Adhyaya 200: Description of the Forms of Infernal Torments (Naraka Yātanās)

Verse 1

पुनर्नरकयातनास्वरूपवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ तप्तं चैव महातप्तं महारौरवरौरवौ ॥ सप्ततालश्च नरको नरकः कालसूत्रकः ॥

नरकयातनांच्या स्वरूपाचे पुनर्वर्णन. ऋषिपुत्र म्हणाला—तप्त व महातप्त, रौरव व महारौरव; सप्तताल, नरक आणि कालसूत्रक—हे नरकलोक आहेत।

Verse 2

अन्धकारश्च नरकोऽन्धकारवरस्तथा ॥ अष्टावेतॆ तु नरकाः पच्यन्ते यत्र पापिनः ॥

अंधकार हा नरक आहे आणि तसेच अंधकारवर (अतिगाढ अंधार)ही आहे. हेच आठ नरक असून, जिथे पापी दंडदुःखात तप्त होतात.

Verse 3

प्रथमे प्रथमं विद्याद्द्वितीये द्विगुणं तथा ॥ तृतीये त्रिगुणं विद्याच्चतुर्थे तु चतुर्गुणम् ॥

पहिल्या (नरकात) दुःख हे मूलमान समजावे; दुसऱ्यात ते द्विगुण होते. तिसऱ्यात त्रिगुण आणि चौथ्यात चतुर्गुण होते.

Verse 4

पञ्चमे तु गुणाः पञ्च षष्ठे षड्गुणमुच्यते ॥ सप्तमे तु गुणाः सप्त अष्टमेऽष्टविधा गुणाः ॥

पाचव्यात गुणक पाच; सहाव्यात ते षड्गुण असे म्हटले आहे. सातव्यात सप्तगुण; आणि आठव्यात अष्टविध/अष्टगुण गुण होतो.

Verse 5

अहोरात्रेण चाध्वानं प्रेता गच्छन्ति तत्पुरम् ॥ दुःखितानां ततो दुःखं दुःखाद्दुःखतरं ततः ॥

एका अहोरात्रात ते मार्ग पार करतात; प्रेत त्या पुर/लोकात जातात. जे आधीच दुःखी आहेत, त्यांना पुढे अधिक दुःख—दुःखाहूनही दुःखतर.

Verse 6

दुःखमेवात्र न सुखं दुःखैर्दुःखं विवर्ध्यते ॥ उपायस्तत्र नैवास्ति येन स्वल्पं सुखं भवेत् ॥

इथे फक्त दुःखच आहे, सुख नाही; दुःखांनीच दुःख वाढते. तिथे असा कोणताही उपाय नाही की ज्याने थोडेसेही सुख होईल.

Verse 7

मुच्यते च मृतस्तत्र मारकास्तत्र दुर्लभाः ॥ शब्दे स्पर्शे तथा रूपे रसे गन्धे तु पञ्चमे ॥

तेथे मरण आले तरीही मुक्ती होत नाही; तेथे मृत्यूचे दूत दुर्मिळ आहेत. शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध यांद्वारे दुःख भोगावे लागते.

Verse 8

न सुखं तत्र तस्यास्ति किञ्चिदेवात्र विद्यते ॥ शारीरैर्मानसैश्चैव दुःखैर्दुःखान्तगामिभिः ॥

तेथे त्याला किंचितही सुख नाही; येथे फक्त हेच आढळते—शारीरिक व मानसिक दुःखे, जी दुःखाच्या ‘अंता’कडे नेणारी आहेत.

Verse 9

आयसैः कण्टकैस्तीक्ष्णैस्तप्तैस्तप्तावृता मही ॥ अन्तरिक्षं खगानीकैर्अग्निजिह्वैः समावृतम् ॥

भूमी तापलेल्या, तीक्ष्ण लोखंडी काट्यांनी आच्छादलेली आहे; आणि आकाशप्रदेश अग्निजिह्वेसारख्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी सर्व बाजूंनी भरलेला आहे.

Verse 10

पातुकामश्च पानीयं राक्षसैर्नीयते सरः ॥ हंससारससंकिर्णं पद्मोत्पलविभूषितम् ॥

पाणी पिण्याची इच्छा असलेल्याला राक्षस एका सरोवराकडे नेतात—जे हंस व सारसांनी भरलेले आणि पद्म-उत्पलांनी शोभलेले आहे.

Verse 11

पातुकामश्च पानीयं सहसा तत्र धावति ॥ सलिलं प्रेक्षते चैव तत्र तप्ततरं तथा

पाणी पिण्याच्या इच्छेने तो सहसा तेथे धावतो; पण पाणी पाहताच तेथे ते अधिकच तापलेले असल्याचे त्याला दिसते.

Verse 12

ततः पक्वानि मांसानि राक्षसैः परिणीयते ॥ क्षारोदकेऽपि च तथा क्षिप्यतेऽत्र महाह्रदे

त्यानंतर राक्षस पक्के मांसाचे तुकडे इकडे-तिकडे नेतात; आणि त्याचप्रमाणे त्याला येथे क्षारयुक्त पाण्याच्या महान् ह्रदात फेकले जाते।

Verse 13

तत्र चैव ह्रदे नैका मत्स्याः खादन्ति सर्वशः ॥ ततः कालावसाने तु कथञ्चित्प्रपलायिनः

आणि त्या ह्रदातच अनेक मासे त्याला सर्व बाजूंनी खातात. मग काळाच्या शेवटी तो कसा तरी पळून सुटणारा होतो.

Verse 14

किञ्चिदन्तरमागम्य वेदनार्थाः पतन्ति हि ॥ यातनार्थं पुनस्तत्र मांसं चैवोपजायते

थोडा अवकाश गेल्यावर ते वेदनेसाठी पुन्हा पडतात; आणि तेथे पुन्हा यातनेसाठी त्यांच्या अंगावर मांस पुन्हा उत्पन्न होते.

Verse 15

शिरस्येवोपविष्टस्य प्रस्थितस्य प्रधावतः ॥ तस्यार्त्तायामवस्थायां दुःखं भवति दारुणम्

जणू त्याच्या शिरावर बसल्याप्रमाणे—तो निघतो व धावतो—अशा आर्त अवस्थेत त्याचे दुःख अत्यंत दारुण होते.

Verse 16

करीषगर्त्तस्तत्रैव कुम्भीपाकः सुदारुणः ॥ पद्मपत्राकृतिस्तस्य पेशी तत्र शरीरजः

तेथेच करीषगर्त आहे आणि अत्यंत दारुण कुम्भीपाकही आहे. तेथे त्याच्या शरीरातील मांसपेशी पद्मपत्रासारखी आकृती धारण करते.

Verse 17

पाटयन्ति सुमार्गेण राक्षसाः करपत्रिकाः ॥ निपीड्य दशनै रोषं भीमनादाः सुरोषिताः

हातात करपत्रिका-शस्त्रे धारण केलेले राक्षस ठरवून त्यांना कापतात; दातांनी दाबून क्रोधाने ते भीषणनाद करणारे अत्यंत उग्र होतात।

Verse 18

असिपत्रवनं चात्र शृङ्गाटकवनं तथा ॥ तत्र शृङ्गाटकाश्चैव तप्तवालुकमिश्रिताः

येथे तलवार-पानांचे वन आहे आणि तसेच शृंगाटकांचे वनही; तिथे शृंगाटक खरोखरच तापलेल्या वाळूत मिसळलेले आहेत।

Verse 19

श्यामाश्च शबलाश्चैव श्वानस्तेऽत्र दुरासदाः ॥ खादन्ति च सुसंरब्धाः सर्पवृश्चिकसन्निभैः

येथे ते काळे व ठिपकेदार कुत्रे दुर्जेय आहेत; आणि अत्यंत संतप्त होऊन ते साप-विंचूसारखे होऊन भक्षण करतात।

Verse 20

कण्टकैः प्रतिकूलैश्च तत्रान्या कूटशाल्मली ॥ कर्षन्ति तत्र चैवैनं यावदस्थ्यवशेषितः

आणि तिथे प्रतिकूल काट्यांनी युक्त अशी दुसरी कूटशाल्मली आहे; तिथेच ते त्याला ओढत नेतात, जोपर्यंत तो केवळ हाडांचा अवशेष उरत नाही।

Verse 21

यद्दुःखं तस्य दुर्बुद्धेः प्रतिकूलं च तस्य यत् ॥ तत्तदोत्पद्यते शीघ्रं यातनार्थाय यत्नतः ॥

त्या दुर्बुद्धीच्या जे जे दुःख आणि जे जे प्रतिकूल आहे, ते ते दंडयातनेसाठी प्रयत्नपूर्वक लवकरच उत्पन्न होते।

Verse 22

शीतकामस्य वै चोष्णमुष्णकामस्य शीतलम् ॥ सुखकामस्य वै दुःखं सुखं नैवात्र विद्यते ॥

जो थंडगार इच्छितो, त्याला उष्णता मिळते; जो उष्णता इच्छितो, त्याला थंडगार मिळते. जो सुख इच्छितो, त्याला दुःख मिळते - इथे सुख क्वचितच मिळते.

Verse 23

छिन्नाश्च शतधाप्येवं ह्यनिशं तैः सहस्रशः ॥ छिन्नाङ्गाः सर्वगात्रेषु सर्वमेव स विन्दति ॥

अशाप्रकारे, शंभर तुकड्यांमध्ये कापले जाते - सतत, आणि त्यांच्याद्वारे हजारोंनी - त्याचे अंग सर्व अंगांवर छिन्न होते; तो सर्व पूर्णपणे अनुभवतो.

Verse 24

सलिलं च नदीं घोरां व्यालाकीर्णां भयानकाम् ॥ उत्तार्यन्ते च तां प्रेतां यां दृष्ट्वैव भयं भवेत् ॥

तेथे एक भयंकर नदी आहे, सर्पाकिर्ण आणि भयावह; आणि प्रेतांना त्या नदीच्या पलीकडे नेले जाते, जी फक्त पाहूनही भय निर्माण होते.

Verse 25

करम्भवालुका नाम शतयोजनमायता ॥ अग्निज्वालासमा घोरा यथा येन स गच्छति ॥

करम्भवालुका नावाचा एक प्रदेश आहे, जो शंभर योजने पर्यंत पसरलेला आहे; अग्निज्वालांसारखा भयंकर, ज्यातून तो कसा जातो.

Verse 26

ततो वैतरणी नाम क्षारोदा तु महानदी ॥ योजनानि तु पञ्चाशदधस्तात्पञ्चयोजनम् ॥

त्यानंतर वैतरणी नावाची महानदी येते, जिचे पाणी खारे आणि क्षारयुक्त आहे. ती पन्नास योजने पर्यंत पसरलेली आहे, आणि तिची खोली पाच योजने आहे.

Verse 27

अगाधपङ्का वै तत्र चर्ममांसास्थिभेदनाः ॥ तत्र कर्कटका घोरा वज्रदंष्ट्रा विशन्ति ताम् ॥

तेथे चिखल अथांग आहे आणि तो त्वचा, मांस व हाडे फाडून टाकतो. तेथे वज्रासारख्या दातांचे भयंकर खेकडे त्या चिखलात शिरून आतूनच हल्ला करतात.

Verse 28

समुत्तीऱ्य तु कृच्छ्रेण तस्माद्योजनकर्दमात् ॥ वसन्त्यत्र धरे केचिच्छून्यागारे निराश्रये ॥

तो योजनभर चिखल मोठ्या कष्टाने पार करून काही जण तेथे जमिनीवर—ओसाड घरात, निराधार होऊन—राहतात.

Verse 29

यत्र वै मूषिकगणा भक्षयन्ति ह्यनेकशः ॥ मूषकैर्जग्ध गात्रस्तु ह्यस्थिमात्रावशेषितः ॥

जिथे उंदरांचे थवे वारंवार अनेक प्रकारे [त्याला] खातात; उंदरांनी खाल्लेलं त्याचं शरीर फक्त हाडांपुरतंच उरतं.

Verse 30

प्रभाते वायुना स्पृष्टः पुनर्मांसं स विन्दति ॥ शून्यागारप्रवेशात्तु गव्यूतेर्नातिदूरतः ॥

पहाटे वाऱ्याच्या स्पर्शाने त्याला पुन्हा मांस प्राप्त होतं; आणि ओसाड घराच्या प्रवेशापासून फार दूर नाही—एक गव्यूती अंतरावर.

Verse 31

सहकारवनं नाम रौद्रा यत्र च पक्षिणः ॥ निस्त्वगस्थिस्तैः क्रियते निर्मांसश्चैव मानवः

तेथे ‘सहकारवन’ नावाचं एक भयंकर वन आहे, जिथे रौद्र पक्षी आहेत; ते मनुष्याला त्वचारहित व हाडरहित करतात आणि मांसहीनही करतात.

Verse 32

संध्याभ्र इव चाभाति प्रदीप्तो नित्यमेव तु ॥ दशयोजनविस्तार्णा अधः शतसमायता

हे संध्याकाळच्या मेघासारखे तेजस्वी दिसते, आणि सदैव प्रज्वलित असते। याचा विस्तार दहा योजन असून खाली शंभर योजनांपर्यंत पसरलेला आहे॥

Verse 33

यमचुल्लीति विख्याता गम्भीरा सा त्रियोजनम् ॥ नित्यं प्रज्वलिता सा तु नित्यं धूमान्धकारिता

ती ‘यमचुल्ली’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तिची खोली तीन योजन आहे। ती सदैव प्रज्वलित असून धुरामुळे सदैव अंधकारमय असते॥

Verse 34

तत्र प्रेतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ प्रक्षिप्यन्ते त्वहोरात्रं राक्षसैर्यमकिङ्करैः

तेथे प्रेतांची हजारो, दहा हजारो आणि अपरिमित समूह—अहोरात्र यमकिंकर राक्षसांकडून फेकले जातात॥

Verse 35

निःशिराजालकश्चैव निरक्षिश्रवणस्तथा ॥ वटवृक्षो नातिदूरे दक्षिणे तु त्रियोजनम्

आणि तेथे ‘निःशिर-जालक’ तसेच ‘निरक्षि-श्रवण’ असे (प्राणी)ही आहेत। फार दूर नाही, दक्षिणेस तीन योजनांवर एक वडवृक्ष आहे॥

Verse 36

मासमेकं वसत्यन्यो तस्यां चुल्ल्यां परिभ्रमन् ॥ ततः शकुनिका नाम वसामेदोवहा नदी

एक दुसरा त्या चुल्लीत फिरत-फिरत एक महिना राहतो। त्यानंतर ‘शकुनिका’ नावाची नदी आहे, जी वसा व मज्जा वाहून नेते॥

Verse 37

एकैकं दुस्तरं घोरं यथापूर्वं यथाक्रमात् ॥ अनुभुङ्क्ते स कृच्छ्रेण दुष्कृती तीव्रवेदनाः

प्रत्येक यातना दुस्तर व घोर आहे; पूर्वकर्मानुसार क्रमाने तो दुष्कर्मी कष्टाने तीव्र वेदना भोगतो।

Verse 38

दश तत्र लताः शूलाः कुम्भीपाकास्त्रयोदश ॥ याति पापमहोरात्रं तस्मिन्नियमितेन तु

तेथे दहा लता-रूप शूळ आहेत आणि कुंभिपाकाचे तेरा स्थान आहेत; नियमाने बांधलेला पापी त्या ठिकाणी अहोरात्र राहतो।

Verse 39

राक्षसैर्निरनुक्रोशैर्दुर्निरीक्ष्यैस्ततस्ततः ॥ अङ्गारेषु विधूमेषु शूलप्रोतस्तु पच्यते

दया नसलेले, पाहण्यास भयंकर राक्षस त्याला इकडे-तिकडे नेत धूर नसलेल्या निखाऱ्यांवर शूळात खुपसून भाजतात।

Verse 40

शुष्कोदपाने धूमे च अधःशीर्षोऽवलम्बते ॥ ज्वाल्यते तीक्ष्णतैले तु कटाहे स तु पच्यते

कोरड्या विहिरीत धुरामध्ये तो डोके खाली करून लटकविला जातो; आणि तीक्ष्ण जळत्या तेलात भाजला जातो—कढईत तो शिजविला जातो।

Verse 41

करीषगर्त्ते स पुनः पच्यते मेदवह्निना ॥ एकैकस्मिन्दशाहं च शूलादिषु स पच्यते

पुन्हा तो मल-गर्तेत मेदाने पोसलेल्या अग्नीत भाजला जातो; आणि प्रत्येक ठिकाणी दहा दिवस शूळ इत्यादींवर तो शिजतो।

Verse 42

यातनाः सप्तकास्तस्य निष्क्रान्तस्य त्रियोजने ॥ यतो यमनदी नाम तप्तत्रपुजलोर्मिणी

देहातून निघालेल्या त्या जीवाला तीन योजनांपर्यंत सात प्रकारच्या यातना होतात; तेथे ‘यमनदी’ नावाची नदी आहे, जिच्या लाटा तप्त त्रपु (टिन)सारख्या पाण्याच्या आहेत।

Verse 43

समुत्तीर्य तु कृच्छ्रेण दह्यमानस्त्वचेतनः ॥ ततो मुहूर्त्तं विश्रान्तः किञ्चिदन्तरमागतः

तो ती मोठ्या कष्टाने पार करतो; जळत जळत अचेतन होतो. मग तो एक मुहूर्त विश्रांती घेऊन थोडे अंतर पुढे जातो।

Verse 44

दीर्घिकां मोक्षते कान्तां शीतोदां शीतकाननाम् ॥ सर्वकामान्स लभते भगिनी सा यमस्य तु

तो एका रम्य दीर्घिकेला (लांब सरोवराला) पोहोचतो, जिथे थंड पाणी व थंड उपवन आहे; तेथे तो सर्व इच्छित सुख मिळवतो—तरी ती (दीर्घिका) यमाची ‘भगिनी’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 45

भक्ष्यं भोज्यं च सर्वैस्तु पापिभिस्तत्र लभ्यते ॥ स सर्वं विस्मरत्यत्र त्रिरात्रमुषितोऽपि सन्

तेथे सर्व पाप्यांना चर्व्य व भोज्य असे अन्न मिळते; तेथे तीन रात्र राहिल्यावर तो सर्व काही विसरून जातो।

Verse 46

तत्र वर्षति पर्जन्यस्तत्र तप्तजलं सदा ॥ तत्र कृच्छ्रेण तरति अहोरात्रेण मानवः

तेथे मेघ वर्षा करतो आणि तेथे पाणी सदैव तप्त असते; तेथे मनुष्य अहोरात्रातही मोठ्या कष्टाने पार करतो।

Verse 47

शृङ्गारकवनं नाम तत्र पश्यन्ति शाद्वलम् ॥ नीलमक्षिकदंशैश्च सुव्याप्तं तद्वनं महत्

तेथे ‘शृंगारकवन’ नावाच्या महान वनात ते हिरव्या गवताचा विस्तीर्ण प्रदेश पाहतात; निळ्या माशांच्या दंशांनी ते मोठे वन सर्वत्र व्यापलेले असते.

Verse 48

यैस्तु स्पृष्टश्च दष्टश्च कृमिरूपश्च जायते ॥ प्रेतो वर्षति मांसासृगस्मात्कृच्छ्रात्तु निर्गतः

परंतु ज्या (माश्या) त्याला स्पर्श करून दंश करतात, त्यांच्यामुळे तो कृमिरूप होतो; त्या क्लेशातून बाहेर पडून प्रेत मांस व रक्ताचा वर्षाव करतो.

Verse 49

ततोऽन्यल्लभते चैव यातनार्थं प्रयत्नतः ॥ ततः पश्यति पुत्रांस्तु महद्दुःखं सुदारुणम्

मग तो तोच प्रयत्न करून यातनेसाठी आणखी एक अवस्था प्राप्त करतो; तेव्हा तो आपल्या पुत्रांना पाहतो आणि अत्यंत भयंकर महान दुःख उद्भवते.

Verse 50

मातरं पितरं चैव पुत्रान्दारांस्तथा प्रियान् ॥ पुरस्ताद्बध्यमानं स क्रन्दमानमचेतनम्

तो आपल्या मातेला, पित्याला, पुत्रांना, पत्नीला व प्रियजनांना आपल्या समोर बांधलेले पाहतो—ते आक्रोश करीत असून शुद्ध हरपलेले असतात.

Verse 51

हा त्राहि त्राहि पुत्रेति क्रन्दमानस्ततस्ततः ॥ लगुडैर्मुद्गरैर्दण्डैर्जानुभिर्वेणुभिस्तथा

तो वारंवार ‘हा! वाचवा, वाचवा, पुत्रा!’ असे म्हणत इकडे-तिकडे आक्रोश करीत राहतो; आणि लाठ्या, मुद्गर, दंड, गुडघे व बांबूच्या काठ्यांनी मारला जातो.

Verse 52

मुष्टिभिश्च कशाभिश्च व्यालैरङ्कगतैरपि ॥ तद्दृष्ट्वा तादृशं दुःखं ततो मोहं स गच्छति

मुठींच्या व कोड्यांच्या प्रहारांनी, तसेच अंगाला बिलगलेल्या सर्पांनीही पीडित—असे दुःख पाहून तो पुढे मोहात पडतो.

Verse 53

एवमेवात्मकर्माणि पर्यायेण पुनः पुनः ॥ प्राप्नुवन्तीह तेऽत्रैव नरा दुष्कृतकारिणः

अशाच प्रकारे स्वतःचीच कर्मे—पर्यायाने पुन्हा पुन्हा—दुष्कृत्य करणारे नर येथेच भोगतात.

Verse 54

पातकानि च चत्वारि समाचारेण पञ्चमम् ॥ कृत्वा तानि नरा यान्ति तं देशं पापकािरणः

चार पातके आणि आचरणदोषाने पाचवे पापही करून—असे पापकर्मी नर त्या देशास जातात.

Verse 55

तदा वा स्थावरे तेषु जातस्य हि भवेन नरः ॥ क्रमशः स भवेत्प्रेतस्तदा पशुगणेष्वपि

किंवा तो त्या स्थावर योनित जन्म घेऊन, पुढे क्रमशः पुन्हा मनुष्य होतो; नंतर प्रेत होतो आणि मग पशुगणांतही जन्म पावतो.

Verse 56

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ॥ गतः स वसति प्रेतो नरके तु पुनःपुनः

साठ हजार वर्षे आणि साठशे वर्षेही—तो प्रेत होऊन नरकात पुन्हा पुन्हा वास करतो.

Verse 57

ततो निवृत्तकर्मा तु स्वेदजः सम्भवेत्पुनः ॥ स्वेदजानां ततो नित्यं सर्वसंसारचङ्क्रमात्

मग पूर्वकर्माची क्रिया निवृत्त झाल्यावर तो पुन्हा स्वेदज (घामातून उत्पन्न) योनीत जन्म घेतो; आणि पुढे स्वेदज प्राण्यांत सर्व संसारचक्रात नित्य परिभ्रमण करीत राहतो।

Verse 58

ततश्च पक्षिणां योनिं सर्वां सन्तरते पुनः ॥ गयोनाु तु ततो गत्वा पुनर्मानुषतां व्रजेत्

आणि मग तो पक्ष्यांच्या सर्व योन्या पुन्हा ओलांडतो; त्यानंतर गौ-योनीत जाऊन तो पुन्हा मनुष्यत्व प्राप्त करतो।

Verse 59

मानुषे शूद्रतां याति लब्ध्वा यदि तु तुष्यति ॥ ततो वैश्यत्वमागच्छेत्कर्मणा अनेन वेष्टितः

मानवी जन्मात तो शूद्रत्वास जातो; आणि ते मिळाल्यावर जर तो त्यातच संतुष्ट राहिला, तर या कर्मबंधनाने वेढलेला तो वैश्यत्वास प्राप्त होऊ शकतो।

Verse 60

वैश्यात्क्षत्रियतां याति तस्माच्च ब्राह्मणो भवेत् ॥ ब्राह्मणत्वमपि प्राप्तः पापकर्मा दुरात्मवान्

वैश्यत्वातून तो क्षत्रियत्वास जातो आणि त्यातून ब्राह्मणही होऊ शकतो; परंतु ब्राह्मणत्व मिळूनही पापकर्मी, दुरात्मा पुरुष कर्मफळास बांधलेलाच राहतो।

Verse 61

दुःशिक्षितेन मनसा ह्यात्मद्रोग्धा भवेत् तदा ॥ शरीरेण मानसिकं घोरं व्यसनैरुपपादितम् ॥

दुश्शिक्षित मनामुळे तो तेव्हा स्वतःच्या आत्म्याचा द्रोही होतो; आणि व्यसनांमुळे शरीर व मन—दोन्हींत घोर दुःख उत्पन्न होते।

Verse 62

उपयुक्तो नरो जातः पूर्वकर्मभिरन्वितः ॥ ज्ञेयश्च ब्रह्महा कुष्ठी काकाक्षः काकतालुकः ॥

मनुष्य आपल्या पूर्वकर्मांनी नियंत्रित होऊन जन्माला येतो; जो ब्राह्मणघातक आहे तो कुष्ठरोगी होऊन जन्मतो, कावळ्यासारखे डोळे आणि कावळ्यासारखे तालू असते, असे समजावे.

Verse 63

सुरापः श्यावदन्तश्च पूतिगन्धश्च पापकृत् ॥ राजहा पितृहाचैव सुरापश्चापि यो भवेत् ॥

मद्यपान करणारा मनुष्य ज्याचे दात काळे आहेत आणि जो दुर्गंधी धारण करतो, असा पापी होतो. त्याचप्रमाणे राजहत्या करणारा, पितृहत्या करणारा किंवा मद्यपान करणारा असा होतो.

Verse 64

सुवर्णहर्ता च नरो ब्रह्मघ्नेन समो हि सः ॥ क्वचिच्चात्र विरूपाणां नराणां पापकर्मिणाम् ॥

आणि सोने चोरणारा मनुष्य ब्राह्मणघातकाच्या समान आहे. पापकर्म करणाऱ्या मनुष्यांमध्ये इथे तिथे विकृत देह असणारे लोक आढळतात.

Verse 65

यावद्भिः कर्मभिस्तैस्तैस्तेषु निर्याणवेश्मसु ॥ छिन्नभिन्नविशस्तानां रुधिरेण समन्ततः ॥

त्या यातनागृहांमध्ये, केलेल्या विशिष्ट कर्मांनुसार, जे छिन्न, भिन्न आणि वधिले जातात, त्यांचे रक्त सर्वत्र पसरते.

Verse 66

व्याप्तं महीतलं सर्वमापगाश्चापि निर्गताः ॥ अजस्रं क्लिश्यमानानां क्रन्दतां च सुदारुणम् ॥

संपूर्ण पृथ्वीतळ व्यापले गेले, आणि नद्याही उमटल्या; यातना भोगणाऱ्या आणि किंकाळ्या फोडणाऱ्यांचा अतिशय भयंकर आवाज सातत्याने उमटला.

Verse 67

समुत्तस्थौ महानादो हाहाकारसमाकुलः ॥ बध्नतो विविधैर्बन्धैर्घातयन्तश्च दारुणम् ॥

तेव्हा ‘हा हा’ अशा आर्त हाकांनी भरलेला महान कोलाहल उठला; त्यांनी विविध बंधांनी बांधून अत्यंत दारुण रीतीने प्रहार केला।

Verse 68

लौहयष्टिप्रहारैश्च आयुधैश्च सुदारुणैः ॥ छेदनैर्भेदनैश्चोग्रैः पीडनाभिश्च सर्वशः ॥

लोखंडी दांड्यांच्या प्रहारांनी, अत्यंत भयानक आयुधांनी, उग्र छेदन-भेदनांनी आणि सर्व प्रकारच्या यातनांनी ते त्यांना पीडित करीत।

Verse 69

श्रान्ताः कर्मकरा दूताः मोहेनायत्तचेतसः ॥ यदा श्रान्ताश्च खिन्नाश्च हन्तारः पापकर्मिणाम् ॥

मोहाने बांधलेल्या चित्ताचे ते दूत—कर्मचारी—थकले; आणि जेव्हा पापकर्म्यांना यातना देणारे हंतारही श्रांत व खिन्न झाले,

Verse 70

विज्ञापयेत्तदा दूताश्चित्रगुप्तं महौजसम् ॥

तेव्हा ते दूत महातेजस्वी चित्रगुप्तास (तो विषय) निवेदन करीत।

Verse 71

अतीव च बुभुक्षात्र पिपासा चाप्यतीव हि ॥ उष्णमत्युष्णमेवात्र शीतलं चातिशीतलम् ॥

येथे अतिशय भूक आहे आणि अतिशय तहानही; येथे उष्णता अत्यंत दाहक आहे आणि शीतलताही अतिशय कडाक्याची आहे।

Verse 72

दह्यते छिद्यते चैव विध्यते भिद्यते पथा ॥ पात्यते पीड्यते चैव कृष्यते च विशस्यते ॥

तो जाळला जातो, छेदला जातो आणि भेदला ही जातो; मार्गात फाडला जातो. तो पाडला जातो, चिरडला जातो, ओढला जातो आणि कापून वध केला जातो.

Verse 73

उलूकाश्च धनुर्मात्रा वज्रजिह्वास्थिभेदनाः ॥ महाविषा महाक्रोधा दुर्विषह्याः सुदारुणाः ॥

आणि घुबडें—धनुष्याएवढ्या मापाची, वज्रासारख्या जिभेने हाडे भेदणारी—अतिविषारी, महाक्रोधी, सहन करणे कठीण, अत्यंत भयंकर आहेत.

Verse 74

चुल्लीकुक्षौ तु विश्रान्ता वेगिनी वहते तु सा ॥ तां समुत्तीऱ्य कृच्छ्रेण यातनाः सप्तकाः पुनः ॥

(चुल्ली नावाच्या नदीच्या) उदरात विश्रांती घेऊन ती वेगवती धारा त्यांना पुढे वाहून नेते. तिला कष्टाने पार केल्यावर पुन्हा सात प्रकारच्या यातना होतात.

Verse 75

ततः शूलवहो नाम पर्वतः शतयोजनः ॥ निराश्रयः स सत्त्वानामेकपाषाण एव च ॥

त्यानंतर शूलवह नावाचा पर्वत आहे, जो शंभर योजन विस्ताराचा आहे. तो सत्त्वांसाठी निराधार आहे आणि एकाच दगडी शिळेचा बनलेला आहे.

Verse 76

तदादिषु च सर्वेषु गुणान्तरपथं गतः ॥ यदा भवति स प्रेतस्तदा स्थावरतां व्रजेत् ॥

आणि त्या सर्व अवस्थांमध्ये, त्यापासून आरंभ करून, गुणांच्या परिवर्तनाच्या मार्गाने गेल्यावर—जेव्हा तो प्रेत होतो, तेव्हा तो स्थावरत्व (अचल अवस्था) प्राप्त करतो.