Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥

प्रजापाल म्हणाला—हे महामुने, अग्नीची उत्पत्ती कशी झाली? आणि अश्विनौ कसे? तसेच गौरीपासून गणपती, नाग आणि गुह (कार्त्तिकेय) यांची उत्पत्ती कशी झाली?

Verse 2

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥

आदित्य, चंद्र, मातृगण व दुर्गा; तसेच दिशा; आणि धनद (कुबेर) किंवा विष्णू, धर्म व परमेष्ठी (ब्रह्मा) — (या देवतांविषयी)।

Verse 3

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥

हे मुने! शंभूचेही, पितरांचेही आणि चंद्राचेही—हे सर्व शरीराशी संबंधित देव आहेत; मग ते मूर्तिमान कसे झाले?

Verse 4

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥

आणखी, हे मुने! त्यांचे योग्य भोज्य-अर्पण काय? त्यांची संज्ञा काय आणि कोणती तिथी? कोणत्या तिथीस हे यजन केल्यास ते मनुष्यांना निरामय फल देतात? हे सर्व रहस्यासहित मला आपण सांगावे।

Verse 5

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥

महातपा म्हणाले—योगाने साध्य असा आत्मा स्वस्वरूपाने नारायणमय आहे. तो सर्वज्ञ असूनही क्रीडा करताना आत्म्यातच आत्म्याविषयी भोगेच्छा उत्पन्न झाली. महाभूत क्षोभित होताच ते अद्भुत ‘एतच्’ हे शब्दरूप प्रकट झाले।

Verse 6

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥

ते जलही अप्रसन्न होऊन विकारास संमती देऊ लागले. मग तो विकार करीत असता एक महान अग्नी उत्पन्न झाला—कोट्यवधी ज्वालांनी वेढलेला, नादयुक्त आणि दहनस्वरूप।

Verse 7

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥

तो अतितेजस्वी तत्त्वही विकार प्रकट करू लागले. अग्नीमध्ये विकार होताच परम दारुण वायू उत्पन्न झाला; आणि त्या विकारस्थितीतूनच आकाश उत्पन्न झाले.

Verse 8

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥

तेव्हा शब्दलक्षण असलेले व्योम (आकाश) प्रकट झाले आणि प्रतापवान वायूही. त्या वेळी जलयुक्त तेज (अग्नी) त्याच्याशी परस्पर श्लिष्ट झाले.

Verse 9

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥

तेजाने शोषलेले जल उग्रगामी वायूने ढकलले गेले; तसेच व्योमानेही बाधित होऊन ते तत्क्षणी आपल्या मार्गावर प्रवृत्त झाले.

Verse 10

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥

अशा रीतीने सर्व काही पिंडरूप होऊन कठिणता प्राप्त झाले. हे महाभाग! हीच पृथ्वी त्यांच्यापेक्षा अधिक विस्तृत (वृद्धतर) झाली.

Verse 11

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥

चार (तत्त्वांच्या) संयोगातून निर्माण झालेल्या काठिन्यामुळे आणि प्रत्येकात एकेक गुण वाढत गेल्यामुळे पृथ्वी पाचगुणी आहे असे जाणावे; आणि ते गुणही हिच्यातच स्थित आहेत.

Verse 12

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥

आणि तो काठिन्य (सघनता) निर्माण करीत करीत ब्रह्माण्ड—तो विराट अंड—रूप झाला. त्यात देव नारायण चतुर्मूर्ती व चतुर्भुज असे विराजमान होते.

Verse 13

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥

प्रजापतीचे रूप धारण करून विविध प्रजांची सृष्टी करावयाची इच्छा असूनही लोकपितामह (ब्रह्मा) विचार करूनही सृष्टीचा उपाय शोधू शकला नाही.

Verse 14

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥

तेव्हा त्याच्यात अत्यंत महान व परम भयंकर असा क्रोध उत्पन्न झाला. त्या क्रोधातून सहस्र ज्वालांनी युक्त, दहनस्वभावी (अग्नितुल्य) तेज प्रकट होऊन उभे राहिले.

Verse 15

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥

हे नृपा! तो ब्रह्माला जाळू इच्छित होता; तेव्हा ब्रह्माने त्याला सांगितले—“देवांसाठी हव्य आणि पितरांसाठी कव्य वहन कर.” तेव्हापासून तो ‘हव्यवाहन’ म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 16

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥

तो क्षुधेने व्याकुळ होऊन ब्रह्माकडे गेला व म्हणाला—“मी काय करू? माझ्यावर प्रसन्न व्हा.” तेव्हा ब्रह्मा उत्तरला—“तू तीन प्रकारे तृप्ती प्राप्त करशील.”

Verse 17

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥

प्रथम दक्षिणा दिली असता अमर देव तृप्त झाले. कारण तू ‘दक्षिणा-भाग’ नेतोस, म्हणून त्यातून ‘दक्षिणाग्नि’ उत्पन्न झाली.

Verse 18

आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥

हे विभावसू (अग्नि), त्रिलोकीत सर्व बाजूंनी जे काही आहुती दिले आहे ते देवांच्या हितासाठी वाहून ने; म्हणून तू ‘हव्यवाहन’ आहेस.

Verse 19

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥

‘शरीर हेच घर’ असे म्हटले आहे; आणि आता तू त्याचा स्वामी आहेस. म्हणून हे सर्वव्यापी विभो, तू गार्हपत्य अग्नी हो.

Verse 20

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥

हे प्रभो, ज्यामुळे तुझ्यात आहुती दिल्यावर तू सर्व मनुष्यांना सद्गतीकडे नेतोस, म्हणून ‘वैश्वानर’ हे तुझे नाव प्रतिष्ठित होईल.

Verse 21

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥

‘द्रविण’ म्हणजे ‘बल’ असे म्हटले आहे, आणि धनालाही म्हणूनच ‘द्रविण’ म्हणतात. पण ते देणारा तूच आहेस; म्हणून तो ‘द्रविणोदास’ (धनाविषयी उदासीन) झाला.

Verse 22

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥

हे विभो, तुम्ही देहाची व देहधारी जीवाची सदैव रक्षा करता; तुम्ही सर्वव्यापी प्रभू आहात. म्हणून तुमचा पुत्र ‘तनूनपात्’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 23

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥

हे प्रभो, तुम्ही जन्मलेले व अजन्मे—दोन्ही यथार्थ जाणता. म्हणून तुमचे नाव ‘जातवेदा’ असे होवो.

Verse 24

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥

सामान्य लोक आणि विशेषतः द्विज तुम्हांला स्तुती करतात; म्हणून त्यांच्या प्रशंसेमुळे तुम्ही ‘नाराशंस’ म्हणून ओळखले जाल.

Verse 25

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥

‘अगस्’ असे त्यास म्हणतात जे नित्य तिरोभूत, निःशब्द व निश्चयस्वरूप आहे. आणि सर्वगत असल्याने तू ‘अगस्त्’भावयुक्त आहेस; म्हणून तू ‘अग्नि’ म्हणून ओळखला जाशील.

Verse 26

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥

‘ध्मा’ हा भरून टाकणे दर्शविणारा शब्द असून तो ‘इध्मा’ या नावाने कीर्तिला जातो. भरलेल्या वस्तूची प्राप्ती/आगमन तुझ्यामुळे होते; म्हणून तू ‘इध्म’ म्हणून ओळखला जाशील.

Verse 27

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥

हे पुत्रा, महायज्ञकर्ता! ही तुझी नावे यज्ञात आवाहन करण्यास योग्य आहेत. जे नर तुझे पूजन करतात, ते आपल्या इच्छित कामांनी निःसंशय तुला तृप्त करतील.