Adhyaya 182: Installation of a Stone Image (Ritual Procedure for Consecration)
Śailārcāsthāpana (Śilā-pratimā-pratiṣṭhā)
Ritual-Manual (Pratiṣṭhā and Temple-Entry Rites)
वराह पृथ्वीशी संवाद करत नारायणाच्या शिला-प्रतिमेची स्थापना/प्रतिष्ठा यांचा क्रमवार विधी सांगतात. प्रथम नीट तपासलेला निर्दोष दगड निवडून कुशल शिल्पी नेमणे, रेखांकन, प्रदक्षिणा आणि दीप व बली इत्यादींनी पूर्वपूजा करणे असे निर्देश आहेत. आवाहन, प्रतिष्ठा, स्नापन व प्रासाद-प्रवेशासाठी अनेक मंत्र दिले आहेत; प्रतिमा पूर्वाभिमुख ठेवणे, श्वेत वस्त्रे व यज्ञोपवीत धारण करून रात्रभर नियम पाळणेही सांगितले आहे. ठराविक आहुतींसह होम, काल-निर्णय (पूर्वप्रोष्ठपदा इ.), गीत-वाद्य व वेदपाठयुक्त उत्सव, तसेच प्रतिष्ठेनंतर नैवेद्यादि अर्पण यांचे वर्णन येते. शेवटी राज्य, पर्जन्य, शेती इत्यादी लोककल्याणासाठी शांती-जप आणि विधी योग्य केल्यास समाजस्थैर्य व भूमिकेंद्रित धर्मव्यवस्था दृढ होते अशी फलश्रुती दिली आहे।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 182
Verse 1
अथ शैलार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथा तिष्ठामि शैलेषु प्रतिमायामितस्ततः ॥
आता शैल-अर्चा-स्थापन. श्रीवराह म्हणाले— हे वसुंधरे, मी पुन्हा एक अन्य विधी सांगतो; ऐक, मी पर्वतांवर—इथे-तिथे—प्रतिमारूपाने कसा प्रतिष्ठित असतो.
Verse 2
सुरूपां च शिलां दृष्ट्वा निःशल्यां सुपरिक्षिताम् ॥ तत्र दक्षं रूपकारं शीघ्रं च विनियोजयेत् ॥
सुंदर रूपाची, दोषरहित व नीट तपासलेली शिळा पाहून, तेथे त्वरित एक कुशल शिल्पकार नेमावा.
Verse 3
शीघ्रमालिख्य तं तत्र श्वेतवर्तिकया नरः ॥ प्रदक्षिणां ततः कृत्वा पूजयेदक्षतादिभिः ॥
तेथे मनुष्याने पांढऱ्या खडूने/वर्तिकेने त्यावर त्वरित रेखाटन करावे; मग प्रदक्षिणा करून अक्षत इत्यादींनी पूजन करावे.
Verse 4
दीपकं च ततो दद्याद्बलिं दध्योदनेन च ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदीरयेत् ॥
त्यानंतर दीप अर्पण करावा आणि दध्योदनाने (दही-भाताने) बलि द्यावी; ‘नमो नारायणाय’ असे म्हणत मंत्रोच्चार करावा.
Verse 5
मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजनप्रवीरः सोमाग्नितेजाः सुमतिप्रधानः ॥ एतेन मन्त्रेण तु वासुदेव प्रतिष्ठितो वर्धय कीर्तिराशिम् ॥
मंत्र— “हे प्रभो, आपण सर्व जनांमध्ये वीरश्रेष्ठ आहात; सोम व अग्नीच्या तेजाने दीप्त, आणि सुमतीत प्रधान आहात. या मंत्राने, हे वासुदेव, प्रतिष्ठित होऊन कीर्तिराशी वाढवा.”
Verse 6
प्रवर अयुतवराह जय जय वर्धस्व ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण कर्तव्यं यस्य यादृशम् ॥ एवंरूपं ततः कृत्वा देवं नारायणं प्रभुम् ॥
“हे प्रवर, हे अयुतवराह, जय जय, वर्धस्व.” याच मंत्राने ज्याच्या ज्या रूपाचे जे विधान आहे ते तसे करावे; मग त्या प्रकारचे रूप घडवून प्रभु देव नारायण (याची पुढील विधी) करावी.
Verse 7
ततो वै स्थापयेत् तत्र पूर्वाभिमुखमेव तु ॥ अहोरात्रमुषित्वैवं शुक्लवस्त्रेण भूषितः ॥
त्यानंतर तेथे पूर्वाभिमुखच स्थापना करावी. अशा रीतीने अहोरात्र व्रत करून श्वेत वस्त्रांनी भूषित व्हावे.
Verse 8
शुक्लयज्ञोपवीती च कृत्वा वै दन्तधावनम् ॥ सर्वगन्धोदकं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
श्वेत यज्ञोपवीत धारण करून व दंतधावन करून, सर्व सुगंधींनी युक्त जल घेऊन हा मंत्र उच्चारावा.
Verse 9
मन्त्रः— योऽसौ भवांस्तिष्ठति सर्वरूपं मायाबलं सर्वजगत्स्वरूपम् ॥ एतेन मन्त्रेण जगत्स्वरूप सम्पूजितस्तिष्ठसि लोकनाथ ॥
मंत्र— हे भगवन्! आपण सर्वरूप होऊन स्थित आहात; आपली शक्ति माया आहे आणि आपले स्वरूप सर्व जगत् आहे. या मंत्राने, हे जगत्स्वरूप! आपण पूर्ण पूजित होऊन, हे लोकनाथ! स्थित राहा.
Verse 10
यो मां संस्थापयेद्भूमे मम कर्मपरायणः ॥ स याति वैष्णवं लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥
जो मला भूमीवर स्थापतो आणि माझ्या कर्मात परायण असतो, तो वैष्णव लोकास जातो; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 11
यावकं पायसं भुक्त्वा अहोरात्रं समापयेत् ॥ ततः पश्चिमसन्ध्यायां दद्याच्चत्वारि दीपकान् ॥
यवक व पायस (खीर) सेवन करून अहोरात्राचे अनुष्ठान पूर्ण करावे. नंतर पश्चिम संध्याकाळी चार दीप अर्पण करावेत.
Verse 12
पञ्चगव्यं च गन्धं च वारिणा सह मिश्रयेत् ॥ चतुरः कलशांश्चैव स्थापयेत्पादमूलतः ॥
पंचगव्य व सुगंधी द्रव्ये पाण्यासह नीट मिसळावीत. आणि देवमूर्तीच्या पादमूळाशी चार कलश स्थापावेत.
Verse 13
गीतवादित्रघोषेण उत्सवं तत्र कारयेत् ॥ ब्राह्मणैः सामगैस्तत्र वेदघोषं तु कारयेत् ॥
तेथे गीत व वाद्यांच्या घोषाने उत्सव करावा. आणि तेथे सामगान करणाऱ्या ब्राह्मणांकडून वेदघोष (वेदपाठ) करवावा.
Verse 14
ब्रह्माक्षरसहस्राणि पठतां ब्रह्मवादिनाम् ॥ येषां पठितशब्देन शुभगीतस्वरेण च ॥
जे ब्रह्मविद्येचे प्रवक्ता असून ब्रह्मग्रंथातील हजारो अक्षरे पठण करतात—त्यांच्या पठित शब्दाने व शुभ गीतस्वराने…
Verse 15
पुनरावाहनं कुर्यान्मन्त्रेणानेन सुव्रतः ॥ आगच्छ हे देव सुमन्त्रयुक्तः पञ्चेन्द्रियैः षट्सु तथा प्रधानः ॥
सुव्रती या मंत्राने पुनरावाहन करावा—“ये हे देव! सुमंत्रयुक्त, पंचेंद्रियांसह, षट् (तत्त्व/वर्ग) सहित, तसेच प्रधानरूप (आदिप्रकृती) होऊन ये.”
Verse 16
एतेषु भूतेषु च संविधाता आवासितस्तिष्ठति लोकनाथ ॥
आणि या भूत/तत्त्वांमध्ये तो संविधाता—येथे आवासित होऊन—लोकनाथ म्हणून स्थित राहतो.
Verse 17
अनेनैव तु मन्त्रेण समित्तिलघृतेन च ॥ मधुना चैव होतव्यमष्टोत्तरशताहुतिः ॥
याच मंत्रानेच समिधा, तीळ व तूप तसेच मधू यांसह एकशे आठ आहुती द्याव्यात।
Verse 18
पञ्चगव्यं ततः प्राश्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥ सर्वगन्धैश्च लाजैश्च पञ्चगव्यजलं तथा ॥
त्यानंतर मंत्रासह विधिपूर्वक पंचगव्य प्राशन करून, सर्व सुगंधी द्रव्ये, लाज (भाजलेले धान्य) तसेच पंचगव्यजल यांसह (पुढील विधी करावी)।
Verse 19
ततः प्रासादे स्थाप्योऽहं गीतवादित्रमङ्गलैः ॥ सर्वगन्धान्स्ततो गृहीत्वा इमं मन्त्रं उदाहरेत् ॥
त्यानंतर मंगल गीत-वाद्यांच्या मध्ये प्रासादात (मंदिरात) माझी स्थापना करावी। मग सर्व सुगंधी द्रव्ये घेऊन हा मंत्र उच्चारावा।
Verse 20
मन्त्रश्च — योऽसौ भवान्लक्षणलक्षितश्च लक्ष्म्या च युक्तः सततं पुराणः ॥ अत्र प्रासादे सुसमिद्धतेजाः प्रवेशमायाहि नमो नमस्ते ॥
मंत्र— “हे भगवन्! शुभ लक्षणांनी लक्षित, लक्ष्मीशी सदैव युक्त, सनातन पुराण पुरुष! हे सुसमिद्ध तेजस्वी! या प्रासादात प्रवेश करण्यास पधारावे. आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार।”
Verse 21
तत एतेन मन्त्रेण प्रासादं संप्रवेशयेत् ॥ प्रतिमा स्थापितव्या मे मध्ये न तु विपार्श्वतः ॥
त्यानंतर याच मंत्राने प्रासादात प्रवेश करावा. माझी प्रतिमा मध्यभागी स्थापावी, बाजूंना नव्हे।
Verse 22
एवं संस्थापनं कृत्वा दद्यादुद्वर्तनं विभोः ॥ चन्दनं कुङ्कुमं चैव मिश्रं कालेयकेन च ॥
अशा प्रकारे स्थापना करून विभूस उद्वर्तन अर्पण करावे—चंदन व कुंकुम, कालेयकासह मिश्रित।
Verse 23
एवं चोद्वर्तनं कृत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ योऽसौ भवान्सर्वजगत्प्रधानः सम्पूजितो ब्रह्मबृहस्पतिभ्याम् ॥ प्रवन्दितः कारणं मन्त्रयुक्तः सुस्वागतं तिष्ठ सुलोकनाथ ॥
अशा प्रकारे उद्वर्तन करून हा मंत्र उच्चारावा: “आपणच सर्व जगताचे प्रधान; ब्रह्मा व बृहस्पती यांनी सम्यक् पूजिलेले; कारणतत्त्व म्हणून वंदिलेले, मंत्रयुक्त. सुस्वागतम्; येथे तिष्ठा, हे सुलोकनाथ।”
Verse 24
एवं संस्थापनं कृत्वा गन्धमाल्यैश्च पूजयेत् ॥ शुक्लवस्त्राणि मे दद्यादिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
अशा प्रकारे स्थापना करून गंध व माळांनी पूजा करावी. मला शुभ्र वस्त्रे अर्पण करून हा मंत्र उच्चारावा.
Verse 25
मन्त्रः— वस्त्राणि देवेश गृहाण तानि मया सुभक्त्या रचितानि यानि ॥ इमानि सन्धारय विश्वमूर्त्ते प्रसीद मह्यं च नमो नमस्ते ॥
मंत्र: “हे देवेश! मी सुभक्तीने तयार केलेली ही वस्त्रे स्वीकारा. हे विश्वमूर्ते! ही धारण करा; माझ्यावर प्रसन्न व्हा—तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।”
Verse 26
एवं वस्त्राणि मे दद्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धूपनं मे ततो दद्यात्कुङ्कुमागुरुमिश्रितम् ॥ एवं च धूपनं दद्यादिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
अशा प्रकारे विधिनुसार कर्म करून मला वस्त्रे अर्पण करावीत. नंतर कुंकुम व अगरू मिश्रित धूप मला द्यावा. धूप अर्पित करताना हा मंत्र उच्चारावा.
Verse 27
एवं पूजां ततः कृत्वा प्रापणं च निवेदयेत् ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन प्रापणं चोपकल्प्य च ॥
अशा प्रकारे पूजा करून नंतर प्रापण-नैवेद्य अर्पण करावे. आणि पूर्वोक्त विधीनुसार प्रापण सिद्ध करून ते निवेदावे.
Verse 28
पूर्वोक्तेनैव मन्त्रेण दद्यत्प्रापणकं बुधः ॥ प्रापणान्ते चाचमनं दद्याद्देहविशुद्धये ॥
पूर्वोक्त त्याच मंत्राने ज्ञानी पुरुषाने प्रापण अर्पण करावे. आणि प्रापणाच्या शेवटी देहशुद्धीसाठी आचमन करावे (किंवा करावे).
Verse 29
शान्तिजापस्ततः कार्यः सर्वकार्यर्थसिद्धिदः ॥ मन्त्रः— त्वं वै सुशान्तिं कुरु लोकनाथ राज्ञः सराष्ट्रस्य च ब्राह्मणानाम् ॥ बालेषु वृद्धेषु गवाङ्गणेषु कन्यासु शान्तिं च पतिव्रतासु ॥
त्यानंतर शान्ति-जप करावा; तो सर्व कार्यांच्या उद्दिष्टांची सिद्धी देणारा म्हटला आहे. मंत्र— “हे लोकनाथ! तू निश्चयच उत्तम शान्ती कर—राजासाठी, त्याच्या राष्ट्रासाठी आणि ब्राह्मणांसाठी; बालकांमध्ये व वृद्धांमध्ये, गायींमध्ये व गृहांमध्ये, कन्यांमध्ये तसेच पतिव्रतांमध्येही शान्ती होवो.”
Verse 30
रोगा विनश्यन्तु च सर्वतश्च कृषीवलानां च कृषिः सदा स्यात् ॥ सुभिक्षयुक्ताश्च सदा हि लोकाः काले सुवृष्टिर्भविता च शान्तिः ॥
सर्व बाजूंनी रोग नष्ट होवोत; आणि शेतकऱ्यांची शेती सदैव समृद्ध होवो. लोक सदैव सुभिक्षयुक्त राहोत; योग्य काळी उत्तम पाऊस पडो—आणि शान्ती होवो.
Verse 31
आगमिष्याम्यहं देवि मन्त्रपाठो मम प्रियः ॥ निःशब्दं च ततः कृत्वा स्थाप्यो भागवतैः सह
“हे देवी! मी नक्की येईन; मंत्रपाठ मला प्रिय आहे. मग निःशब्दता करून, भागवत भक्तांसह (प्रतिमा/देवतेची) स्थापना करावी.”
Verse 32
एवं विधिं ततः कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ सम्पूज्य तत्र देवेशं ब्राह्मणान्भोजयेद्व्रती
अशा रीतीने विधिपूर्वक कर्म करून, व्रती तेथे देवेश्वराचे सम्यक् पूजन करील आणि ब्राह्मणांना भोजन घालेल।
Verse 33
दीनानाथान्प्रतर्प्याथ यथाविभवशक्तितः ॥ य एतेन विधानेन कुर्यात्संस्थापनं मम
मग आपल्या सामर्थ्य व वैभवानुसार दीन व अनाथांना तृप्त करून—जो या विधानाने माझी स्थापना करील…
Verse 34
यावन्तो मम गात्रेषु जायन्ते जलबिन्दवः ॥ तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु तिष्ठति
माझ्या अंगांवर जितके जलकण उत्पन्न होतात, तितकी सहस्र वर्षे तो माझ्या लोकांत वास करतो।
Verse 35
यो मां संस्थापयेद्भूमे सर्वाहङ्कारवर्जितः ॥ तारितं च कुलं तेन सप्त सप्त च सप्ततिः
जो सर्व अहंकार त्यागून मला भूमीवर स्थापित करतो—त्याच्यामुळे त्याचे कुल सात आणि सात आणि सत्तर (पिढ्या) पर्यंत तारले जाते।
Verse 36
एतत्ते कथितं भद्रे शैलिकास्थापनं मम ॥ धर्मसन्धारणार्थाय मम भक्तसुखाय च
हे भद्रे! माझ्या शिलास्थापनाचे हे विधान तुला सांगितले आहे—धर्म धारण करण्यासाठी आणि माझ्या भक्तांच्या सुखासाठीही।
Verse 37
करणधारणप्रवध्यं उदाहरणम् अपराजितम् अजारामर । सम्पूज्य स्नापयात्मानम् अनेन मन्त्रेण ॐ नमो वासुदेवाय ॥ एवं तु स्थापनं कृत्वा शिलायां मम सुन्दरि ॥ ततोऽधिवासनं कार्यं पूर्वप्रोष्ठपदासु च
करण-धारण इत्यादी विधीचे हे अपराजित उदाहरण आहे. विधिपूर्वक पूजन करून या मंत्राने स्वतःस स्नान घालावे—“ॐ नमो वासुदेवाय।” हे सुंदरी, शिळेवर माझे स्थापन करून मग पूर्वप्रोष्ठपदा नक्षत्राच्या दिवसांत अधिवासन-विधी करावी.
Verse 38
एवं कृते विधाने भवामि सन्निहितः स्वयम् ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यां प्रभाते विमले ततः
अशा प्रकारे विधी केल्यास मी स्वतः सन्निहित होतो. आणि रात्रि व्यतीत झाल्यावर, निर्मळ प्रभातकाळी मग…
Verse 39
मन्त्रः — असावनादिः पुरुषः पुराणो नारायणः सर्वजगत्प्रधानः ॥ गन्धं च माल्यानि च धूपदीपौ गृहाण देवेश नमो नमस्ते
मंत्र: तो अनादि, पुरातन पुरुष—नारायण, सर्व जगताचा प्रधान तत्त्व आहे. हे देवेश! हा गंध, माळा, धूप व दीप स्वीकारा; तुम्हांस पुनःपुन्हा नमस्कार.
Inside Adhyaya 182
How it unfolds
- Where it opens
Varāha, in instruction-mode to Pṛthivī, introduces the need for a correct, rule-bound procedure for installing a stone image of Nārāyaṇa, beginning from the selection of flawless stone and competent craftsmanship.
- Central event
A sequential pratiṣṭhā manual unfolds: examination and preparation of the stone image, marking/drawing and circumambulation, preliminary worship with lamps and bali, mantra-guided invocation and snāpana, prāsāda-praveśa (temple entry), and an overnight adhivāsana with strict purity observances and prescribed orientation (east-facing placement).
- Climax resolution
The rite culminates in homa (aṣṭottaraśata āhutis) with specified oblations, accompanied by auspicious soundscape (gīta-vādya, Vedic recitation), followed by post-installation offerings and a śānti-japa explicitly aimed at rāṣṭra-kalyāṇa—health, protection of vulnerable groups, agricultural success, and timely rains—thereby sealing the deity’s stable presence and the community’s ordered well-being.
- Closing phalashruti
Merit statements link ritual correctness to durable prosperity and social-ecological stability: proper installation sustains dharma, supports the kingdom’s welfare, and harmonizes Earth’s productivity (subhikṣa, kāle su-vṛṣṭi) with human order.
Geographical context
No explicit historical toponyms are named in the provided manuscript excerpt. Spatial/ritual geography appears as temple-space (prāsāda), directional orientation (pūrvābhimukha/east-facing), and the terrestrial setting addressed through Pṛthivī as the interlocutor.
Ritual instructions
- Primary Ritualśilā-pratimā-pratiṣṭhā of Nārāyaṇa with adhivāsana, snāpana, prāsāda-praveśa, homa, and śānti-japa
- BenefitEnsures stable divine presence and auspicious temple order; produces śānti for the polity—health, protection, agricultural flourishing, abundance, and timely rainfall—thereby aligning communal stability with Earth’s balance.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic, procedural, and dharma-administrative (ritual law as public welfare)
The emotional journey
- Dominant Rasaśānta
- Emotional ProgressionFrom careful scrutiny and disciplined preparation (precision and restraint) → heightened sacred focus during invocation, bathing, and temple-entry → communal uplift through music/recitation and fire-offerings → settling into reassurance and stability via śānti-japa aimed at rains, health, and social protection.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-specific in this adhyāya; best approached as a ‘temple-consecration protocol’ applicable at living Vaiṣṇava temples. For experiential study, observe a contemporary pratiṣṭhā/saṃprokṣaṇa conducted by qualified priests rather than seeking a single fixed site.
- Related FestivalPratiṣṭhā/saṃprokṣaṇa (kumbhābhiṣeka) ceremonies at Vaiṣṇava temples; timing may be aligned to nakṣatra considerations such as Pūrvaproṣṭhapadā per local pañcāṅga tradition.
Frequently Asked Questions
The text frames correct ritual installation as a mechanism for sustaining dharma and collective stability: the śānti-japa explicitly targets the welfare of the polity (rājñah and rāṣṭra), the protection of vulnerable groups, agricultural success, and timely rains. In this internal logic, temple consecration is not only personal devotion but a public-order practice linking sacred procedure to terrestrial balance addressed through Pṛthivī.
The excerpt specifies timing elements including an overnight observance (ahorātra), evening action at the western twilight (paścima-sandhyā), and a calendrical reference to Pūrvaproṣṭhapadā (noted as a timing for adhivāsana). It also indicates a next-morning sequence after the night has passed (vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ prabhāte vimale).
Environmental and terrestrial balance is expressed through the Pṛthivī-addressed pedagogy and, most concretely, the śānti-japa’s desired outcomes: elimination of disease, agricultural flourishing (kṛṣi), abundance (subhikṣa), and timely rainfall (kāle su-vṛṣṭi). The narrative thus encodes an early ecological ethic where ritual order is mapped onto Earth’s productivity and social resilience.
No royal dynasties or named historical lineages appear in the provided excerpt. The chapter references social and ritual categories—brāhmaṇas (including sāmagas and brahmavādins), the king (rājā), and community groups (children, elders, women, cattle/households)—as recipients of the śānti benefits, but without specific proper names.
Ask anything about Adhyaya 182 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
