Adhyaya 199: Description of the Torments of Rebirth: The Asipatravana Punishment and the Mechanics of Karmic Retribution
Punaḥ Saṃsāracakrayātanā-svarūpa-varṇanam (Asipatravana-yātanā-prasaṅgaḥ)
Ethical-Discourse (Karmic retribution and social conduct)
या अध्यायात वराह–पृथ्वी संवादाच्या चौकटीत पापकर्मांनंतर भोगाव्या लागणाऱ्या यातनांचे उपदेशात्मक वर्णन येते. लोखंडी काटे, घोर अंधार, अग्नितप्त शिळा अशा कठोर प्रदेशांत यमदूतांच्या अधीन जीवांना हाकलले जाते व दुःखचक्र कसे फिरते ते सांगितले आहे. विशेष उदाहरण परस्त्रीगमनाचे—अग्नितप्त लोहमयी स्त्री-आकृती अपराध्याचा पाठलाग करून त्याला दंड देते आणि गुरुपत्नी, नातेवाईकांच्या पत्नी, मित्रांच्या पत्नी व विद्वान ब्राह्मणांच्या पत्नी यांच्याशी केलेल्या अधर्माचा भंग जाहीर करते. शेवटी असिपत्रवनाचे दृश्य—तलवारीसारखी पाने असलेली झाडे, रक्ताने भरलेले पाणी, शवभक्षक जीव आणि वारंवार छेदन-विच्छेदन—यातून इशारा दिला आहे की अशा यातना भोगून पापी दारिद्र्य व क्लेशयुक्त योनीत पुनर्जन्म घेतात; समाजसंयम व धर्मरक्षणाने पृथ्वीची व्यवस्था टिकते हा संदेश आहे।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 199
Verse 1
पुनः संसारचक्रयातनास्वरूपवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ तस्मिन् क्षितितलं सर्वमायसैः कण्टकैश्चितम् ॥ प्रभवन्ति पुनः केचिद्विषमं तमसाश्रितम्
पुन्हा संसारचक्रातील यातनांच्या स्वरूपाचे वर्णन (आहे)। ऋषिपुत्र म्हणाला—त्या ठिकाणी भूमीचा सर्व पृष्ठभाग लोखंडी काट्यांनी भरलेला आहे; आणि पुन्हा काही जण तेथे उत्पन्न होऊन अंधकाराने आच्छादित विषम प्रदेशात प्रवेश करतात।
Verse 2
अथान्ये छिन्नपादास्तु छिन्नपाणिशिरोधराः ॥ पापाचारास्तथा देशादुपसर्पत मा चिरम्
मग इतर—ज्यांचे पाय छिन्न, हात व मान छिन्न—ते पापाचारी होते. (असे सांगितले:) ‘त्या प्रदेशातून जवळ या; फार वेळ लावू नका।’
Verse 3
ये तु धर्मरताः दाता वपुष्मन्तो यथा गृहे ॥ परिपान्ति क्षितिं सर्वे पात्यन्ते पापकाःरिणः
जे धर्मरत व दानशील आहेत, ते जणू आपल्या घरीच समृद्ध असावेत तसे पृथ्वीचे रक्षण करतात; परंतु पापकर्म करणारे अधःपातास टाकले जातात।
Verse 4
याचमानाः स्थिताः नित्यं सुशीतैस्तोयभोजनैः ॥ स्त्रियः श्रीरूपसंकाशाः सुकुमाराः सुभोजनाः
ते नित्य याचकभावाने उभे राहतात, अतिशय शीतल जल व अन्नासह। तेथील स्त्रिया लक्ष्मीस्वरूपासारख्या, कोमल आणि उत्तम भोजनयुक्त आहेत.
Verse 5
कृत्वा पूजां परां तत्र प्रतीक्षन्ते परं जनम् ॥ अग्नितप्ते सुघोरे च निक्षिप्यन्ते शिलातले
तेथे परम पूजा करून ते दुसऱ्या जनाची प्रतीक्षा करतात. अग्नीने तापलेल्या अतिभयंकर स्थानी त्यांना शिळेच्या तळावर फेकले जाते.
Verse 6
आलोके च प्रदर्श्यन्ते वृक्षाश्च भुवनानि च ॥ आयान्ति दह्यमानेषु पृष्ठपादोदरेषु च
प्रकाशात वृक्ष आणि लोक दाखविले जातात; आणि ते येतात, त्यांच्या पाठी, पाय व उदर जळत असताना.
Verse 7
तत्र गत्वा तु ते दूताः प्रविशन्ति सुदारुणाः ॥ क्लिश्यन्ति बहवस्तत्र त्रातारं नाप्नुवन्ति ते
तेथे जाऊन ते अत्यंत क्रूर दूत प्रवेश करतात. तेथे अनेक जण क्लेश भोगतात; त्यांना त्राता मिळत नाही.
Verse 8
अथान्ये तु श्वभिर्घोरैरापादतलमस्तकम् ॥ भक्ष्यमाणा रुदन्तश्च क्रोशन्तश्च पुनःपुनः
मग इतरांना भयंकर कुत्रे पायाच्या तळापासून मस्तकापर्यंत भक्षतात; ते रडतात आणि पुन्हा पुन्हा किंचाळतात.
Verse 9
अथान्ये तु महारूपा महादंष्ट्रा भयानकाः ॥ सूचীমुखं कृताः पापाः क्षुधितास्तृषितास्तथा
त्यानंतर इतर पापीही महाकाय, मोठ्या दाढांनी युक्त व भयाण असे होऊन सुईसारख्या मुखाचे केले जातात; ते भुकेले व तहानलेलेही असतात।
Verse 10
अयःशरमयी नारी वह्नितप्ता सुदारुणा ॥ आलिङ्गति नरं तत्र धावन्तं चानुधावति
तेथे लोखंडी बाणांनी बनलेली, अग्नितप्त व अत्यंत निर्दयी अशी एक स्त्री त्या पुरुषाला आलिंगन देते; आणि तो धावत असता तीही त्याच्या मागे धावते।
Verse 11
धावन्तं चानुधावन्ती त्विदं वचनमब्रवीत् ॥ अहं ते भगिनी पाप ह्यहं भार्या सुतस्य ते
त्याचा पाठलाग करत ती असे म्हणाली—“अरे पापी! मी तुझी बहीण आहे; आणि मीच तुझ्या पुत्राची पत्नी आहे.”
Verse 12
मातृष्वसा ते दुर्बुद्धे मातुलानी पितृष्वसा ॥ गुरुभार्या मित्रभार्या भ्रातृभार्या नृपस्य च
“अरे दुर्बुद्धी! मी तुझी मावशी, तुझ्या मामाची पत्नी, तुझी आत्या, तुझ्या गुरूची पत्नी, तुझ्या मित्राची पत्नी, तुझ्या भावाची पत्नी—आणि राजाचीही पत्नी आहे.”
Verse 13
श्रोत्रियाणां द्विजातीनां जाया वै धर्षितास्त्वया॥ मोक्ष्यसे न हि पापात्त्वं रसातलगतो यथा॥
“तू वेदज्ञ द्विजांच्या पत्नींचा बलात्कार/अपमान केला आहे. त्या पापातून तू सुटणार नाहीस—जसा रसातलात पडलेला सहज सुटत नाही.”
Verse 14
किं प्रधावसि निर्लज्ज व्यसनैश्चोपपादितः॥ हनिष्येऽहं ध्रुवं पाप यथा कर्म त्वया कृतम्॥
अरे निर्लज्जा! व्यसनांनी प्रवृत्त होऊन तू का इकडे-तिकडे धावतोस? हे पापी, तू जसे कर्म केलेस तसेच कर्मानुसार मी तुला निश्चयाने दंड देईन।
Verse 15
एवं वै बोधयन्तीह श्रावयन्ति पुनःपुनः॥ अभिद्रवन्ति तं पापं घोररूपा भयानकाः॥
अशा प्रकारे येथे त्याला बोध करून आणि पुन्हा पुन्हा ऐकवून, घोररूप व भयावह प्राणी त्या पाप्यावर धावून येतात।
Verse 16
ज्ञानिनां च सहस्रेषु जातं जातं तथा स्त्रियः॥ अनुपीड्य दुरात्मानं धर्षयन्ति सुदारुणम्॥
आणि हजारो ज्ञान्यांमध्येही, पुन्हा पुन्हा स्त्रिया त्या दुरात्म्याला दाबून धरून अत्यंत क्रूरतेने त्याचा अपमान/छळ करतात।
Verse 17
वृषलीर्बहुलैर्दुःखैः किं क्रन्दसि पुनः पुनः॥ किं क्रन्दसि सुदुर्बुद्धे परिष्वक्तः स्वयं मया॥
हे वृषली! अनेक दुःखांनी ग्रासलेली तू पुन्हा पुन्हा का रडतेस? हे अतिदुर्बुद्धी, तू स्वतः माझ्याद्वारे जखडलेली असताना का आक्रोश करतेस?
Verse 18
दशधा त्वं मया पाप नीयमानः पुनःपुनः॥ अञ्जलिं वापि कुर्वाणो याचमानो न लज्जसे॥
हे पापी! तू माझ्याद्वारे दहाप्रकारे पुन्हा पुन्हा ओढला जातोस; तरीही हात जोडून विनवणी व याचना करूनसुद्धा तुला लाज वाटत नाही।
Verse 19
तत्र तत्रैव पाप त्वां न त्यक्ष्ये पारदारिकम्॥ लोहयष्टिप्रहारैश्च ताडयन्ति पुनःपुनः॥
तेथेच तेथे, हे पापी, मी तुला सोडणार नाही—हे परस्त्रीगामी। लोखंडी दांड्यांच्या प्रहारांनी ते तुला पुन्हा पुन्हा ताडतात।
Verse 20
गोपालाः इव दण्डेन कालयन्तो मुहुर्मुहुः॥ व्याघ्रसिंहशृगालैश्च तथा गर्दभराक्षसैः॥
गोपाळ जसे दांड्याने हाकतात तसे ते त्याला मुहुर्मुहुः पुढे ढकलतात; आणि वाघ, सिंह, कोल्हे तसेच गाढवासारखे राक्षसही त्याच्यावर तुटून पडतात।
Verse 21
भक्ष्यन्ते श्वापदैरन्यैः श्वभिः काकैस्तथापरे॥ असिं तालवनं तत्र धूमज्वालासमाकुलम्॥
इतर वन्य पशू त्यांना भक्ष करतात; तसेच कुत्रे आणि कावळेही त्यांना ओरबाडतात। तेथे धूर व ज्वाळांनी भरलेले तलवारींचे ताळवन आहे।
Verse 22
दावाग्निसदृशाकारं प्रदीप्तं सर्वतोऽर्चिषा॥ तत्र क्षिप्त्वा ततः पापं यमदूतैः सुदारुणैः॥
ते दावाग्नीप्रमाणे दिसणारे, सर्व बाजूंनी ज्वाळांनी प्रज्वलित आहे। तेथे त्या पाप्याला टाकून अत्यंत क्रूर यमदूत (त्याला छळतात)।
Verse 23
तत्र छिन्नाश्च दग्धाश्च हन्यमानाश्च सर्वशः ॥ विधृष्टा विकृताश्चैव दह्यमाना नदन्ति ते ॥
तेथे ते छिन्न होतात, दग्ध होतात आणि सर्वत्र मारले जातात। अपमानित व विकृत केलेले, जळत असताना ते आर्तपणे किंचाळतात।
Verse 24
असितालवनद्वारि ये तिष्ठन्ति महारथाः ॥ पापकर्मसमायुक्तास्तर्जयन्ति सुदारुणाः ॥
असितालव वनाच्या द्वारी महारथी उभे असतात; पापकर्मांनी युक्त ते अत्यंत क्रूर होऊन येणाऱ्या प्राण्यांना कठोरपणे धमकावितात।
Verse 25
भो भो पापसमाचाराः धर्मसेतुविनाशकाः ॥ अतो निमित्तं पापिष्ठा यातनाभिः सहस्रशः ॥
‘अरे अरे पापाचारी, धर्मसेतूचा नाश करणाऱ्यांनो! या कारणामुळे, हे महापापीहो, तुम्ही सहस्रशः यातनांसह दंड भोगाल.’
Verse 26
दह्यमानान् सुतप्तांश्च संश्रयन्ते द्रुमान् पुनः ॥ असिपत्रैस्ततो वृक्षाच्छिन्दन्ति बहुशो नरान् ॥
दग्ध व अतितप्त होऊन ते पुन्हा वृक्षांचा आश्रय घेतात; मग त्या वृक्षावरून तलवारीसारख्या पानांनी मनुष्य वारंवार छिन्नभिन्न होतात।
Verse 27
अनुभूयेह तत्सर्वं मानुष्यं यदि यास्यथ ॥ कुलेषु सुदरिद्राणां गर्भवासेन पीडिताः ॥
येथे हे सर्व अनुभवल्यावर जर तुम्ही मानुष्यत्वास जाल, तर अतिदरिद्र कुळांत जन्म घेऊन गर्भवासाच्या वेदनेने पीडित व्हाल।
Verse 28
पक्षिणश्चायसैस्तुण्डैर्व्याघ्राश्चैव सुदारुणाः ॥ तत्र घोरा बहुविधाः क्रव्यादाः श्वादयस्तथा ॥
तेथे लोखंडी चोचीचे पक्षी आणि अत्यंत भयंकर वाघ आहेत; तसेच कुत्रे इत्यादी अनेक प्रकारचे घोर मांसाहारीही आहेत।
Verse 29
खादन्ति रुषितास्तत्र बहवो हिंसका नरान् ॥ ऋक्षद्वीपिसमाकीर्णे बहुकीटपिपीलिके ॥
तेथे क्रुद्ध झालेले अनेक हिंस्र प्राणी माणसांना खातात—अस्वल व बिबट्यांनी भरलेल्या, असंख्य कीटक व मुंग्यांनी व्यापलेल्या प्रदेशात।
Verse 30
असितालवने विप्रा बहुदुःखसमाकुले ॥ तत्र क्षिप्ता मया दृष्टा यमदूतैर्महाबलैः ॥
हे विप्रहो, अनेक दुःखांनी भरलेल्या असितालवनात मी पाहिले की यमाचे महाबली दूत त्यांना तेथे फेकून देतात।
Verse 31
असिपत्रे सुभग्नाङ्गाः शूललग्नास्तथाऽपरे ॥ तथाऽपरो महादेशो नानारूपो भयानकः ॥
असिपत्रात काहींचे अवयव मोडलेले आहेत, तर काही भाल्यांवर खुपसलेले आहेत; तसेच आणखी एक विशाल प्रदेश आहे, नानारूप व भयावह।
Verse 32
पुष्करिण्यश्च वाप्यश्च ह्रदा नद्यस्तथैव च ॥ तडागानि च कूपाश्च रुधिरस्य सहस्रशः ॥
तेथे कमळांनी युक्त पुष्करिणी व वापी, तसेच सरोवरे व नद्या आहेत; आणि रक्ताचे हजारो तळे व विहिरी आहेत।
Verse 33
पूतिमांसकृमीणां च अमेध्यस्य तथैव च॥ अन्यानि च मया तत्र दृष्टानि मुनिसत्तमाः॥
तेथे मी कुजलेल्या मांसातील कृमी आणि तसेच अपवित्र घाण पाहिली; आणि इतरही अनेक गोष्टी तेथे पाहिल्या, हे मुनिश्रेष्ठांनो।
Verse 34
तत्र क्लिश्यन्ति ते पापास्तस्मिन्मध्ये सहस्रशः॥ जिघ्रन्तश्च तथा गन्धं मज्जन्तश्च सहस्रशः॥
तेथे त्या मध्यभागी ते पापी हजारोंनी क्लेश भोगतात; दुर्गंध सूंघत आणि हजारोंनी बुडत जातात।
Verse 35
अस्थिपाषाणवर्षाणि रुधिरस्य बलाहकाः॥ अश्मवर्षाणि ते घोराः पातयन्ति सहस्रशः॥
रक्ताचे मेघ हाडे व दगडांचा वर्षाव करतात; ते भयंकर जन हजारोंनी शिळांचा मारा पाडतात।
Verse 36
धावतां प्लवतां चैव हा हतोऽस्मीति भाषिणाम्॥ प्राहतानां पुनः शब्दो वध्यतां च सुदारुणः॥
जे धावत व पोहत ‘हाय, मी मारला गेलो!’ असे म्हणत होते—त्यांना पुन्हा प्रहार होण्याचा व वध होण्याचा अत्यंत दारुण शब्द झाला।
Verse 37
क्वचित्स्थूलैस्तथा बद्धः उद्बद्धश्च क्वचित्तथा॥ हाहाभयानकोन्मिश्रः शब्दोऽश्रूयत दारुणः॥
कुठे जाड बंधनांनी बांधलेला, तर कुठे पुन्हा सोडलेला; ‘हा हा’ आणि भय मिसळलेला दारुण शब्द ऐकू येत होता।
Verse 38
अपश्यं पुनरन्यत्र यत्स्मृत्वा चोद्विजेन्नरः॥
आणि पुन्हा मी दुसरीकडे असे दृश्य पाहिले की ज्याचे स्मरण होताच मनुष्य भयाने थरथर कापेल।
Verse 39
अन्नानि दीयमानानि भक्ष्याणि विविधानि च॥ भोज्यानि लेह्यचोष्याणि यैर्निषिद्धं दुरात्मभिः॥
अर्पण केलेली अन्ने व विविध भक्ष्य—भोज्य, लेह्य व चोष्य—ज्यांद्वारे दुष्टबुद्धींनी निषिद्ध कर्म केले।
Verse 40
न मोक्ष्यसे मया पाप कुतो गच्छसि मूढ वै॥ यत्र यत्र प्रयासि त्वमिति गत्वा यमालये॥
हे पापी, मी तुला मुक्त करणार नाही; हे मूढा, तू कुठे जाशील? तू जिथे-जिथे जाण्याचा प्रयत्न करशील…—असे यमालयात जाऊन सांगितले।
Verse 41
भोगैश्च पीडिता नित्यं उत्पत्स्यथ सुदुर्गताः॥ अग्निज्वालानिभास्तत्र अग्निस्पर्शा महारवाः॥
भोगरूप यातनांनी नित्य पीडित होऊन तुम्ही अत्यंत दुर्दशेत पडून उड्या माराल; तेथे अग्निज्वालेसारखे, अग्निस्पर्शयुक्त, मोठे आक्रोश होतात।
Verse 42
क्रन्दतां करुणोन्मिश्रं दिशोऽपूऱ्यन्त सर्वशः॥ क्वचिद्बद्धः क्वचिद्रुद्धः क्वचिद्विद्धः सुदारुणैः॥
करुण विलापमिश्रित आक्रोशाने सर्व दिशांना भरून टाकले; कुठे कोणी बांधलेला, कुठे अडवलेला, कुठे अत्यंत दारुण उपायांनी भेदलेला होता।
Inside Adhyaya 199
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī instructional frame (with Ṛṣiputra as narrative voice), the chapter opens as a moral-legal exposition on how pāpa (harmful conduct) ripens into post-mortem yātanās under Yama’s jurisdiction, presenting punishment as a mechanism that preserves dharma as a social ‘setu’ (support/bridge).
- Central event
A didactic catalogue of infernal/penal topographies and procedures: beings are driven by yamadūtas across iron-thorn terrain, darkness, and fire-heated surfaces; the text then foregrounds parastrī-gamana (illicit/violent relations with others’ spouses) through an exemplum where a fire-heated iron female form pursues the offender, explicitly naming violated relational boundaries (guru’s wife, relatives’ wives, friend’s wife, brother’s wife, learned brāhmaṇas’ wives, and the king’s wife).
- Climax resolution
The imagery culminates in Asipatravana/Asitālavana: sword-leaf trees, blood-filled waters (ponds, wells, rivers), carrion-eaters, and repeated mutilation—an escalating spectacle of karmic retribution that resolves the argument by making the ‘invisible’ moral law visible as embodied consequence.
- Closing phalashruti
After enduring these yātanās, offenders are reborn into daridra-kula (poverty/affliction), functioning as an implicit phala-warning: social transgression fractures dharma and returns as suffering across deaths rather than yielding any auspicious merit.
Geographical context
No explicit historical pilgrimage-sites are named. The chapter’s spatial frame is infernal/penal topography: Asipatravana/Asitālavana (sword-leaf forest), Yamālaya (Yama’s abode), blood-filled ponds (puṣkariṇī, vāpī, hrada, nadī, taḍāga, kūpa described as rudhira-filled), and thorny iron ground (āyasa-kaṇṭaka).
Ritual instructions
- BenefitNot a ritual-benefit chapter; the stated ‘benefit’ is avoidance of yātanā and prevention of rebirth into poverty by maintaining dharma-setu (social trust/order).
The narrative frame
- Varāha (primary instructor); Ṛṣiputra as narrative voice in the received framingPṛthivī · Didactic, admonitory, juridical-moral (karmaphala exposition) with vivid punitive imagery
The emotional journey
- Dominant RasaBhayānaka (terror) with a strong undercurrent of Bībhatsa (disgust)
- Emotional ProgressionMoral warning → sensory escalation (darkness, thorns, fire) → personalized accusation in the parastrī-gamana exemplum → maximal horror in Asipatravana (mutilation, blood-waters, carrion) → sobering closure in rebirth as poverty/distress.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot applicable as a physical pilgrimage itinerary: the chapter’s geography is infernal/penal (Yamālaya, Asipatravana) and functions as moral cartography rather than a terrestrial tirtha guide.
Frequently Asked Questions
The text instructs that violations of dharma—especially harms that destabilize social trust (e.g., illicit/violent relations with others’ spouses and broader pāpa-karmas)—produce specific karmic consequences depicted as yātanās administered by Yama’s agents. The chapter uses vivid penal geography to argue that ethical restraint preserves societal order (dharma-setu) and, by extension, the stability of Pṛthivī’s world.
No tithi, lunar month, vrata timing, or seasonal marker is specified in the provided verses. The chapter is descriptive and punitive rather than calendrical or ritual-prescriptive.
While not an ecological manual, the chapter frames dharma as a ‘setu’ (support/bridge) whose destruction leads to disorder and suffering. Read through the Varāha–Pṛthivī macro-frame, the punishments function as a governance-of-conduct model: regulating harmful behaviors is presented as necessary for maintaining the integrity of the human world situated on Pṛthivī, thereby indirectly supporting terrestrial balance through social-ethical regulation.
No royal dynasties or named historical lineages appear in the excerpt. Cultural-legal categories are invoked instead: śrotriya/brāhmaṇa households, guru’s wife (guru-bhāryā), relatives’ wives (mātṛṣvasā, pitṛṣvasā, mātulānī), friend’s wife (mitra-bhāryā), brother’s wife (bhrātṛ-bhāryā), and the king’s wife (nṛpasya … bhāryā), along with Yama and yamadūtas as the punitive authority.
Ask anything about Adhyaya 199 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
