Adhyaya 182: Installation of a Stone Image (Ritual Procedure for Consecration)

Verse 1

अथ शैलार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथा तिष्ठामि शैलेषु प्रतिमायामितस्ततः ॥

आता शैल-अर्चा-स्थापन. श्रीवराह म्हणाले— हे वसुंधरे, मी पुन्हा एक अन्य विधी सांगतो; ऐक, मी पर्वतांवर—इथे-तिथे—प्रतिमारूपाने कसा प्रतिष्ठित असतो.

Verse 2

सुरूपां च शिलां दृष्ट्वा निःशल्यां सुपरिक्षिताम् ॥ तत्र दक्षं रूपकारं शीघ्रं च विनियोजयेत् ॥

सुंदर रूपाची, दोषरहित व नीट तपासलेली शिळा पाहून, तेथे त्वरित एक कुशल शिल्पकार नेमावा.

Verse 3

शीघ्रमालिख्य तं तत्र श्वेतवर्तिकया नरः ॥ प्रदक्षिणां ततः कृत्वा पूजयेदक्षतादिभिः ॥

तेथे मनुष्याने पांढऱ्या खडूने/वर्तिकेने त्यावर त्वरित रेखाटन करावे; मग प्रदक्षिणा करून अक्षत इत्यादींनी पूजन करावे.

Verse 4

दीपकं च ततो दद्याद्बलिं दध्योदनेन च ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदीरयेत् ॥

त्यानंतर दीप अर्पण करावा आणि दध्योदनाने (दही-भाताने) बलि द्यावी; ‘नमो नारायणाय’ असे म्हणत मंत्रोच्चार करावा.

Verse 5

मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजनप्रवीरः सोमाग्नितेजाः सुमतिप्रधानः ॥ एतेन मन्त्रेण तु वासुदेव प्रतिष्ठितो वर्धय कीर्तिराशिम् ॥

मंत्र— “हे प्रभो, आपण सर्व जनांमध्ये वीरश्रेष्ठ आहात; सोम व अग्नीच्या तेजाने दीप्त, आणि सुमतीत प्रधान आहात. या मंत्राने, हे वासुदेव, प्रतिष्ठित होऊन कीर्तिराशी वाढवा.”

Verse 6

प्रवर अयुतवराह जय जय वर्धस्व ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण कर्तव्यं यस्य यादृशम् ॥ एवंरूपं ततः कृत्वा देवं नारायणं प्रभुम् ॥

“हे प्रवर, हे अयुतवराह, जय जय, वर्धस्व.” याच मंत्राने ज्याच्या ज्या रूपाचे जे विधान आहे ते तसे करावे; मग त्या प्रकारचे रूप घडवून प्रभु देव नारायण (याची पुढील विधी) करावी.

Verse 7

ततो वै स्थापयेत् तत्र पूर्वाभिमुखमेव तु ॥ अहोरात्रमुषित्वैवं शुक्लवस्त्रेण भूषितः ॥

त्यानंतर तेथे पूर्वाभिमुखच स्थापना करावी. अशा रीतीने अहोरात्र व्रत करून श्वेत वस्त्रांनी भूषित व्हावे.

Verse 8

शुक्लयज्ञोपवीती च कृत्वा वै दन्तधावनम् ॥ सर्वगन्धोदकं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

श्वेत यज्ञोपवीत धारण करून व दंतधावन करून, सर्व सुगंधींनी युक्त जल घेऊन हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 9

मन्त्रः— योऽसौ भवांस्तिष्ठति सर्वरूपं मायाबलं सर्वजगत्स्वरूपम् ॥ एतेन मन्त्रेण जगत्स्वरूप सम्पूजितस्तिष्ठसि लोकनाथ ॥

मंत्र— हे भगवन्! आपण सर्वरूप होऊन स्थित आहात; आपली शक्ति माया आहे आणि आपले स्वरूप सर्व जगत् आहे. या मंत्राने, हे जगत्स्वरूप! आपण पूर्ण पूजित होऊन, हे लोकनाथ! स्थित राहा.

Verse 10

यो मां संस्थापयेद्भूमे मम कर्मपरायणः ॥ स याति वैष्णवं लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥

जो मला भूमीवर स्थापतो आणि माझ्या कर्मात परायण असतो, तो वैष्णव लोकास जातो; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 11

यावकं पायसं भुक्त्वा अहोरात्रं समापयेत् ॥ ततः पश्चिमसन्ध्यायां दद्याच्चत्वारि दीपकान् ॥

यवक व पायस (खीर) सेवन करून अहोरात्राचे अनुष्ठान पूर्ण करावे. नंतर पश्चिम संध्याकाळी चार दीप अर्पण करावेत.

Verse 12

पञ्चगव्यं च गन्धं च वारिणा सह मिश्रयेत् ॥ चतुरः कलशांश्चैव स्थापयेत्पादमूलतः ॥

पंचगव्य व सुगंधी द्रव्ये पाण्यासह नीट मिसळावीत. आणि देवमूर्तीच्या पादमूळाशी चार कलश स्थापावेत.

Verse 13

गीतवादित्रघोषेण उत्सवं तत्र कारयेत् ॥ ब्राह्मणैः सामगैस्तत्र वेदघोषं तु कारयेत् ॥

तेथे गीत व वाद्यांच्या घोषाने उत्सव करावा. आणि तेथे सामगान करणाऱ्या ब्राह्मणांकडून वेदघोष (वेदपाठ) करवावा.

Verse 14

ब्रह्माक्षरसहस्राणि पठतां ब्रह्मवादिनाम् ॥ येषां पठितशब्देन शुभगीतस्वरेण च ॥

जे ब्रह्मविद्येचे प्रवक्ता असून ब्रह्मग्रंथातील हजारो अक्षरे पठण करतात—त्यांच्या पठित शब्दाने व शुभ गीतस्वराने…

Verse 15

पुनरावाहनं कुर्यान्मन्त्रेणानेन सुव्रतः ॥ आगच्छ हे देव सुमन्त्रयुक्तः पञ्चेन्द्रियैः षट्सु तथा प्रधानः ॥

सुव्रती या मंत्राने पुनरावाहन करावा—“ये हे देव! सुमंत्रयुक्त, पंचेंद्रियांसह, षट् (तत्त्व/वर्ग) सहित, तसेच प्रधानरूप (आदिप्रकृती) होऊन ये.”

Verse 16

एतेषु भूतेषु च संविधाता आवासितस्तिष्ठति लोकनाथ ॥

आणि या भूत/तत्त्वांमध्ये तो संविधाता—येथे आवासित होऊन—लोकनाथ म्हणून स्थित राहतो.

Verse 17

अनेनैव तु मन्त्रेण समित्तिलघृतेन च ॥ मधुना चैव होतव्यमष्टोत्तरशताहुतिः ॥

याच मंत्रानेच समिधा, तीळ व तूप तसेच मधू यांसह एकशे आठ आहुती द्याव्यात।

Verse 18

पञ्चगव्यं ततः प्राश्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥ सर्वगन्धैश्च लाजैश्च पञ्चगव्यजलं तथा ॥

त्यानंतर मंत्रासह विधिपूर्वक पंचगव्य प्राशन करून, सर्व सुगंधी द्रव्ये, लाज (भाजलेले धान्य) तसेच पंचगव्यजल यांसह (पुढील विधी करावी)।

Verse 19

ततः प्रासादे स्थाप्योऽहं गीतवादित्रमङ्गलैः ॥ सर्वगन्धान्स्ततो गृहीत्वा इमं मन्त्रं उदाहरेत् ॥

त्यानंतर मंगल गीत-वाद्यांच्या मध्ये प्रासादात (मंदिरात) माझी स्थापना करावी। मग सर्व सुगंधी द्रव्ये घेऊन हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 20

मन्त्रश्च — योऽसौ भवान्लक्षणलक्षितश्च लक्ष्म्या च युक्तः सततं पुराणः ॥ अत्र प्रासादे सुसमिद्धतेजाः प्रवेशमायाहि नमो नमस्ते ॥

मंत्र— “हे भगवन्! शुभ लक्षणांनी लक्षित, लक्ष्मीशी सदैव युक्त, सनातन पुराण पुरुष! हे सुसमिद्ध तेजस्वी! या प्रासादात प्रवेश करण्यास पधारावे. आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार।”

Verse 21

तत एतेन मन्त्रेण प्रासादं संप्रवेशयेत् ॥ प्रतिमा स्थापितव्या मे मध्ये न तु विपार्श्वतः ॥

त्यानंतर याच मंत्राने प्रासादात प्रवेश करावा. माझी प्रतिमा मध्यभागी स्थापावी, बाजूंना नव्हे।

Verse 22

एवं संस्थापनं कृत्वा दद्यादुद्वर्तनं विभोः ॥ चन्दनं कुङ्कुमं चैव मिश्रं कालेयकेन च ॥

अशा प्रकारे स्थापना करून विभूस उद्वर्तन अर्पण करावे—चंदन व कुंकुम, कालेयकासह मिश्रित।

Verse 23

एवं चोद्वर्तनं कृत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ योऽसौ भवान्सर्वजगत्प्रधानः सम्पूजितो ब्रह्मबृहस्पतिभ्याम् ॥ प्रवन्दितः कारणं मन्त्रयुक्तः सुस्वागतं तिष्ठ सुलोकनाथ ॥

अशा प्रकारे उद्वर्तन करून हा मंत्र उच्चारावा: “आपणच सर्व जगताचे प्रधान; ब्रह्मा व बृहस्पती यांनी सम्यक् पूजिलेले; कारणतत्त्व म्हणून वंदिलेले, मंत्रयुक्त. सुस्वागतम्; येथे तिष्ठा, हे सुलोकनाथ।”

Verse 24

एवं संस्थापनं कृत्वा गन्धमाल्यैश्च पूजयेत् ॥ शुक्लवस्त्राणि मे दद्यादिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

अशा प्रकारे स्थापना करून गंध व माळांनी पूजा करावी. मला शुभ्र वस्त्रे अर्पण करून हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 25

मन्त्रः— वस्त्राणि देवेश गृहाण तानि मया सुभक्त्या रचितानि यानि ॥ इमानि सन्धारय विश्वमूर्त्ते प्रसीद मह्यं च नमो नमस्ते ॥

मंत्र: “हे देवेश! मी सुभक्तीने तयार केलेली ही वस्त्रे स्वीकारा. हे विश्वमूर्ते! ही धारण करा; माझ्यावर प्रसन्न व्हा—तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।”

Verse 26

एवं वस्त्राणि मे दद्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धूपनं मे ततो दद्यात्कुङ्कुमागुरुमिश्रितम् ॥ एवं च धूपनं दद्यादिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

अशा प्रकारे विधिनुसार कर्म करून मला वस्त्रे अर्पण करावीत. नंतर कुंकुम व अगरू मिश्रित धूप मला द्यावा. धूप अर्पित करताना हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 27

एवं पूजां ततः कृत्वा प्रापणं च निवेदयेत् ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन प्रापणं चोपकल्प्य च ॥

अशा प्रकारे पूजा करून नंतर प्रापण-नैवेद्य अर्पण करावे. आणि पूर्वोक्त विधीनुसार प्रापण सिद्ध करून ते निवेदावे.

Verse 28

पूर्वोक्तेनैव मन्त्रेण दद्यत्प्रापणकं बुधः ॥ प्रापणान्ते चाचमनं दद्याद्देहविशुद्धये ॥

पूर्वोक्त त्याच मंत्राने ज्ञानी पुरुषाने प्रापण अर्पण करावे. आणि प्रापणाच्या शेवटी देहशुद्धीसाठी आचमन करावे (किंवा करावे).

Verse 29

शान्तिजापस्ततः कार्यः सर्वकार्यर्थसिद्धिदः ॥ मन्त्रः— त्वं वै सुशान्तिं कुरु लोकनाथ राज्ञः सराष्ट्रस्य च ब्राह्मणानाम् ॥ बालेषु वृद्धेषु गवाङ्गणेषु कन्यासु शान्तिं च पतिव्रतासु ॥

त्यानंतर शान्ति-जप करावा; तो सर्व कार्यांच्या उद्दिष्टांची सिद्धी देणारा म्हटला आहे. मंत्र— “हे लोकनाथ! तू निश्चयच उत्तम शान्ती कर—राजासाठी, त्याच्या राष्ट्रासाठी आणि ब्राह्मणांसाठी; बालकांमध्ये व वृद्धांमध्ये, गायींमध्ये व गृहांमध्ये, कन्यांमध्ये तसेच पतिव्रतांमध्येही शान्ती होवो.”

Verse 30

रोगा विनश्यन्तु च सर्वतश्च कृषीवलानां च कृषिः सदा स्यात् ॥ सुभिक्षयुक्ताश्च सदा हि लोकाः काले सुवृष्टिर्भविता च शान्तिः ॥

सर्व बाजूंनी रोग नष्ट होवोत; आणि शेतकऱ्यांची शेती सदैव समृद्ध होवो. लोक सदैव सुभिक्षयुक्त राहोत; योग्य काळी उत्तम पाऊस पडो—आणि शान्ती होवो.

Verse 31

आगमिष्याम्यहं देवि मन्त्रपाठो मम प्रियः ॥ निःशब्दं च ततः कृत्वा स्थाप्यो भागवतैः सह

“हे देवी! मी नक्की येईन; मंत्रपाठ मला प्रिय आहे. मग निःशब्दता करून, भागवत भक्तांसह (प्रतिमा/देवतेची) स्थापना करावी.”

Verse 32

एवं विधिं ततः कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ सम्पूज्य तत्र देवेशं ब्राह्मणान्भोजयेद्व्रती

अशा रीतीने विधिपूर्वक कर्म करून, व्रती तेथे देवेश्वराचे सम्यक् पूजन करील आणि ब्राह्मणांना भोजन घालेल।

Verse 33

दीनानाथान्प्रतर्प्याथ यथाविभवशक्तितः ॥ य एतेन विधानेन कुर्यात्संस्थापनं मम

मग आपल्या सामर्थ्य व वैभवानुसार दीन व अनाथांना तृप्त करून—जो या विधानाने माझी स्थापना करील…

Verse 34

यावन्तो मम गात्रेषु जायन्ते जलबिन्दवः ॥ तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु तिष्ठति

माझ्या अंगांवर जितके जलकण उत्पन्न होतात, तितकी सहस्र वर्षे तो माझ्या लोकांत वास करतो।

Verse 35

यो मां संस्थापयेद्भूमे सर्वाहङ्कारवर्जितः ॥ तारितं च कुलं तेन सप्त सप्त च सप्ततिः

जो सर्व अहंकार त्यागून मला भूमीवर स्थापित करतो—त्याच्यामुळे त्याचे कुल सात आणि सात आणि सत्तर (पिढ्या) पर्यंत तारले जाते।

Verse 36

एतत्ते कथितं भद्रे शैलिकास्थापनं मम ॥ धर्मसन्धारणार्थाय मम भक्तसुखाय च

हे भद्रे! माझ्या शिलास्थापनाचे हे विधान तुला सांगितले आहे—धर्म धारण करण्यासाठी आणि माझ्या भक्तांच्या सुखासाठीही।

Verse 37

करणधारणप्रवध्यं उदाहरणम् अपराजितम् अजारामर । सम्पूज्य स्नापयात्मानम् अनेन मन्त्रेण ॐ नमो वासुदेवाय ॥ एवं तु स्थापनं कृत्वा शिलायां मम सुन्दरि ॥ ततोऽधिवासनं कार्यं पूर्वप्रोष्ठपदासु च

करण-धारण इत्यादी विधीचे हे अपराजित उदाहरण आहे. विधिपूर्वक पूजन करून या मंत्राने स्वतःस स्नान घालावे—“ॐ नमो वासुदेवाय।” हे सुंदरी, शिळेवर माझे स्थापन करून मग पूर्वप्रोष्ठपदा नक्षत्राच्या दिवसांत अधिवासन-विधी करावी.

Verse 38

एवं कृते विधाने भवामि सन्निहितः स्वयम् ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यां प्रभाते विमले ततः

अशा प्रकारे विधी केल्यास मी स्वतः सन्निहित होतो. आणि रात्रि व्यतीत झाल्यावर, निर्मळ प्रभातकाळी मग…

Verse 39

मन्त्रः — असावनादिः पुरुषः पुराणो नारायणः सर्वजगत्प्रधानः ॥ गन्धं च माल्यानि च धूपदीपौ गृहाण देवेश नमो नमस्ते

मंत्र: तो अनादि, पुरातन पुरुष—नारायण, सर्व जगताचा प्रधान तत्त्व आहे. हे देवेश! हा गंध, माळा, धूप व दीप स्वीकारा; तुम्हांस पुनःपुन्हा नमस्कार.