कपट करते—तिने सर्व बाजूंनी सात लोखंडी पुरुषांना आलिंगन द्यावे.

Verse 81

अपौगण्डो म्रियेत्पञ्च कर्मशेषक्षये तु सः ॥ ततो मानुषतां याति चैष कर्माविनिर्णयः

पौगंडावस्थेपूर्वी तो पाच वेळा मरेल. परंतु कर्मशेष क्षीण झाल्यावर तो पुन्हा मनुष्यत्व प्राप्त करतो—हा कर्माचा निर्णय आहे.