Adhyaya 192: Description of the Universal Peace-Recitation and the Madhuparka Rite

Verse 1

अथ सर्वशान्तिवर्णनम्॥ सूत उवाच॥ श्रुत्वा तु मधुपर्क्कस्य ह्युत्पत्तिं दानमेव च॥ पुण्यं चैव फलं चैव कारणं ग्रहणं तथा॥

आता सर्व-शांतीचे वर्णन. सूत म्हणाले: मधुपर्काची उत्पत्ती, त्याचे दान, त्याचे पुण्य, त्याचे फल, त्याचे कारण आणि ग्रहणविधी हे ऐकून—

Verse 2

विस्मयं परमं गत्वा सा मही संशितव्रता॥ पादौ गृह्य यथान्यायं प्रत्युवाच जनार्दनम्॥

परम विस्मय पावून, व्रताने दृढ अशी ती पृथ्वी, विधिपूर्वक (त्यांचे) चरण धरून जनार्दनाला प्रत्युत्तर देऊ लागली.

Verse 3

देव वृत्तोपचारेण तव यन्मनसि प्रियम् ॥ किं च तत्रैव दातव्यं तव कर्मपरायणैः ॥

हे देवा! कोणत्या योग्य आचार-उपचाराने तुझ्या मनास प्रिय असे कार्य साध्य होते? आणि त्याच प्रसंगी, तुझ्या कर्मात तत्पर असणाऱ्यांनी काय दान द्यावे?

Verse 4

एतदाचक्ष्व तत्त्वेन तत्र यत्परमं महत् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

हे तत्त्वतः सांग—त्या विषयात जे परम महान आहे ते काय. श्रीवराह म्हणाले—हे महाभाग्यवती भूमी, तू मला असे विचारलेस, ते साधु आहे.

Verse 5

कथयिष्यामि तत्सर्वं दुःखसंसारमोक्षणम् ॥ कृत्वा तु मम कर्माणि यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥

मी ते सर्व सांगीन—दुःखमय संसारातून मोक्षाचा उपाय—तू पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे माझी कर्मे/अनुष्ठाने करून झाल्यावर.

Verse 6

पश्चाच्छान्तिं च मे कुर्याद्भूमे राष्ट्रसुखावहम् ॥ सर्वकर्म ततः कृत्वा भूम्यां जानु निपात्य च ॥

नंतर, हे भूमी, माझ्यासाठी राष्ट्रसुख देणारी शांती-क्रिया करावी. मग सर्व कर्मे करून भूमीवर गुडघे टेकून नतमस्तक व्हावे.

Verse 7

नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥ मन्त्रः- ॐ नमो नमो वासुदेव त्वं गतिस्त्वं परायणम् ॥

“नमो नारायणाय” असे म्हणून मग मंत्र उच्चारावा. मंत्र—“ॐ नमो नमो वासुदेव, त्वं गतिः त्वं परायणम्।”

Verse 8

शरणं त्वां गतो नाथ संसारार्णवतारक ॥ आगतस्त्वं च सुमुख पुनः समुचितेन वै ॥

हे नाथ, हे संसाररूपी समुद्रातून तारक, मी तुझ्या शरणी आलो आहे. आणि हे सुमुख, तू योग्य रीतीने पुन्हा आला आहेस.

Verse 9

दिशः पश्य अधः पश्य व्याधिभ्यो रक्ष नित्यशः ॥ प्रसीद स्वस्य राष्ट्रस्य राज्ञः सर्वबलस्य च ॥

दिशांकडे पाहा, खालीही पाहा; व्याधींपासून आम्हांला नित्य रक्षण कर. आपल्या राष्ट्रावर व सर्वबलसंपन्न राजावर कृपा कर.

Verse 10

अन्नं कुरु सुवृष्टिं च सुभिक्षमभयं तथा ॥ राष्ट्रं प्रवर्द्धतु विभो शान्तिर्भवतु नित्यशः ॥

अन्न दे, सुवृष्टि दे; तसेच सुभिक्ष व अभय दे. हे विभो, राष्ट्र वाढो; शांती नित्य राहो.

Verse 11

देवानां ब्राह्मणानां च भक्तानां कन्याकासु च ॥ पशूनां सर्वभूतानां शान्तिर्भवतु नित्यशः ॥

देव व ब्राह्मण, भक्त व कन्या, पशु व सर्व प्राणी—यांच्यासाठी शांती नित्य असो.

Verse 12

एवं शान्तिं पठित्वा तु मम कर्मपरायणः ॥ पुनर्जलाञ्जलिं दत्त्वा त्विमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

अशी शांती पठण करून, माझ्या कर्मात तत्पर असलेला साधक पुन्हा जलाञ्जली देऊन मग हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 13

मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजगत्प्रसूतो यज्ञेषु देवेषु च कर्मसाक्षी ।। शान्तिं कुरु त्वं मम वासुदेव संसारमोक्षं च कुरुष्व देव ॥

मंत्र— हे वासुदेव! आपण सर्व जगताचे प्रसूता आहात आणि यज्ञांत व देवांमध्ये कर्मांचे साक्षी आहात. मला शांती द्या आणि, हे देव, संसारातून मोक्ष प्रदान करा.

Verse 14

एषा सिद्धिश्च कीर्तिश्च ओजसा तु महौजसम् ।। लाभानां परमो लाभो गतीनां परमा गतिः ॥

हे (पाठ/अनुष्ठान) सिद्धी व कीर्ती दोन्ही आहे; आपल्या तेजाने महातेज प्राप्त करून देते. लाभांमध्ये परम लाभ आणि गतींमध्ये परम गती आहे.

Verse 15

एवं पठति तत्त्वेन मम शान्तिं सुखावहाम् ।। ते तु मल्लयतां यान्ति पुनरावृत्तिवर्जिताः ॥

जो असा तत्त्वतः माझी सुखावह शांती पठण करतो, ते ‘मल्लयता’ अवस्थेला प्राप्त होतात आणि पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) रहित होतात.

Verse 16

एवं शान्तिं पठित्वा तु मधुपर्कं प्रयोजयेत् ।। नमो नारायणायेति चोक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥

अशी शांती पठण करून मग मधुपर्क अर्पण करावा. ‘नमो नारायणाय’ असे म्हणून पुढील मंत्र उच्चारावा.

Verse 17

मन्त्रः— योऽसौ भवान्देववरप्रसूतो यो वै समर्च्यो मधुपर्क्कनामाः ।। आगच्छ सन्तिष्ठ इमे च पात्रे ममापि संसारविमोक्षणाय ॥

मंत्र: हे प्रभो! आपण देवश्रेष्ठाचे प्रसूतिकारण (मूल) आहात; ‘मधुपर्क’ या नावाने आपण सम्यक् पूज्य आहात. या, येथे स्थिर व्हा; आणि माझ्या संसारविमोचनासाठी ही पात्रेही स्वीकारा.

Verse 18

सर्पिर्दधिमधून्येव समं पात्रे ह्युदुम्बरे ।। अलाभे मधुनश्चापि गुडेन सह मिश्रयेत् ॥

उदुंबराच्या पात्रात तूप, दही आणि मध—ही तिन्ही समान प्रमाणात ठेवावीत. मध उपलब्ध नसेल तर गुळासह मिश्रण करावे.

Verse 19

दधि क्षौद्रं घृतं चैव कारयेत समं तथा ।। समर्पयामि देवेश रुद्र सर्पिर्घृतं मधु ॥

दही, मधु आणि तूप—हेही समप्रमाणात तयार करावे। “हे देवेश, हे रुद्र! हे सर्पि (घृत) व मधु मी तुला समर्पित करीत आहे।”

Verse 20

सर्वेषामप्यलाभे तु मम कर्मपरायणाः ।। अप एव ततो गृहि्य इमं मन्त्रमुदाहरॆत् ॥

परंतु हे सर्व पदार्थ न मिळाल्यास—माझ्या विधीत तत्पर असलेल्यांनी—फक्त पाणी घेऊन मग हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 21

मन्त्रः— योऽसौ भवान्नाभिमात्रप्रसूतो यज्ञैश्च मन्त्रैः सरहस्यजप्यैः ।। सोऽयं मया ते परिकल्पितश्च गृहाण दिव्यो मधुपर्क्कनामाः ॥

मंत्र: “आप जो केवळ नाभीपासून उत्पन्न आहात, आणि ज्यांची उपासना यज्ञांनी व रहस्ययुक्त जपनीय मंत्रांनी होते—हे अर्पण मी आपल्यासाठी सिद्ध केले आहे; हे दिव्य! ‘मधुपर्क’ नावाचे हे स्वीकारा।”

Verse 22

यो ददाति महाभागे मयोक्तं विधिपूर्वकम् ।। सर्वयज्ञफलम् प्राप्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

हे महाभागे! जो माझ्या सांगितलेल्या विधीनुसार विधिपूर्वक हे दान करतो, तो सर्व यज्ञांचे फळ प्राप्त करून माझ्या लोकास पोहोचतो।

Verse 23

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यो वै प्राणान्प्रमुञ्चेत मम कर्मपरायणः ॥

आणखीही मी तुला सांगतो—ऐक, हे वसुंधरे: जो माझ्या कर्मविधीत परायण आहे, तो जेव्हा प्राण सोडू लागतो…

Verse 24

तस्य चैवेह दातव्यं मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥ यावत्प्राणान्प्रमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुपुष्कलम् ॥

त्याच्यासाठी येथे मंत्राने विधिपूर्वक अर्पण/दान अवश्य करावे—तो प्राण सोडेपर्यंत—आणि कर्म पूर्णपणे संपन्न करून।

Verse 25

मद्भक्तेन तु दातव्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ दृष्ट्वा तु विह्वलं ह्येनं मम कर्मपरायणः ॥

परंतु हे माझ्या भक्तानेच द्यावे—संपूर्ण संसारभ्रमणातून मोक्ष देणारे साधन म्हणून—आणि याला व्याकुळ पाहून, तो माझ्या कर्मांत परायण राहो।

Verse 26

मधुपर्कं परं गृह्य चेमं मन्त्रमुदाहरेत् ।

उत्तम मधुपर्क घेऊन, मग हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 27

मन्त्रः— योऽसौ भवान्स्तिष्ठति सर्वदेहे नारायणः सर्वजगत्प्रधानः ॥ गृहाण चैवं सुरलोकनाथ भक्तोपनीतं मधुपर्कसंज्ञम् ॥

मंत्र— ‘हे नारायण! आपण सर्व देहांत स्थित आहात, समस्त जगताचे प्रधान तत्त्व आहात. हे सुरलोकनाथ! भक्ताने अर्पिलेला “मधुपर्क” नामक हा नैवेद्य स्वीकारावा.’

Verse 28

एषा गतिर् महाभागे मधुपर्कस्य कीर्तिता ॥ एवं कश्चिन्न जानाति मधुपर्कं वसुन्धरे ॥

हे महाभागे! मधुपर्काची ही गति/फलश्रुती सांगितली आहे. हे वसुंधरे! अशा प्रकारे मधुपर्क कोणीतरी विरळाच जाणतो.

Verse 29

एवं हि मधुपर्कश्च देयः सिद्धिमभीप्सुभिः ॥ अर्चित्वा देवदेवेशं सर्वसंसारनाशनम् ॥

अशा प्रकारे सिद्धीची इच्छा करणाऱ्यांनी मधुपर्क अर्पण करावा; देवदेवेश्वर, सर्व संसारबंधन नाश करणारा, याचे पूजन करून।

Verse 30

ददाति मधुपर्कं यः स याति परमां गतिम् ॥ अयं पवित्रो विमलः सर्वकामविशोधनः ॥

जो मधुपर्क देतो तो परम गतीला जातो. हे (अर्पण/विधी) पवित्र, निर्मळ आणि सर्व कामनांचे शोधन करणारे आहे.

Verse 31

दीक्षिताय च दातव्यो यश्च शिष्यो गुरुप्रियः ॥ न मूर्खाय प्रदातव्यमविनीताय कर्हिचित् ॥

हे दीक्षिताला आणि जो शिष्य गुरुप्रिय आहे त्याला द्यावे. मूर्ख व अविनीत याला कधीही देऊ नये.

Verse 32

शृणोति मधुपर्कस्य चाख्यानं पापनाशनम् ॥ याति दिव्यां परां सिद्धिं मधुपर्कस्य कारणात् ॥

जो मधुपर्काचे पापनाशक आख्यान ऐकतो, तो मधुपर्काच्या कारणाने दिव्य व परा सिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 33

एतत्ते कथितं भद्रे मधुपर्कविभावनम् ॥ सर्वसंसारमोक्षार्थं यदीच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्

हे भद्रे, तुला मधुपर्काची विधी व महिमा सांगितली आहे. जो उत्तम सिद्धी इच्छितो, त्याने सर्व संसारचक्रातून मोक्षासाठी याचे अनुष्ठान करावे.

Verse 34

राजद्वारे श्मशाने वा भये च व्यसने तथा ॥ ये पठन्ति त्विमां शान्तिं शीघ्रं कार्यं भविष्यति

राजद्वारी, स्मशानी, तसेच भय व आपत्तीत—जे ही शांतीमंत्र पठण करतात, त्यांचे अभिप्रेत कार्य शीघ्र सिद्ध होते.

Verse 35

अपुत्रो लभते पुत्रमभार्यश्च प्रियां लभेत् ॥ अपतिर्लभते कान्तं बद्धो मुच्येत बन्धनात्

ज्याला पुत्र नाही त्याला पुत्र प्राप्त होतो; ज्याला पत्नी नाही त्याला प्रिय पत्नी मिळते. ज्याला पती नाही तिला प्रिय पती मिळतो; आणि जो बंधनात आहे तो बंधनातून मुक्त होतो.

Verse 36

एतत्ते कथितं भूमे महाशान्तिं सुखावहाम् ॥ सर्वसंसारमोक्षार्थं रहस्यं परमं महत्

हे भूमे! सुख देणारी ही महाशांती तुला सांगितली आहे; संपूर्ण संसारचक्रातून मोक्षासाठी हे परम महान रहस्य-उपदेश आहे.

Verse 37

गर्भिणीनां च वृद्धानां व्रीहीनां च गवां तथा ॥ ब्राह्मणानां च सततं शान्तिं कुरु शुभं कुरु

गर्भवती स्त्रिया, वृद्ध, भातशेती (व्रीही) व गायींसाठी, तसेच ब्राह्मणांसाठीही सदैव—शांती कर, शुभ कर.

Verse 38

घृतालाभे तु सुश्रोणि लाजैः सह विमिश्रयेत् ॥ अलाभे वापि दध्नश्च क्षीरेण सह मिश्रयेत्

हे सुश्रोणि! तूप मिळाल्यास ते लाज (भाजलेले धान्य) यांसह मिसळावे; न मिळाल्यास दहीही दुधासह मिसळावे.

Verse 39

अनेनैव तु मन्त्रेण दद्याच्च मधुपर्ककम् ॥ नरस्य मृत्यु काले तु दद्यत्संसार मोक्षणम्

याच मंत्रानेच मधुपर्क अर्पण करावा. आणि मनुष्याच्या मृत्युकाळी संसारातून मोक्ष देणारे दान द्यावे.

Verse 40

यस्त्वनेन विधानॆन कुर्याच्छान्तिमनुत्तमाम् ॥ सर्वसङ्गान्परित्यज्य मम लोकं च गच्छति

परंतु जो या विधानानुसार अनुपम शांतिकर्म करतो, तो सर्व आसक्ती त्यागून माझ्या लोकास जातो.