Adhyaya 187: Determination of the Origin and Procedure of the Ancestral Offering (Pitṛyajña/Śrāddha)
Pitṛyajña-śrāddhotpatti-nirṇayaḥ
Ritual-Manual (Śrāddha/Antyeṣṭi) with Cosmological Frame and Ethical-Discourse on Grief
या अध्यायात पृथ्वी (धरणी) वराहांना पितृयज्ञ/श्राद्धाचे गूढ तत्त्व—फल, विधी, उत्पत्ती, प्रयोजन व अंतर्गत अर्थ—विचारते. वराह प्रथम विश्वरचनेची भूमिका सांगतात: आद्य अंधकार, शेषावरची योगनिद्रा, आणि ब्रह्मा–विष्णु–हर अशी त्रिविध प्रकटता; ब्रह्म्याद्वारे सृष्टी व वर्णव्यवस्थेचा उदय. पुढे निमीवंशातील अत्रेय ऋषीची कथा येते—कठोर तपानंतर पुत्रमृत्यूने शोकाकुल अत्रेय सात प्रकारचे भोजनदान व पिंडदान स्वतः कल्पित करतात; नंतर विधिभंगाची भीती वाटते. नारद मर्त्यत्व व गुणधर्म सांगून शोक हा धर्मक्षयकारी आहे असे समजावून सांत्वन करतात. शेवटी अंत्येष्टी-श्राद्धाची प्रक्रिया दिली आहे—काळनिर्णय, दाने (विशेषतः गोदान), मृत्युकाळी मंत्रयुक्त मधुपर्क, स्मृत तीर्थांनी स्नान, दहनाची दिशा, व मृत्योनंतरचे अशौच-नियम; हा धर्म मानवसमाज स्थिर करतो व पृथ्वीची व्यवस्था टिकवतो।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 187
Verse 1
अथ सृष्टिपितृयज्ञौ ॥ सूत उवाच ॥ एवं नारायणाच्छ्रुत्वा सा मही संशितव्रता ॥ कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा माधवं पुनरब्रवीत् ॥
आता सृष्टी व पितृयज्ञाचा प्रसंग. सूत म्हणाले—नारायणाकडून असे ऐकून, व्रताने दृढ झालेल्या पृथ्वीने दोन्ही हातांनी अंजली करून पुन्हा माधवाला म्हटले।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतन्मयाख्यानं क्षेत्रस्य च महत्फलम् ॥ एकं मे परमं गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥
धरणी म्हणाली—या क्षेत्राची आख्यायिका व त्याचे महान फळ मी ऐकले आहे. माझी एक परम गुप्त गोष्ट उरली आहे; आपण कृपा करून ती सांगावी.
Verse 3
पितृयज्ञस्य माहात्म्यं सोमदत्तो नराधिपः ॥ मृगयां समुपागम्य यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥
पितृयज्ञाच्या माहात्म्याविषयी—नराधिप राजा सोमदत्त मृगयेस जाऊन, त्याबद्दल आपण पूर्वी जे सांगितले, तेच।
Verse 4
को गुणः पितृयज्ञस्य कथमेव प्रयुज्यते ॥ केन चोत्पादितं श्राद्धं कस्मिन्नर्थे किमात्मकम् ॥
पितृयज्ञाचा लाभ काय आणि तो नेमका कसा करावा? श्राद्ध कोणी निर्माण केले, कोणत्या हेतूने, आणि त्याचे स्वरूप काय?
Verse 5
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण वदस्व मे ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
हे मला हे सविस्तर ऐकायचे आहे; आपण मला सांगा. श्रीवराह म्हणाले—साधु, हे महाभागे भूमे, तू मला असा प्रश्न विचारतेस.
Verse 6
मोहितासि वरारोहे भाराक्रान्ता वसुन्धरे ॥ दिव्यां ददामि ते बुद्धिं शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥
हे वरारोहे, हे वसुंधरे, तू मोहग्रस्त आहेस व भाराने दडपली आहेस. मी तुला दिव्य बुद्धी देतो; हे सुंदरी, तत्त्वतः ऐक.
Verse 7
कथयिष्यामि ते ह्येवं श्राद्धोत्पत्तिविनिश्चयम् ॥ आदौ स्वर्गस्य चोत्पत्तिं देवानां च वरानने ॥
अशा प्रकारे मी तुला श्राद्धोत्पत्तीचा निश्चित निर्णय सांगीन। हे सुंदरमुखी, प्रथम स्वर्गाची व देवांची उत्पत्ती वर्णन करीन।
Verse 8
निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते ॥ स्रष्टुं वै बुद्धिरुत्पन्ना त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
या निष्प्रभ, प्रकाशरहित लोकात, सर्वत्र तमाने आच्छादित असताना, चराचरांसह त्रैलोक्य निर्माण करण्याचा संकल्प उत्पन्न झाला।
Verse 9
सोऽहं च शेषपर्यङ्के एकश्चैव पराङ्मुखः ॥ स्वपामि च वरारोहे अनन्तशयने ह्यहम् ॥
आणि मी—एकटाच, पराङ्मुख होऊन—शेषाच्या शय्येवर निद्रिस्त असतो; हे वरारोहे, मी अनंतशयनेच विसावतो।
Verse 10
युगं युगसहस्राणि यास्यन्ति च गतानि च ॥ न त्वं मम विजानासि ज्ञातुं मायां यशस्विनि ॥
युगोयुगांची सहस्रे जातील आणि अनेक गेलीही आहेत; तरी हे यशस्विनी, माझी माया जाणण्यासाठी तू तिला समजू शकत नाहीस।
Verse 11
धारितं मम सुश्रॊणि दिवा पञ्चशतानि च ॥ वाराहं रूपमादाय न जानासि हि भामिनि ॥
हे सुश्रोणि, पाचशे दिवस मी (हा भार) धारण केला आहे; तरीही हे भामिनि, वाराह रूप धारण करूनसुद्धा तू मला ओळखत नाहीस।
Verse 12
यन्मां पृच्छसि वै ज्ञातुमात्मानं च यशस्विनि ॥ एकमूर्त्तिस्त्रिधा जातो ब्रह्मविष्णुहरात्मकः ॥
हे यशस्विनी, तू माझे स्वरूप जाणण्यासाठी जे विचारतेस—मी एकाच मूर्तीचा असूनही त्रिविध प्रकट झालो आहे; ब्रह्मा, विष्णू आणि हर यांचे स्वरूप धारण करणारा।
Verse 13
क्रोधहेतोर्मया सृष्ट ईश्वरॊऽसुरनाशनः ॥ मम नाभ्यामभूत्पद्मं पद्मगर्भः पितामहः ॥
क्रोधाच्या हेतूपासून मी असुरांचा नाश करणारा ईश्वर निर्माण केला; आणि माझ्या नाभीतून कमळ उत्पन्न झाले—कमळगर्भ पितामह (ब्रह्मा)।
Verse 14
एवं त्रयो वयं देवाः कृत्वा ह्येकाणर्वां महीम् ॥ तिष्ठामः परमप्रीत्या मायां कृत्वा तु वैष्णवीम् ॥
अशा प्रकारे आम्ही तिघे देवांनी पृथ्वीला एकच महासागर केले; आणि वैष्णवी माया निर्माण करून परम प्रीतिने स्थिर राहिलो।
Verse 15
सर्वं तज्जलपूर्णं तु न चाज्ञायते किञ्चन ॥ वटमेकं वर्जयित्वा विष्णुमूलं यशोद्रुमम् ॥
ते सर्व जलाने भरले होते आणि काहीच कळत नव्हते; फक्त एक वटवृक्ष सोडून—विष्णुमूल असलेला तो यशस्वी वृक्ष।
Verse 16
तिष्ठाम वटवृक्षेऽहं मायया बालरूपधृक् ॥ पश्यामि च जगत्सर्वं त्रैलोक्यं यन्मया कृतम् ॥
मी वटवृक्षावर स्थित राहिलो, मायेमुळे बालरूप धारण करून; आणि माझ्याच द्वारा रचलेले सर्व जगत—त्रैलोक्य—मी पाहिले।
Verse 17
वारयामि वरारोहे जानासि त्वं धरे शुभे ॥ कालेन तु तदा देवि कृत्वा वै वडवामुखम् ॥
हे वरारोहे! मी हे आवरतो; हे शुभे धरा! तुला हे ज्ञात आहे. मग योग्य काळी, हे देवी, ‘वडवामुख’ (घोडीमुख) असे रूप करण्यात आले.
Verse 18
विनिस्सृतं जलं तत्र मायया तदनन्तरम् ॥ प्रलये च विनिवृत्ते ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
त्यानंतर तेथे मायेने जल त्वरित बाहेर पडले. आणि प्रलय निवृत्त झाल्यावर, लोकपितामह ब्रह्मा प्रकट झाले/कार्यरत झाले.
Verse 19
एवमुक्तो मया देवि गृह्य तत्र कमण्डलुम् ॥ उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा ब्रह्मा चोत्पादयन्सुरान् ॥
हे देवी! माझ्या असे म्हणण्यावर, ब्रह्मांनी तेथे कमंडलू घेतला; आचमन/उपस्पर्शन करून शुद्ध होऊन देवांची उत्पत्ती करू लागले.
Verse 20
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ तारणार्थं च सर्वेषां ब्राह्मणान्भुवि दैवतान् ॥
आदित्य, वसु, रुद्र, दोन्ही अश्विन आणि मरुद्गण—तसेच सर्वांच्या तारण/रक्षणासाठी पृथ्वीवर ब्राह्मणांना दैवस्वरूप मान देण्यात आला.
Verse 21
बाहुभ्यां क्षत्रमुत्पन्नं वैश्याः ऊरुविनिःसृताः ॥ पद्भ्यां विनिःसृताः शूद्राः सर्ववर्णोपचारकाः
बाहूंमधून क्षत्र (क्षत्रिय-धर्म) उत्पन्न झाला; ऊरूंमधून वैश्य निघाले. पायांमधून शूद्र उत्पन्न झाले, जे सर्व वर्णांची सेवा-उपचार करतात.
Verse 22
देवताश्चासुरा देवि जातास्ते ब्रह्मणस्तथा ॥ देवता ह्यसुराः सर्वे तपोवीर्यबलान्विताः
हे देवी, देवता आणि असुर हेही ब्रह्मापासूनच उत्पन्न झाले. देवता व असुर—सर्वच तप, तेज आणि बल यांनी युक्त होते.
Verse 23
दित्यां च जनिताः पुत्रा असुराः सुरशत्रवः ॥ प्रजापतिश्चाजनयदृषींश्चैव तपोधनान्
आणि दितीपासून पुत्र जन्मले—देवांचे शत्रू असुर. तसेच प्रजापतीने तप-धन असलेल्या ऋषींनाही उत्पन्न केले.
Verse 24
तेजसा भास्कराकाराः सर्वे शास्त्रविदो द्विजाः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च जनिता ब्रह्मसूनुना
तेजाने सूर्यसदृश, ते सर्व द्विज व शास्त्रज्ञ होते. त्यांच्या पुत्र-पौत्रांनाही ब्रह्माच्या पुत्राने उत्पन्न केले.
Verse 25
निमेस्तु वंशसम्भूतो आत्रेय इति विश्रुतः ॥ जातमात्रो महात्मा स श्रीमांश्चापि तपोनिधिः
निमि वंशातून ‘आत्रेय’ म्हणून प्रसिद्ध असा एक उत्पन्न झाला. जन्मताच तो महात्मा, श्रीमान आणि तपाचा निधी होता.
Verse 26
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ देवतास्तु त्रयस्त्रिंशददित्यां जनयन्पुरा
आदित्य, वसु, रुद्र, दोन्ही अश्विन आणि मरुद्गण—हे तैंतीस देव पूर्वी अदितीपासून उत्पन्न झाले.
Verse 27
एकचित्तं समाधाय तपश्चरति निश्चलः ॥ पञ्चाग्निर्वायुभक्षश्च एकपादोर्ध्वबाहुकः
एकचित्त समाधी करून तो निश्चल राहून तप करीत असे—पंचाग्नीमध्ये, वायूचा आहार घेऊन, एक पायावर उभा, बाहू वर उचलून।
Verse 28
वर्षाणां च सहस्राणि तपस्तप्त्वा वसुन्धरे ॥ मृत्युकालमनुप्राप्तस्ततः पञ्चत्वमागतः
हे वसुंधरे! हजारो वर्षे तप करून, मृत्यूचा काळ आला तेव्हा तो पंचतत्त्वात विलीन झाला।
Verse 29
नष्टं च तं सुतं दृष्ट्वा निमेः शोक उपाविशत् ॥ पुत्रशोकाभिसंयुक्तो दिवा रात्रौ च चिन्तयन्
पुत्र नष्ट झालेला पाहून निमीला शोकाने ग्रासले। पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन तो दिवस-रात्र चिंतन करीत राहिला।
Verse 30
निमिः कृत्वा ततः शोकं विधानात्तत्र माधवि ॥ तं मनोगतसंकल्पं त्रिरात्रे प्रत्यपद्यत
मग, हे माधवी! निमीने तेथे विधीनुसार शोकाचे अनुष्ठान करून, तीन रात्रींत आपला अंतःसंकल्प पुन्हा प्राप्त केला।
Verse 31
तस्य प्रतिविशुद्धस्य माघमासे तु द्वादशीम् ॥ मानसं सृज्य विषयं बुद्धिर्विस्तारगामिनी
तो पूर्ण शुद्ध झाल्यावर, माघ महिन्याच्या द्वादशीला—विषय मनात सृजून—त्याची बुद्धी व्यापक विस्तारास गेली।
Verse 32
स निमिश्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ॥ यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च
तो समाहित होऊन श्राद्धकल्पाचा विचार करू लागला—त्याच्यासाठी कोणते भोज्य योग्य, म्हणजे मुळे व फळे।
Verse 33
यानि कानि च भक्ष्याणि नवश्च रससंभवः ॥ यानि तस्यैव चेष्टानि सर्वमेतदुदाहरेत्
जे जे भक्ष्य पदार्थ होते, तसेच रस/स्वादातून निर्माण झालेले नवे पदार्थ, आणि त्याला योग्य अशी आचरणे—हे सर्व स्पष्टपणे सांगावे।
Verse 34
आमन्त्र्य ब्राह्मणं पूर्वं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ दक्षिणावर्ततः सर्वमकरोदृषिसत्तमः
प्रथम ब्राह्मणाला आदराने आमंत्रित करून, शुद्ध व एकाग्र होऊन, श्रेष्ठ ऋषींनी सर्व कर्म दक्षिणावर्त (घड्याळाच्या दिशेने) केले।
Verse 35
सप्तकृत्वस्ततस्तत्र युगपత్సमुपाविशत् ॥ दत्त्वा तु मांसशाकानि मूलानि च फलानि च
मग तेथे त्याने सात वेळा क्रमाने बसून, मांस व शाक, तसेच मुळे व फळे अर्पण केली।
Verse 36
पूजयित्वा तु विप्रान्स सप्तकृत्वश्च सुन्दरि ॥ कृत्वा तु दक्षिणाग्रांश्च कुशांश्च प्रयतः शुचिः
हे सुंदरी, विप्रांचे सात वेळा पूजन करून, आणि दक्षिणेचे अग्रभाग व कुशा मांडून, तो संयमी व शुद्ध राहिला।
Verse 37
एवं दिने गते भद्रे ह्यस्तं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ब्रह्म कर्मोत्तमं दिव्यं भावसाध्यमुपासत
अशा रीतीने, हे भद्रे! दिवस सरून सूर्य अस्ताला गेल्यावर, भावाने साध्य होणाऱ्या परम दिव्य ब्रह्मकर्माची त्याने उपासना केली।
Verse 38
एकाकी यतचित्तात्मा निराशी निष्परिग्रहः ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
तो एकाकी, चित्त व आत्मा संयमित करून, निराश व निष्परिग्रह होऊन, शुद्ध स्थानी स्वतःसाठी स्थिर आसन स्थापीतो।
Verse 39
नात्युच्चं नातिनीचं च चेलाजिनकुशोत्तरम् ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तो जितेन्द्रियः
आसन न फार उंच, न फार नीच; त्यावर वस्त्र, मृगचर्म व कुशा असे आवरण होते। तेथे मन एकाग्र करून, चित्त संयमित व इंद्रिये जिंकून (तो स्थित झाला)।
Verse 40
उपविश्यासनेऽयुञ्जद्योगमात्मविशुद्धये ॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलः स्थितः
आसनावर बसून त्याने आत्मशुद्धीसाठी योगाचा अभ्यास केला; देह, शिर व ग्रीवा सम ठेवून तो अचल व स्थिर राहिला।
Verse 41
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ प्रकाशात्मा विगतभीर् ब्रह्मचारी व्रते स्थितः ॥
तो आपल्या नासिकेच्या अग्रभागावर दृष्टि स्थिर करून, दिशांकडे न पाहता, अंतःप्रकाशयुक्त व निर्भय होऊन, ब्रह्मचारी व्रतात स्थित राहिला।
Verse 42
संयम्य मयि चित्तं यो युक्त आसीत मत्परः ॥ प्रयुञ्जीत तदात्मानं मद्भक्तो नान्यमानसः ॥
जो माझ्यात चित्त संयमून, योगयुक्त होऊन मला परम लक्ष्य मानून आसनस्थ होतो—तो माझा भक्त, अन्यत्र मन न ठेवता, त्या एकनिष्ठ साधनेत स्वतःला पूर्णपणे लावो।
Verse 43
एवं निवृत्तसंध्यायां ततो रात्रिरुपागता ॥ पुनश्चिन्तितुमारब्धः शोकसंविग्नमानसः ॥
अशा रीतीने संध्याविधी संपल्यावर रात्रि आली; आणि शोकाने व्याकुळ मनाचा तो पुन्हा विचार करू लागला।
Verse 44
कृत्वा तु पिण्डसंकल्पं पश्चात्तापं चकार ह ॥ अकृतं मुनिभिः सर्वं किं मया तदनुष्ठितम् ॥
पिंडदानाचा संकल्प करून तो पश्चात्ताप करू लागला—“जे सर्व मुनींनी केले नाही, ते मी का केले?”
Verse 45
निवापकर्म ह्यशुचि पुत्रार्थे विनियोजितम् ॥ अहो स्नेहप्रभावेण मया चाकृतबुद्धिना ॥
“निवापकर्म हे अशुचि मानले जाते, तरी पुत्रार्थे ते विनियोजित होते; अहो, स्नेहाच्या प्रभावाने मी अपरिपक्व बुद्धीने असे केले।”
Verse 46
किं वक्ष्यन्ति च मां सर्वे ये वै पितृपदे स्थिताः ॥ एवं विचिन्त्यमानस्य गता रात्रिर्वसुन्धरे ॥
“जे पितृपदात स्थित आहेत ते सर्व मला काय म्हणतील?”—असा विचार करत करत, हे वसुंधरे, त्याची रात्रि निघून गेली।
Verse 47
पूर्वसन्ध्यानु सम्प्राप्ता उदिते च दिवाकरे ॥ सन्ध्याविधिं विनिवर्त्य हुत्वाग्नीन् द्विजसत्तमः ॥
पूर्वसंध्या येऊन सूर्य उदयास आला तेव्हा श्रेष्ठ द्विजाने संध्याविधी पूर्ण करून विधिपूर्वक अग्नींत आहुती अर्पण केली।
Verse 48
पुनश्चिन्तां प्रपन्नः स आत्रेयो ह्यतिदुःखितः ॥ एकाकी भाषते तत्र शोकपीडितमानसः ॥
पुन्हा तो आत्रेय अत्यंत दुःखी होऊन चिंतेत पडला; तेथे एकटा, शोकाने पीडित मनाने तो बोलू लागला।
Verse 49
धिग्वयो धिक्च मे कर्म धिग्बलं धिक्च जीवितम् ॥ पुत्रं सर्वसुखैर्युक्तं जीवितं हि न दृश्यते ॥
धिक् असो भाग्याला, धिक् माझ्या कर्माला, धिक् बलाला आणि धिक् जीवनाला। कारण पुत्ररूप सर्वसुखयुक्त जीवन मला दिसत नाही।
Verse 50
नरकं पूतिकाख्यातं हृदि दुःखं विदुर्बुधाः ॥ परित्राणं ततः पुत्रादिच्छन्तीह परत्र च ॥
बुद्धिमान ‘पूतिका’ नावाच्या नरकाला हृदयातील अंतःदुःख मानतात; म्हणून लोक पुत्राद्वारे इहलोकी व परलोकीही परित्राण इच्छितात।
Verse 51
पूजयित्वा तु देवांश्च दत्त्वा दानं त्वनेकशः ॥ हुत्वाग्निं विधिवच्चैव स्वर्गं तु लभते नरः
देवांची पूजा करून, अनेकदा दान देऊन आणि विधिपूर्वक अग्नीत हवन करून मनुष्य स्वर्ग प्राप्त करतो।
Verse 52
पुत्रेण लभते येन पौरत्रेण च पितामहाः ॥ अथ पुत्रस्य पौरत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः
पुत्रामुळे ज्याने लाभ मिळतो तो लाभ प्राप्त होतो; पौत्रामुळे पितामह लाभ पावतात. आणि पुत्राच्या पौत्रामुळे प्रपितामह हर्षित होतात.
Verse 53
पुत्रेण श्रीमता हीनं नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि नारदो द्विजसत्तमः
‘समृद्ध पुत्राविना मला जगावेसे वाटत नाही.’ इतक्यात, हे देवी, द्विजश्रेष्ठ नारद तेथे आले.
Verse 54
जगाम तापसारण्यं ऋष्याश्रमविभूषितम् ॥ सर्वकामयुतं रम्यं बहुपुष्पफलोदकम्
तो तपस्व्यांच्या अरण्यात गेला, जे ऋषींच्या आश्रमांनी शोभित होते—रम्य, सर्व काम्य वस्तूंनी युक्त, आणि पुष्प-फल व जलाने समृद्ध.
Verse 55
तस्मै दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं आसने चोपवेश्य च ॥ उपविश्यासने देवि नारदो वाक्यमब्रवीत्
त्याला पाद्य व अर्घ्य देऊन आणि आसनावर बसवून, नंतर स्वतःही आसनावर बसून, हे देवी, नारद बोलू लागला.
Verse 56
नारद उवाच ॥ निमे शृणु महाप्राज्ञ शोकमुत्सृज्य दूरतः ॥ अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावान्नावबुध्यसे
नारद म्हणाला—हे महाप्राज्ञ, माझे ऐक; शोक दूर टाक. तू अशोच्यांसाठी शोक करीत आहेस; प्रज्ञावान असूनही तुला खरे कळत नाही.
Verse 57
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ मृतं वा यदि वा नष्टं यो यान्तमनुशोचति
पंडित जन मृतांसाठीही शोक करीत नाहीत, जिवंतांसाठीही नाहीत. कोणी मेला किंवा हरपला—जो निघून गेला त्यासाठी जो शोक करतो, तो त्याला परत आणू शकत नाही.
Verse 58
अमित्रास्तस्य हृष्यन्ति स चापि न निवर्त्तते ॥ अमरत्वं न पश्यामि त्रैलोक्ये सचराचरे
त्याचे शत्रू आनंदित होतात, आणि तोही परत येत नाही. चराचरांसह त्रैलोक्यात मला कुठेही अमरत्व दिसत नाही.
Verse 59
देवतासुरगन्धर्वा मानुषा मृगपक्षिणः ॥ सर्वे कालवशं यान्ति सर्वे कालमुदीक्षते
देव, असुर, गंधर्व, मनुष्य, पशु व पक्षी—सर्वजण काळाच्या अधीन जातात; सर्वजण काळाची वाट पाहतात.
Verse 60
जातस्य सर्वभूतस्य कालो मृत्युरुपस्थितः ॥ अवश्यं चैव गन्तव्यं कृतान्तविहितेन च
जन्मलेल्या प्रत्येक प्राण्याजवळ काळरूपी मृत्यू उपस्थित असतो. आणि कृतान्ताच्या विधानानुसार प्रस्थान अटळच आहे.
Verse 61
तव पुत्रो महात्मा वै श्रीमान्नाम श्रियो निधिः ॥ पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपः कृत्वा सुदुष्चरम्
तुझा पुत्र निश्चयच महात्मा आहे—स्वभावतः श्रीमान, जणू लक्ष्मीचा निधी. त्याने अत्यंत दुष्कर तप करून पूर्ण एक हजार वर्षे तपस्या केली.
Verse 62
मृत्युकालमनुप्राप्य गतो दिव्यां परां गतिम् ॥ एतत्सर्वं विदित्वा तु नानुशोचितुमर्हति
मृत्युकाळ प्राप्त होताच तो दिव्य व परम गतीस गेला. हे सर्व जाणून शोक करणे योग्य नाही.
Verse 63
नारदेनैवमुक्ते तु श्रुत्वा स द्विजसत्तमः ॥ प्रणम्य शिरसा पादौ निमिरुद्विग्नमानसः
नारदांनी असे सांगितल्यावर ते ऐकून तो श्रेष्ठ द्विज निमी, मनात अजूनही उद्विग्नता ठेवून, शिराने (नारदांच्या) चरणांना प्रणाम करू लागला.
Verse 64
अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मविदां वर ॥ सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः
अहो! मुनिवरांमध्ये श्रेष्ठ! अहो! धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये अग्रणी! हे विप्र, तुझ्या मधुर अक्षरांच्या वचनांनी मला सान्त्वना मिळाली आहे.
Verse 65
प्रणयात्सौहृदाद्वापि स्नेहाद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ शोको निरन्तरं चित्ते ममैद्धृदि वर्तते
प्रेमाने, किंवा सौहार्दाने, अथवा स्नेहामुळे मी सांगतो—ते ऐक. माझ्या हृदयात ठाण मांडून शोक माझ्या चित्तात निरंतर राहतो.
Verse 66
कृतस्नेहस्य पुत्रार्थे मया संकल्प्य यत्कृतम् ॥ तर्पयित्वा द्विजान्सप्त अन्नाद्येन फलेन च
पुत्रासाठी आसक्त झालेल्या मी, संकल्प करून जे केले ते असे की अन्नादी व फळांनी सात द्विजांना तृप्त केले.
Verse 67
पश्चाद्विसर्जितं पिण्डं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ उदकानयनं चैव ह्यपसव्येन वासितम्
यानंतर मी भूमीवर दर्भ पसरून पिंडाचे विसर्जन केले आणि अपसव्य भावाने बसून उदक-आनयनही केले।
Verse 68
शोकस्य तु प्रभावेण एतत्कर्म मया कृतम् ॥ अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरणं द्विज
हे द्विज! शोकाच्या प्रभावाने मी हे कर्म केले; मला वाटते की हे आर्यांनी न आचरलेले, स्वर्ग न देणारे आणि अपकीर्ती करणारे आहे।
Verse 69
नष्टबुद्धिस्मृतिसत्त्वो ह्यज्ञानॆन विमोहितः ॥ न च श्रुतं मया पूर्वं न देवैॠषिभिः कृतम्
माझी बुद्धी, स्मृती आणि धैर्य नष्ट झाले होते; अज्ञानाने मी मोहग्रस्त झालो होतो। हे मी पूर्वी ऐकले नव्हते, आणि देव वा ऋषींनीही केलेले नाही।
Verse 70
भयं तीव्रं प्रपश्यामि मुनिशापात्सुदारुणात् ॥ नारद उवाच ॥ न बेतव्यं द्विजश्रेष्ठ पितरं शरणं व्रज
अतिशय दारुण मुनिशापामुळे मला तीव्र भय दिसत आहे। नारद म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ! भय करू नकोस; पितरांची शरण जा।
Verse 71
अधर्मं न च पश्यामि धर्मो नैवात्र संशयः ॥ नारदेनैवमुक्तस्तु निमिर्ध्यानमुपाविशत् ॥
“मला येथे अधर्म दिसत नाही; निःसंशय हेच धर्म आहे।” नारदाने असे म्हटल्यावर निमी ध्यानास बसला।
Verse 72
कर्मणा मनसा वाचा पितरं शरणं गतः ॥ ततोऽतिचिन्तयामास वंशकर्त्तारमात्मनः ॥
कर्माने, मनाने व वाणीने त्याने पित्याचा आश्रय घेतला; मग आपल्या वंशाच्या कर्त्याविषयी तो अतिशय चिंतन करू लागला।
Verse 73
पुत्रमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययैः ॥ निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ॥
त्याने प्रिय व अव्यय वचनांनी पुत्राला धीर दिला—“हे निमि, हे तपोधन, हा पितृयज्ञ तुझ्यासाठी संकल्पिला आहे।”
Verse 74
पितृयज्ञेति निर्दिष्टा धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ततो ह्यतितरो धर्मः क्रतुरेकः प्रतिष्ठितः ॥
‘पितृयज्ञ’ असे निर्दिष्ट केलेला हा धर्म स्वयं ब्रह्म्याने सांगितला; आणि त्यातूनच एक श्रेष्ठतर धर्म, एकमेव यज्ञ-क्रतुरूपाने प्रतिष्ठित झाला।
Verse 75
कृतः स्वयम्भुवा पूर्वं श्राद्धं यो वित्तवित्तमः ॥ शृण्वतो नारदस्यापि विधिं विधिविदां वरः ॥
पूर्वी स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांनी श्राद्धाची स्थापना केली—जो धनवानांतही श्रेष्ठ; आणि विधिविदांमध्ये श्रेष्ठाने, नारद ऐकत असतानाही, त्याची विधी सांगितली।
Verse 76
श्राद्धकर्मविधिं चैव प्रेतकर्म च या क्रिया ॥ शृणुषु सुन्दरि तत्त्वेन यथा दाता सपुत्रकः ॥
“हे सुंदरी, श्राद्धकर्माची विधी आणि प्रेतकर्मातील क्रिया तत्त्वतः ऐक—जेणेकरून दाता पुत्रासह यथाविधी आचरण करील।”
Verse 77
मम चैव प्रसादेन तस्य बुद्धिं ददाम्यहम् ॥ जातस्य सर्वभूतस्य कालमृत्युरुपस्थितः ॥
माझ्या कृपेने मी त्याला बुद्धी प्रदान करतो. जन्मलेल्या प्रत्येक प्राण्याजवळ काळ व मृत्यू सदैव उपस्थित असतात.
Verse 78
अवश्यमेव गन्तव्यं धर्मराजस्य शासनात् ॥ अमरत्वं न पश्यामि पिपीलादीनि जन्तवः ॥
धर्मराज (यम) यांच्या आज्ञेने नक्कीच प्रस्थान करावे लागते. मुंगी इत्यादी कोणत्याही जीवात मला अमरत्व दिसत नाही.
Verse 79
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च ॥ मोक्षः कर्मविशेषेण प्रायश्चित्तेन च ध्रुवम् ॥
जन्मलेल्या व्यक्तीस मृत्यू निश्चित आहे आणि मृत झालेल्यास पुन्हा जन्मही निश्चित आहे. विशिष्ट कर्मांनी तसेच प्रायश्चित्ताने मोक्षही निश्चयाने प्राप्त होतो.
Verse 80
सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रयः शारीरजाः स्मृताः ॥ अल्पायुशो नराः पश्चाद्भविष्यन्ति युगक्षये ॥
सत्त्व, रज आणि तम—हे तीन देहजन्य गुण मानले गेले आहेत. पुढे युगाच्या क्षयकाळी मनुष्य अल्पायुषी होतील.
Verse 81
सात्त्विकं नावबुद्ध्यन्ति कर्मदोषेण तामसः ॥ तामसं नरकं विन्द्यात्तिर्यग्योनिं च राक्षसीम् ॥
तामसी स्वभावाचे लोक कर्मदोषामुळे सात्त्विक तत्त्व समजत नाहीत. तमाचा आश्रय घेणारा नरक, तिर्यक-योनी आणि राक्षसी योनी प्राप्त करतो.
Verse 82
क्रूरो भीरुर्विषादी च हिंसको निरपत्रपः ॥ अज्ञानान्धश्च पैशाचमेतॆषां तामसा गुणाः ॥
क्रूर, भित्रा, विषादग्रस्त, हिंसक, निर्लज्ज, अज्ञानाने आंधळा व पैशाच प्रवृत्तीचा—हे तमोगुणाने ग्रस्त जनांचे गुण आहेत।
Verse 83
तामसं तद्विजानीयादुच्यमानो न बुद्ध्यति ॥ दुर्मदोऽश्रद्धधानश्च विज्ञेयास्तामसा नराः ॥
ज्याला सांगितले तरी जो समजत नाही, तो तामस समजावा. जो दुष्ट मदाने उन्मत्त व अश्रद्ध आहे, असे नर तामस म्हणून ओळखावे.
Verse 84
प्रबलो वाचि युक्तश्चाचलबुद्धिः सदायतः ॥ शूरः सर्वेषु व्यक्तात्मा विज्ञेया राजसा नराः ॥
जो बलवान, वाणीमध्ये संयमी, बुद्धीने चंचल व सदैव बाह्य कर्मात धावणारा; जो शूर आणि सर्वांमध्ये आत्मभाव व्यक्त करणारा—असे नर राजस समजले जातात.
Verse 85
क्षान्तो दान्तो विशुद्धात्मा विज्ञेयः श्रद्धयान्वितः ॥ तपःस्वाध्यायशीलश्च एतेषां सात्त्विका गुणाः ॥
जो क्षमाशील, इंद्रियनिग्रही, अंतःकरणाने शुद्ध व श्रद्धायुक्त; तसेच तप व स्वाध्यायात रत—हे सात्त्विकांचे गुण आहेत.
Verse 86
एवं सञ्चिन्तयानस्तु न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ त्यज शोकं महाभाग शोकः सर्वविनाशनः ॥
असे चिंतन केल्यावर तुला शोक करणे योग्य नाही. हे महाभाग, शोक सोड; शोक सर्वनाश करणारा आहे.
Verse 87
शोको दहति गात्राणि बुद्धिः शोकेन नश्यति ॥ लज्जा धृतिश्च धर्मश्च श्रीः कीर्तिश्च स्मृतिर्नयः ॥
शोक देहाचे अवयव जाळतो; शोकाने बुद्धी नष्ट होते. लज्जा, धैर्य, धर्म, श्री, कीर्ती, स्मृती आणि नय—हे सर्वही शोकामुळे हरपतात.
Verse 88
त्यजन्ति सर्वधर्मं च शोकेनोपहृतं नरम् ॥ एवं शोकं त्यजित्वा तु निःशोको भव पुत्रक ॥
शोकाने ग्रासलेल्या मनुष्याविषयी लोक सर्व कर्तव्येही सोडून देतात. म्हणून, हे पुत्रा, शोक त्यागून निःशोक हो.
Verse 89
मूढः स्नेहप्रभावेण कृत्वा हिंसानृते तथा ॥ पच्यते नरके घोरे ह्यात्मदोषैर्वसुन्धरे ॥
मूढ मनुष्य स्नेहाच्या प्रभावाने हिंसा व असत्य करतो; हे वसुंधरे, तो आपल्या दोषांमुळेच घोर नरकात तळमळत ‘शिजतो’.
Verse 90
स्नेहं सर्वेषु संयम्य बुद्धिं धर्मे नियोजयेत् ॥ धर्मलोक हितार्थाय शृणु सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥
सर्वांबद्दलचा स्नेह/आसक्ती संयमून बुद्धी धर्मात लावावी. धर्ममय लोकाच्या हितासाठी ऐक—मी सत्यच बोलतो.
Verse 91
कण्ठस्थानं गते जीवे भीतिविभ्रान्तमानसः ॥ ज्ञात्वा च विह्वलं तत्र शीघ्रं निःसारयेद्गृहात् ॥ १०१ ॥ कुशास्तरणशायी च दिशः सर्वा न पश्यति ॥ लब्धस्मृतिर्मुहूर्तं तु यावज्जीवो न पश्यति ॥
जीव कंठप्रदेशी गेल्यावर मन भयाने व्याकुळ व भ्रमित होते. त्या वेळीची विह्वलता ओळखून त्याला त्वरित घराबाहेर काढावे. कुशाच्या आस्तरणावर झोपवल्यावर त्याला दिशा दिसत नाहीत; आणि क्षणभर स्मृती आली तरी जीवाला स्पष्ट जाणवत नाही.
Verse 92
वाचयेत्स्नेहभावेन भूमिदेवा द्विजातयः ॥ सुवर्णं च हिरण्यं च यथोत्पन्नेन माधवि ॥
स्नेहभावाने ‘भूमिदेव’ द्विजांकडून (विद्वान ब्राह्मणांकडून) पाठ करवावा; आणि हे माधवी, जेवढे प्राप्त झाले त्यानुसार सुवर्ण व धन अर्पण करावे।
Verse 93
परलोकहितार्थाय गोप्रदानं विशिष्यते ॥ सर्वदेवमया गाव ईश्वरेणावतारिताः ॥
परलोकहितासाठी गोदान विशेष श्रेष्ठ मानले जाते; गायी सर्वदेवमयी आहेत असे सांगितले आहे, ज्यांना ईश्वराने जगात अवतरित केले।
Verse 94
अमृतं क्षरयन्त्यश्च प्रचरन्ति महीतले ॥ एतासां चैव दानेन शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥
त्या पृथ्वीवर संचार करताना जणू अमृत स्रवतात; अशा गायींच्या दानाने मनुष्य लवकरच पाप (किल्बिष) पासून मुक्त होतो।
Verse 95
पश्चाच्छ्रुतिपथं दिव्यमुत्कर्णेन च श्रावयेत् ॥ यावत्प्राणान्प्रमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
यानंतर कान उंच करून दिव्य ‘श्रुति-पथ’ श्रवण करवावा, जोपर्यंत तो प्राण सोडत नाही—हे अत्यंत दुष्कर कर्तव्य करून।
Verse 96
दृष्ट्वा सुविह्वलं ह्येनं मम मार्गानुसारिणम् ॥ प्रयाणकाले तु नरो मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥
त्याला अत्यंत व्याकुळ—माझ्या मार्गाचा अनुयायी—असे पाहून, प्रयाणकाळी मनुष्याने विधिपूर्वक मंत्राने (कर्म) करावे।
Verse 97
मन्त्रेणानेन कर्तव्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ मधुपर्कं त्वरन् गृह्य चेमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
या मंत्राने सर्व संसारबंधनातून मोक्ष साधावा. मधुपर्क त्वरेने घेऊन हा मंत्र उच्चारावा.
Verse 98
मन्त्रः— ॐ गृह्णीष्व मे सुविमलं मधुपर्कमाद्यं संसारनाशनकरं त्वमृतेन तुल्यम् ॥ नारायणेन रचितं भगवत्प्रियाणां दाहे च शान्तिकरणं सुरलोकपूज्यम् ॥
मंत्र— ‘ॐ—माझ्याकडून अर्पिलेले हे अतिशय निर्मळ, श्रेष्ठ मधुपर्क स्वीकार. हे संसारबंधन नष्ट करणारे, अमृतासमान आहे. भगवत्प्रियांसाठी नारायणाने रचलेले; दाह (पीडा) मध्येही शांती करणारे व देवলোकी पूज्य आहे.’
Verse 99
एवं विनिस्सृते प्राणे संसारं च न गच्छति ॥ नष्टसंज्ञं समुद्धिश्य ज्ञात्वा मृत्युवशङ्गतम् ॥
अशा प्रकारे प्राण निघून गेल्यावर तो पुन्हा संसारात जात नाही. तो संज्ञाहीन होऊन मृत्यूच्या अधीन झाला आहे असे जाणून, त्याला उद्देशून योग्य कर्मे करावीत.
Verse 100
महावनस्पतिं गत्वा गन्धान्श्च विविधानपि ॥ घृततैलसमायुक्तं कृत्वा वै देहशोधनम् ॥
महावृक्षाजवळ जाऊन व विविध सुगंधी द्रव्ये घेऊन, तूप व तेल एकत्र करून देहशुद्धी नक्की करावी.
Verse 101
तेजोऽव्ययकरं चास्य तत्सर्वं परिकल्प्य च ॥ दक्षिणायां शिरः कृत्वा सलिले सन्निधाप्य च
त्याच्यासाठी तेज अक्षय करणारी ती सर्व सामग्री नीट सिद्ध करून, शिर दक्षिणेकडे करून आणि जलाजवळ ठेवावे.
Verse 102
तीर्थाद्यावाहनं कृत्वा स्नापनं तस्य कारयेत् ॥ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलोच्चयाः
तीर्थजलांचे आवाहन इत्यादी विधी करून त्याचे स्नान करावे. गया इत्यादी तीर्थे व पुण्य शिलोच्चय (पवित्र पर्वत-श्रेणी) यांचेही स्मरण/आवाहन करावे.
Verse 103
कुरुक्षेत्रं च गङ्गा च यमुना च सरिद्वरा ॥ कौशिकी च पयोष्णी च सर्वपापप्रणाशिनी
कुरुक्षेत्र, गंगा, यमुना—नद्यांमध्ये श्रेष्ठ—तसे कौशिकी व पयोष्णी; तीर्थ-स्तुतीप्रमाणे या सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या म्हटल्या आहेत.
Verse 104
गण्डकी भद्रनामाच सरयूरबलदा तथा ॥ वनानि नव वाराहे तीर्थे पिण्डारके तथा
गंडकी, भद्रनामा नावाची (नदी), सरयू व बलदा; तसेच वाराह-तीर्थातील नऊ वने आणि पिंडारक नावाचे स्थानही (स्मरणीय) आहे.
Verse 105
पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः सागरास्तथा ॥ सर्वाणि मनसा ध्यात्वा स्नानमेवं तु कारयेत्
पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे आणि तसेच चारही सागर—यांचे मनाने ध्यान करून, अशा प्रकारे स्नान करावे/करवावे.
Verse 106
प्राणैर्हृतं तु तं ज्ञात्वा चितां कृत्वा विधानतः ॥ तस्या उपरि संस्थाप्य दक्षिणाग्रं शिरस्तथा
तो प्राणरहित झाला आहे असे जाणून, विधिपूर्वक चिता रचून, तिच्यावर (देह) ठेवावा आणि शिरही दक्षिणाभिमुख करावे.
Verse 107
दिव्यानग्निमुखान्ध्यात्वा गृहीय हस्ते हुताशनम् ॥ प्रज्वाल्य विधिवत्तत्र मन्त्रमेतमुदाहरेत्
अग्निमुख दिव्य देवतांचे ध्यान करून, हातात अग्नी घेऊन, तेथे विधिपूर्वक प्रज्वलित करून हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 108
धर्माधर्मसमायुक्तो लोभमोहमसमावृतः ॥ दह चैत्तस्य गात्राणि देवलोकं स गच्छतु
धर्म-अधर्माने युक्त व लोभ-मोहाने आच्छादित—हे अग्ने, याचे अवयव दग्ध कर; तो देवलोकास जावो।
Verse 109
एवमुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ॥ ज्वलमानं तदा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत्
असे बोलून, नंतर शीघ्र प्रदक्षिणा करून, तेव्हा ज्वलंत अग्नी शिरःस्थानी लावावा।
Verse 110
चातुर्वर्ण्येषु संस्कारमेवं भवति पुत्रक ॥ गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य विनिवर्तयेत्
हे पुत्रा, चातुर्वर्ण्यांत हा संस्कार असा होतो. अंग व वस्त्रेही धुऊन मग परत यावे।
Verse 111
मृतं नाम तथोद्दिश्य दद्यात्पिण्डं महीतले॥ तदाप्रभृति चाशौचं देवकर्म न कारयेत्॥
मृताचे नाव घेऊन त्यालाच उद्देशून भूमीवर पिंड द्यावा. तेव्हापासून आशौच; देवकर्म करू नये।
Verse 112
निद्रां मायामयीं कृत्वा जागर्मि च स्वपामि वा॥ विष्णुमायामयं कृत्वा जानासि त्वं न धारिणि॥
मायामयी निद्रा करून मी कधी जागतो, कधी झोपतो. पण जेव्हा सर्व काही विष्णुमायेने घडते, तेव्हा हे धारिणी, तू ते ओळखत नाहीस.
Verse 113
चातुर्वर्णस्य वक्ष्यामि यश्च स्वायंभुवोऽब्रवीत्॥ नेमिप्रभृतिनामेवं येन श्राद्धं प्रवर्त्तते॥
मी चातुर्वर्ण्याचा विधी सांगतो, जो स्वायंभुव मनूंनीही सांगितला—नेमि इत्यादी नामपरंपरेने ज्यामुळे श्राद्धाची प्रथा प्रवर्तते.
Verse 114
तत एतेन मन्त्रेण दद्याद्वै मधुपर्ककम्॥ मृत्युकाले तु पुरुषो परलोकसुखावहम्॥
त्यानंतर या मंत्राने मधुपर्क अर्पण करावा. मृत्युकाळी हे पुरुषासाठी परलोकातील सुख देणारे ठरते.
Verse 115
कृत्वा सुदुष्करं कर्म जानता वाप्यजानता॥ मृत्युकालवशं प्राप्य नरः पञ्चत्वमागतः॥
अतिशय दुष्कर कर्म करून—जाणून वा नकळत—मृत्युकाळाच्या अधीन होऊन मनुष्य पंचत्वास प्राप्त होतो, म्हणजे पंचमहाभूतांत विलीन होतो.
Verse 116
मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय भाषितो वचनं मया॥ शीघ्रमुत्पादय ब्रह्मन् देवतासुरमानुषान्॥
एक मुहूर्त ध्यानस्थ होऊन मी असे वचन बोललो: ‘हे ब्रह्मन्, लवकर देव, असुर आणि मनुष्य यांना उत्पन्न कर.’
Verse 117
शीर्णपर्णाम्बुभक्षश्च शिशिरे च जलेशयः॥ स कृच्छ्रे फलभक्षश्च पुनश्चान्द्रायणं चरन्॥
तो सुकलेल्या पानांवर व पाण्यावर उपजीविका करी आणि शिशिर ऋतूत पाण्यात शयन करी. कृच्छ्र-व्रतामध्ये तो फक्त फलाहार करी आणि पुन्हा चान्द्रायण-व्रताचे आचरण करी.
Verse 118
प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन्॥ तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकल्पमात्मनः॥
नाम व गोत्र उच्चारून त्याने त्या श्रीमान् (वंदनीय) यास पिंड अर्पण केला. ते करून मुनिश्रेष्ठाने अंतःकरणात धर्मानुरूप संकल्प केला.
Verse 119
कथं ते मुनयः शापात्प्रदहेयुर्न मामिति॥ सदेवासुरगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसाः॥
तो विचार करू लागला—“ते मुनि शापाने मला कसे दग्ध करतील?” तेव्हा देव, असुर, गंधर्व, पिशाच, उरग (नाग) आणि राक्षस इत्यादी प्राणी एकत्र झाले.
Verse 120
तत्प्रविश्याश्रमपदं भ्राजमानं स्वतेजसा॥ तं दृष्ट्वा पूजयामास स्वागतेनाथ धर्मवित्॥
तो स्वतेजाने उजळलेल्या त्या आश्रमस्थानी प्रविष्ट झाला. त्याला पाहून धर्मज्ञाने ‘स्वागतम्’ असे म्हणत वाणीने त्याचा सत्कार केला.
Verse 121
भीतो गद्गदया वाचा निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः ॥ सव्रीडो भाषते विप्रः कारुण्येन समन्वितः ॥
भीतीने, गद्गद वाणीने आणि वारंवार उसासे टाकीत, तो ब्राह्मण लज्जित असूनही करुणेने परिपूर्ण होऊन बोलतो.
Verse 122
ध्यायमानस्ततोऽप्याशु आजगाम तपोधनम् ॥ पुत्रशोकेन संतप्तं पुत्रं दृष्ट्वा तपोधनम् ॥
तो ध्यानमग्न असतानाही शीघ्र तपोधन ऋषीकडे गेला। पुत्रशोकाने संतप्त पुत्राला पाहून तो तपोधनही शोकाकुल झाला।
Verse 123
सात्त्विकं मुक्तियानाय यान्ति वेदविदो जनाः ॥ धर्मज्ञानं तथैश्वर्यं वैराग्यमिति सात्त्विकम् ॥
वेद जाणणारे जन सात्त्विक मार्गाने मुक्तीकडे जातात। धर्म, ज्ञान, ऐश्वर्य/आत्मसंयम आणि वैराग्य—हेच सात्त्विक म्हणतात।
Frequently Asked Questions
The text frames śoka (grief) as a destabilizing force that erodes dharma, memory, and discernment, and it pairs this critique with an ethical-ritual response: channeling loss into regulated pitṛyajña/śrāddha and disciplined conduct. Nārada’s counsel emphasizes universal mortality under kāla and interprets human dispositions through the guṇas, encouraging restraint and dharma-oriented action rather than improvised or fear-driven rites.
A specific calendrical marker appears when Atreya’s ritual reflection is linked to Māgha-māsa and a dvādaśī (12th lunar day). The procedural sections also mark transitions by sandhyā (twilight rites), the moment of prāṇa-viyoga (death), and immediate post-death periods (aśauca) during which deva-karmas are restricted.
By staging the instruction as Pṛthivī’s inquiry and embedding ritual order within cosmogony, the chapter presents social-ritual regulation as part of maintaining terrestrial stability. The repeated appeal to rivers, tīrthas, and water-based purification (including mental recollection of sacred waters) functions as an ecological-ritual map: human death practices are tied to landscapes and hydrological systems, implying that ethical life and end-of-life rites are integrated with the stewardship and sacralization of Earth’s waters and regions.
The narrative references Nimi (as progenitor context), the sage Atreya (identified as a descendant within Nimi’s lineage), and Nārada as the instructing sage. It also includes cosmogonic figures—Brahmā (Padmagarbha/Pitāmaha) and the triadic deity model (Brahmā–Viṣṇu–Hara)—and a varṇa-origin account (kṣatra from arms, vaiśya from thighs, śūdra from feet) used to situate ritual authority and social function.