Adhyaya 196: Description of the City of Dharmarāja (Yama)

Verse 1

अथ धर्मराजपुरवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वं निरवशेषतः ॥

आता धर्मराज (यम) यांच्या नगरीचे वर्णन। वैशम्पायन म्हणाले—भावितात्मा ऋषींचे ते वचन ऐकून, वाक्यज्ञाने सर्व काही निरवशेष सांगितले.

Verse 2

नाचिकेत उवाच ॥ श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कथ्यमानं मया द्विजाः ॥ योजनानां सहस्रं तु विस्ताराद्द्विगुणायतम् ॥

नाचिकेत म्हणाला— हे द्विजशार्दूलहो, ऐका; हे द्विजहो, मी याचे वर्णन करीत आहे. याचा विस्तार सहस्र योजन असून लांबी त्याच्या दुप्पट आहे.

Verse 3

द्विगुणं परिवेषेण तद्वै प्रेतपतेः पुरम् ॥ भवनैरावृतं दिव्यैर्याम्बूनदमयैः शुभैः ॥

दुप्पट परिघेर्‍याने वेढलेले ते प्रेतपतीचे नगर आहे; ते शुभ, दिव्य, जांबूनद-सुवर्णमय भवनांनी आच्छादित आहे.

Verse 4

हर्म्यप्रासादसंबाधमहाट्टालसमन्वितम् ॥ सौवर्णेनैव महता प्राकारॆणाभिवेष्टितम् ॥

ते नगर हर्म्य-प्रासादांनी दाट भरलेले, महान अट्टालिकांनी युक्त, आणि विशाल सुवर्णमय प्राकाराने वेढलेले आहे.

Verse 5

कैलासशिखराकारैर्भवनैरुपशोभितम् ॥ तत्र वै विमला नद्यस्तोयपूर्णाः सुशोभनाः ॥

कैलासशिखरासारख्या आकाराच्या भवनांनी ते शोभून दिसते; तेथे निर्मळ नद्या आहेत, ज्या जलाने परिपूर्ण व अत्यंत रमणीय आहेत.

Verse 6

दीर्घिकाश्च तथा कान्ता नलिन्यश्च सरांसि च ॥ तडागाश्चैव कूपाश्च वृक्षषण्डाः सुशोभनाः

तेथे दीर्घिका, मनोहर नलिनी व सरोवरे आहेत; तसेच तडाग, कूप आणि अतिशय शोभिवंत वृक्षसमूहही आहेत.

Verse 7

नरनारीसमाकीर्णा गजवाजिसमाकुलाः ॥ नानादेशसमुत्थानैर्नानाजातिभिरेव च

ती नगरी नर-नारींनी गजबजलेली होती, हत्ती-घोड्यांनीही समाकुल होती, आणि अनेक देशांतून आलेल्या व विविध जातींच्या लोकांनी परिपूर्ण होती।

Verse 8

सर्वजीवैस्तथाकीर्णं तस्य राज्ञः पुरोत्तमम् ॥ क्वचिद्युद्धं क्वचिद्द्वन्द्वं तेन बद्धो यमालये

त्या राजाची ती उत्तम नगरी सर्व प्रकारच्या जीवांनी भरलेली होती. कुठे युद्ध, कुठे द्वंद्व; त्याच कारणाने तो यमालयात बांधला गेला।

Verse 9

क्वचिद्गायन् हसांश्चैव क्वचिद्दुःखेन दुःखितः ॥ क्वचित्क्रीडन् यथाकर्म क्वचिद्भुञ्जन् क्वचित्स्वपन्

कुठे तो गात व हसत असे, कुठे दुःखामुळे दुःखी होत असे. कुठे कर्मानुसार खेळत असे, कुठे भोजन करत असे, कुठे झोपत असे।

Verse 10

स्वकर्मभिः प्रदृश्यन्ते स्थूलाः सूक्ष्माश्च जन्तवः ॥ मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे

स्वस्व कर्मांनुसार स्थूल व सूक्ष्म जीव दिसून येतात. हे द्विजश्रेष्ठ, मी त्यांना त्या राजाच्या उत्तम नगरीत पाहिले।

Verse 11

अङ्गानि चैव सीदन्ति मनो विह्वलतीव मे ॥ दिव्यभावाः स्पृशन्त्येते चिन्तयानस्य तत्फलम्

माझी अंगे शिथिल होत आहेत आणि माझे मन जणू व्याकुळ झाले आहे. त्या फलाचा विचार करत असता हे दिव्य भाव मला स्पर्श करतात।

Verse 12

तथापि कथयिष्यामि यथादृष्टं तथाश्रुतम् ॥ पुष्पोदका नाम तत्र नदीनाṃ प्रवरा नदी

तथापि मी जे पाहिले व जे ऐकले ते तसेच सांगतो। तेथे नद्यांमध्ये श्रेष्ठ ‘पुष्पोदका’ नावाची नदी आहे॥

Verse 13

दृश्यते न च दृश्येत नानावृक्षसमाकुला ॥ सुवर्णकृतसोपाना दिव्यकाञ्चनवालुका

ती दिसते, तरीही जणू दिसत नाही—इतकी अद्भुत। नानाविध वृक्षांनी भरलेली, सुवर्णनिर्मित पायऱ्यांनी युक्त आणि दिव्य सुवर्णमय वाळू असलेली॥

Verse 14

प्रसन्नेन च तोयेन शीतलेन सुगन्धिना ॥ पुष्प्यत्फलवनाकीर्णा नाना पक्षिसमाकुला

तिचे पाणी निर्मळ, शीतल व सुगंधित होते। तिचे तीर पुष्प-फलांनी भरलेल्या वनांनी व्यापलेले आणि नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेले होते॥

Verse 15

भ्राजते सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ तस्यास्तीरे मया दृष्टाः पादपाश्च सहस्रशः

ती तेजस्वी, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. तिच्या तीरावर मी सहस्रों वृक्ष पाहिले॥

Verse 16

अमराः क्रीडमानाश्च जलक्रीडां पुनःपुनः ॥ विशालजघना यस्यां गन्धर्वाः सामगा इव

तेथे अमर पुन्हा पुन्हा जलक्रीडा करीत असतात। त्या नदीत विशाल नितंबांच्या स्त्रिया आहेत, आणि गंधर्व सामगायकांसारखे गात असतात॥

Verse 17

भुजङ्गावनताङ्ग्यश्च किन्नर्यश्च सुगायनाः ॥ दिव्यभूषणसम्भोगैः क्रीडन्त्यत्र समागताः

येथे सर्पासारखी लवचिक देहभंगिमा असलेल्या स्त्रिया व मधुर गाणाऱ्या किन्नरी, दिव्य अलंकारांचा उपभोग घेत एकत्र येऊन क्रीडा करतात।

Verse 18

एवं नारीसहस्राणि तत्र दिव्यानि नित्यशः ॥ क्रीडन्ति सलिले तत्र प्रासादेषु शुभेषु च

अशा रीतीने तेथे नित्य हजारो दिव्य स्त्रिया जलात क्रीडा करतात आणि शुभ प्रासादांतही विहार करतात।

Verse 19

प्रमदाश्च जले तत्र कामरूपाः सुमेखलाः ॥ रमयन्त्यो नरास्तत्र यथाकामं यथासुखम्

आणि तेथे जलात मनोहर स्त्रिया आहेत—इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या, सुंदर मेखलेने शोभित—ज्या तेथील पुरुषांना यथाकाम यथासुख रमवितात।

Verse 20

तां नदीं क्षोभयन्त्यस्ताः क्रीडन्ति सहिताः प्रियैः ॥ गायन्ति सलिले काश्चिन्मधुरं मधुविह्वलाः

त्या प्रियांसह क्रीडा करत त्या नदीला क्षोभित करतात; आणि काही मधु-उन्मत्त होऊन जलात मधुर गीते गातात।

Verse 21

जलतूर्यनिनादेन भूषणानां स्वनेन च ॥ भाति सा निम्नगा दिव्या दिव्यरत्नैरलंकृता

जलवाद्यांच्या निनादाने आणि अलंकारांच्या झंकाराने ती दिव्य नदी दिव्य रत्नांनी अलंकृत होऊन तेजस्वी भासते।

Verse 22

वैवस्वती नाम महानदी सा शुभा नदीनां प्रवरा अतिरम्या ॥ प्रयाति मध्ये नगरस्य नित्यं मातेव पुत्रं परिपालयन्ती

त्या महानदीचे नाव वैवस्वती आहे—ती शुभ, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ व अत्यंत रमणीय आहे। ती नगराच्या मध्यातून नित्य वाहत, आई जशी पुत्राचे पालन-रक्षण करते तसे रक्षण करते।

Verse 23

तोयानुरूपा च मनोहरा च दिव्येन तोयेन सदैव पूर्णा ॥ यस्यास्तु हंसाः पुलिनेषु मत्ताः कुन्देन्दुवर्णाः प्रचरन्ति नित्यम्

ती आपल्या जलास अनुरूप शोभणारी व मनोहर असून दिव्य जलाने सदैव परिपूर्ण आहे। जिच्या तीरांवर कुंद व चंद्रासारखे शुभ्र, आनंदाने मत्त हंस नित्य संचार करतात।

Verse 24

रथाङ्गसाह्वैः प्रवरैश्च पद्मैः प्रतप्तजाम्बूनद कर्णिकाभिः ॥ या दृश्यते चैव मनोज्ञरूपा सुवर्णसोपानयुता सुकान्ता

ती मनोहर रूपाने दिसते—‘रथाङ्ग’ नावाच्या श्रेष्ठ कमळांनी व तप्त जाम्बूनद सुवर्णाच्या कर्णिकांनी अलंकृत. ती सुकांत असून सुवर्णमय सोपानांनी युक्त आहे।

Verse 25

यस्यास्तु तोयं विमलं सुगन्धि स्वादु प्रसन्नं त्वमृतोपमं च ॥ वृक्षास्तु यस्या वनखण्डजाताः सदा शुभैः पुष्पफलैरुपेताः

जिचे जल निर्मळ, सुगंधी, मधुर, प्रसन्न व अमृतासारखे आहे; आणि जिच्या वनखण्डांत उत्पन्न वृक्ष सदैव शुभ पुष्प-फलांनी युक्त असतात।

Verse 26

नार्यः सुरूपा मदविह्वलाश्च क्रीडन्ति ता यत्र मनोज्ञरूपाः ॥ यस्यां जनः क्रीडनताडनाद्यैर्विवर्णतां याति न वै कदाचित् ॥

जिथे मनोहर रूपाच्या, सुरूप स्त्रिया मदाने विह्वळ होऊन क्रीडा करतात। त्या स्थानी लोक क्रीडा, ताडन इत्यादी क्रीडात्मक कृतींमध्येही कधीच वर्णहीनता वा कांतीक्षयास जात नाहीत।

Verse 27

या देवतानामपि पूजनीया तापनिधीनां च तथा मुनीनाम् ॥ या दृश्यते तोयभरेण कान्ताकृतिः कवीनामिव निर्मलार्था ॥

ती देवतांनाही पूज्य आहे; तपोनिधी व मुनी यांनाही तशीच वंद्य आहे। ती जलाने परिपूर्ण, मनोहर रूपाने दिसते—कवींंच्या वाणीप्रमाणे निर्मळ अर्थयुक्त।

Verse 28

वादित्रगीतस्वनतालयुक्ता गायन्ति नार्यः सहिताः सदा हि ॥ कन्याकुलानां मृदुभाषितानि मनोहराणां च वनेषु तेषु ॥

वाद्य-गीतांच्या स्वर-तालासह स्त्रिया एकत्र येऊन सदैव गात राहतात. आणि त्या उपवनांत कन्यागटांची मृदू, मनोहर वाणी ऐकू येते.

Verse 29

कुर्वन्ति संहर्षमिव स्वनेन मनोज्ञरूपा दिवि देवतानाम् ॥ मृदङ्गनादश्च सुतन्त्रियुक्तगीतध्वनिश्चैव सुवंशयुक्तः ॥

त्यांच्या नादाने जणू स्वर्गातील देवतांना हर्ष उत्पन्न होतो; त्या रूपानेही मनोहर आहेत. तेथे मृदंगाचा घन नाद, तंत्रीवाद्यासह गीतध्वनी, आणि सुवंश (वंशी)चा स्वरही आहे.

Verse 30

प्रासादकुञ्जेषु विहार्यमाणा न तृप्तिमेवं बहु ताः प्रयान्ति ॥ गन्धः सुगन्धोऽगुरुचन्दनानां वातः शुभो वाति सुशीतमन्दः ॥

प्रासादांच्या कुंजांत विहार करताना त्या पुष्कळ उपभोगानंतरही तृप्त होत नाहीत. तेथे अगरु व चंदनाचा सुगंध दरवळतो, आणि शुभ, शीतल, मंद वारा वाहतो.

Verse 31

क्वचित् सुगन्धः प्रचचार भूयः प्रासादरोधं प्रविरूढमार्गः ॥ क्वचिज्जनाः क्रीडनकावसक्ताः क्वचिच्च नारीनरगीतशब्दाः ॥

कुठे सुगंध पुन्हा पुन्हा पसरतो, प्रासादाच्या भिंतीलगत वाढलेल्या वाटांनी मार्ग काढीत. कुठे लोक क्रीडेत आसक्त आहेत, आणि कुठे स्त्री-पुरुषांच्या गीतांचे शब्द ऐकू येतात.

Verse 32

तथाऽपरे क्रीडनकाः सकान्ताः सुवर्णवेदीकृतसानुशोभाः ॥ विमानभूताः प्रचरन्ति तोये प्रमत्तनारीनरसं्कुलाश्च ॥

तसेच काही अन्य क्रीडारत, आपल्या प्रेयसीसह, सुवर्णवेदीसारख्या केलेल्या सानूंनी शोभित होऊन, जणू विमानच झालेले, पाण्यावर संचार करतात; आणि ते आनंदित स्त्री-पुरुषांनी गजबजलेले असतात।

Verse 33

शक्यो विभागो न हि रम्यताया ह्यसौ दिनैर्वा बहुभिः प्रवक्तुम् ॥ नैषा कथा कर्मसमाधियुक्ता शक्त्या प्रवक्तुं दिवसैरनल्पैः ॥

त्या रम्यतेचा पूर्ण विस्तार अनेक दिवसांतही सांगता येत नाही. कर्म-समाधियुक्त ही कथा देखील पुष्कळ काळ व सामर्थ्य असूनही यथार्थपणे वर्णन करणे शक्य नाही।

Verse 34

क्वचिन्नृत्यन् क्वचित्तिष्ठन् क्वचिद्बन्धनसंस्थितः ॥ एवं शतसहस्राणि तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥

कुठे नृत्य करणारे, कुठे उभे राहणारे, कुठे बंधन/नियमनात स्थित—अशा प्रकारे त्या राजाच्या उत्तम नगरीत शतसहस्रांनी दृश्ये दिसतात।

Verse 35

तत्रापरे वृक्षषण्डा नित्यपुष्पफलान्विताः ॥ ते च कामप्रदा नित्यं तथा द्विजसमायुताः ॥

तेथे आणखी वृक्षांचे समूह आहेत, जे सदैव पुष्प-फलांनी युक्त आहेत. ते नित्य इच्छित फल देतात आणि तेथे द्विज (विद्वान/द्विजाति)ही समवेत असतात।

Verse 36

जलं च दत्तं बहुभिर्नरैश्च तस्याः स्वरूपप्रतिमा च निष्ठा ॥ प्रासादपङ्क्तिर्ज्वलनप्रकाशा तस्यास्तु तीरे बहुभक्तिरम्याः ॥

आणि अनेक नरांनी जल अर्पण केले आहे; तसेच तिच्या स्वरूपाची प्रतिमाही दृढपणे प्रतिष्ठित आहे. तिच्या तीरावर अग्निप्रकाशासारखी दीप्त प्रासादांची रांग आहे, जी विपुल भक्तीने रम्य आहे।