Adhyaya 179: Enumeration of Ritual Offenses and Their Expiations; The Sacred Merit of Saukara and Mathurā Pilgrimage
Aparādha-nirdeśaḥ prāyaścitta-vidhiś ca; Saukara–Mathurā-tīrtha-māhātmyaṃ
Ritual-Manual and Sacred-Geography (Prāyaścitta + Tīrtha-māhātmya)
धर्म‑कर्माची शुद्ध व्यवस्था ढासळू नये म्हणून पृथ्वी विचारते—‘अपराध’ कसा उत्पन्न होतो आणि अशुद्ध आचरणामुळे पूजेचे फळ कसे कमी होते? वराह त्रेतीस अपराध सांगतात—निषिद्ध अन्न, स्पर्श‑वर्ज्य नियमभंग, देवळातील अनुचित वर्तन आणि भक्ती‑शिष्टाचारातील त्रुटी. पुढे ते प्रायश्चित्तविधी देतात—उपवास, पंचगव्य‑पंचामृतादि शुद्धीकरण, तसेच प्राजापत्य, चांद्रायण, पराक इत्यादी व्रते; यामुळे विष्णुपूजेचा अधिकार पुन्हा मिळतो. मानवी चुका सर्वत्र दिसल्याने पृथ्वी उपाय मागते; वराह सौकर तीर्थ व मथुरेत स्नान‑व्रत करून वार्षिक व स्थानविशेष शुद्धी करण्यास सांगतात, ज्याने साचलेले पाप नष्ट होऊन भूमी‑समाजातील संतुलन पुनः प्रस्थापित होते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 179
Verse 1
धरण्युवाच ॥ तवापराधाद्देवेश वर्ज्योऽयं वैष्णवेन च ॥ विनापराधो मनुजः सापराधश्च जायते ॥
धरणी म्हणाली—हे देवेश! तुझ्याविरुद्ध केलेल्या अपराधामुळे हा वैष्णवानेही वर्ज्य आहे. जो मनुष्य निरपराध असतो, तो अपराधामुळेच सापराध होतो।
Verse 2
कर्मणाचरणेनैव करणेन जुगुप्सितः ॥ तच्च पूजाफलं सर्वं ज्ञायते तद्वदस्व मे ॥
कर्मामुळे—त्याच्या आचरणाने व साधनानेही—मनुष्य निंद्य ठरतो; आणि त्यामुळे पूजेचे सर्व फळ बाधित होते. ते मला सांगावे।
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ कर्मणा मनसा वाचा ये पापरुचयो जनाः ॥ भक्षणं दन्तकाष्ठस्य राजान्नस्य तु भोजनम् ॥
श्रीवराह म्हणाले—जे लोक कर्माने, मनाने व वाणीने पापाकडे प्रवृत्त असतात, ते (अशा अनुचित कृती करतात जसे) दंतकाष्ठाचे भक्षण आणि राजान्नाचे भोजन।
Verse 4
मैथुनं शवसंस्पर्शं पुरीषोत्सर्गमेव च ॥ सूतकीउदक्याप्रेक्षा च स्पर्शनं मेहनं तथा ॥
(यांत) मैथुन, शवाचा स्पर्श, मलोत्सर्ग, सूतकी/उदक्यावस्थेतील स्त्रीकडे पाहणे, (अशा प्रसंगी) स्पर्श करणे आणि मूत्रोत्सर्गही येतो।
Verse 5
अभाष्य भाषणं चैव पिण्याकस्य च भक्षणम् ॥ रक्तपारक्यमलिनवस्त्रधारित्वनीलिजम् ॥
अभाष्य असे जे बोलू नये ते बोलणे, आणि पिण्याक (तेलखळी) खाणे; तसेच रक्तसंबंधी अशौच, परकीय-संसर्ग, मळके वस्त्र धारण करणे व निळी (नीळ) संबंधी अशुद्धी—हेही दोष होत.
Verse 6
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः पतितान्नस्य भक्षणम् ॥ अभक्ष्य भक्षणं चैव तण्डुलीयविभीतकम् ॥
गुरूविषयी खोटा आक्षेप/हट्ट, पतित (आचारभ्रष्ट) व्यक्तीचे अन्न खाणे, आणि अभक्ष्याचे भक्षण; तसेच तण्डुलीय व विभीतक इत्यादींचा येथे निषिद्ध यादीत समावेश—हे दोष आहेत.
Verse 7
अदानं तुवरान्नस्य जालपादवराकयोः ॥ भक्षणं देवतागारे सोपानत्कोपसर्पणम् ॥
तुवरा-अन्नाचे दान न करणे, आणि जाल-, पाद-, वराक इत्यादींचे भक्षण; तसेच देवालयात सोपान (पायऱ्या) पर्यंत अनुचित रीतीने जाणे/सरपटणे—हेही येथे दोष मानले आहेत.
Verse 8
तथैव देवपूजायां निषिद्धकुसुमार्च्चनम् ॥ अनुत्तार्य च निर्माल्यं पूजा क्षीणान्धकारयोः ॥
देवपूजेत निषिद्ध फुलांनी अर्चन करणे दोष आहे; तसेच निर्माल्य (वापरलेले/कोमेजले हार-फुलांचे अवशेष) न काढता पूजा करणेही दोष; आणि क्षीण-अंधकार (मंद प्रकाश/अंधार) अवस्थेतील पूजाही नियमविषय म्हणून सांगितली आहे.
Verse 9
पानं सुराया देवस्य अन्धकारे प्रबोधनम् ॥ तावत्कर्मार्च्चने विष्णोरनमस्करणं तथा
सुरा पिणे, अंधारात देवतेला जागवणे, आणि तसेच विष्णूच्या अर्चनकर्मात नमस्कार न करणे—हे पूजादोष सांगितले आहेत.
Verse 10
दूरस्थो न नमस्कारं कुर्यात्पूजा तु राक्षसी ॥ एकरात्रं द्विरात्रं वा त्रिरात्रं स्नानमेव च ॥ सवासाः पञ्चगव्याशी मलसंवस्त्रकं क्रमात् ॥ नीलिरक्षापनॊदार्थं गोमयेन प्रघर्षणम् ॥ प्राजापत्येन शुद्धिः स्यान्नीलिवस्त्रस्य धारणात्
दूर असताना नमस्कार करू नये; अशा रीतीची पूजा ‘राक्षसी’ मानली जाते. एक, दोन किंवा तीन रात्री स्नान करावे. वस्त्रांसह राहून पंचगव्य सेवन करावे व मळलेले वस्त्र क्रमाने शुद्ध करावे. ‘नीली’ दोष दूर करण्यासाठी गोमयाने घर्षण करावे. नीली-रंग लागलेले वस्त्र परिधान केल्यास प्राजापत्य व्रताने शुद्धी होते.
Verse 11
चान्द्रायणद्वयं कुर्याद्गुरोः क्षयितमुत्तमम् ॥ चान्द्रायणं पराकं च पतितान्नस्य भक्षणात्
गुरूविषयी क्षयित/उपभुक्त दोषासाठी उत्तम प्रायश्चित्त म्हणून द्वि-चान्द्रायण करावे. आणि पतिताच्या अन्नाचे भक्षण केल्यास चान्द्रायण व पराक—दोन्ही करावेत.
Verse 12
चान्द्रायणं पराकं च प्राजापत्यं तथैव च ॥ गोप्रदानं च भोज्यं च अभक्ष्यस्य च भक्षणे
अभक्ष्य (वर्ज्य) पदार्थाचे भक्षण केल्यास चान्द्रायण, पराक व प्राजापत्य ही व्रते करावीत; तसेच गोदान करावे आणि भोजनदान/भोज घालावा.
Verse 13
उपवासस्तु पञ्चाहं पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥ सोपानत्कश्चरेत्पाद कॄच्छ्रस्य द्विरभोजनम्
पाच दिवसांचा उपवास पंचगव्याने शुद्ध/पूर्ण होतो. कॄच्छ्र व्रताचा ‘पाद’ (चतुर्थांश) सोपानत्क होऊन, विधीनुसार दिवसातून दोन वेळा भोजन करत आचरावा.
Verse 14
पुष्पाभावेऽर्च्चनं स्नानं देवस्पर्शं च कारयन् ॥ अनिर्माल्यनमस्कारं स्नानं पञ्चामृतॆन तु
फुले नसल्यास स्नानाने अर्चन करावे व देवाचा (विधिपूर्वक) स्पर्श करावा. निर्माल्य (माळा-प्रसाद) न काढता नमस्कार केला असल्यास पंचामृताने स्नान करणे विधेय आहे.
Verse 15
सुरापाने द्विजातीनां चान्द्रायणचतुष्टयम् ॥ तथैव द्वादशाब्दं तु प्राजापत्यत्रयं चरेत्
द्विजांनी सुरापान केल्यास चार चांद्रायण व्रतांचे विधान आहे; तसेच बारा वर्षांची तपश्चर्या करून तीन प्राजापत्य प्रायश्चित्ते करावीत।
Verse 16
ब्रह्मकूर्च्चेन शुद्धिः स्याद्गोप्रदानत्रयेण च ॥ त्रयाणामेकरात्रेण पञ्चामृतनिषेवणात्
ब्रह्मकूर्च व्रताने आणि त्रिवार गोदानाने शुद्धी होते; तसेच या तिन्ही प्रकरणांत एकरात्र व्रत करून पंचामृत सेवन केल्यानेही शुद्धी प्राप्त होते।
Verse 17
मुच्यते त्वपराधैस्तु तथा विष्णोः स्तवं पठन् ॥ एतत्ते कथितं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
अशा अपराधांपासून विष्णूचे स्तवन पठण केल्याने मुक्ती मिळते. हे गुप्त उपदेश तुला सांगितले; आणखी काय ऐकू इच्छितोस?
Verse 18
मुहूर्तमात्रे सा देवी संज्ञां प्राप्येदमब्रवीत् ॥ अपराधे कृते देव सूतकी हि प्रजायते
क्षणभरात ती देवी शुद्धीवर येऊन म्हणाली— “हे देव! अपराध केला असता सूतक (अशौच) अवस्था नक्कीच उत्पन्न होते.”
Verse 19
प्रायश्चित्तानि भूरीणि कृतानि तु नरैः सदा ॥ तेन मे मनसो मोहः दुःखदो यः समभ्ययात् ॥
“लोक नेहमी अनेक प्रायश्चित्ते करीत असतात; त्यामुळे माझ्या मनात दुःख देणारा मोह उत्पन्न झाला आहे.”
Verse 20
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र येन त्वं नृषु तुष्यसि ॥ पूजितः सफलश्चासि अपराधविशोधनम् ॥
येथे असा कोणता उपाय आहे का, ज्याने आपण मनुष्यांवर प्रसन्न व्हाल—पूजिले असता फलदायी व्हाल आणि अपराधांचे शोधन होईल?
Verse 21
श्रीवराह उवाच ॥ संवत्सरस्य मध्ये तु तीर्थे सौकरवे मम ॥ कृतोपवासः स्नानेन गङ्गायां शुद्धिमाप्नुयात् ॥
श्रीवराह म्हणाले: वर्षाच्या आत माझ्या सौकरव तीर्थात जो उपवास करतो, तो गंगेत स्नान करून शुद्धी प्राप्त करतो.
Verse 22
मथुरायां तथाप्येवं सापराधः शुचिर्भवेत् ॥ अनयोस्तीर्थयोरेवं यः सेवेत सकृन्नरः ॥
तसेच मथुरेतही, अपराधयुक्त मनुष्यही शुद्ध होऊ शकतो. अशा रीतीने जो नर या दोन तीर्थांचे एकदाही सेवन करतो…
Verse 23
सहस्रजन्मसु कृतानपराधाञ्जहाति सः ॥ स्नानात्पानात्तथा ध्यानात्कीर्तनाद्धारणात्तथा ॥
…तो सहस्र जन्मांत केलेले अपराध सोडून देतो—स्नानाने, तीर्थजल पानाने, तसेच ध्यानाने, कीर्तनाने आणि धारणेनेही.
Verse 24
श्रवणान्मननाच्चैव दर्शनाद्याति पातकम् ॥ पृथिव्युवाच ॥ मथुरा सूकरं चैव द्वावेतौ तव वल्लभौ ॥
श्रवणाने, मननाने आणि दर्शनानेही पाप दूर होते. पृथ्वी म्हणाली: मथुरा आणि सूकर—हे दोन्ही तुम्हाला प्रिय आहेत.
Verse 25
विशिष्टमनयोः किं च सत्यं ब्रूहि सुरेश्वर ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च ॥
“या दोघांत विशेष काय? हे देवेश्वर, सत्य सांगा।” श्रीवराह म्हणाले—“पृथ्वीवर जी जी तीर्थस्थाने आहेत, आणि समुद्रापर्यंतची सरोवरे व जलाशयही…”
Verse 26
कुब्जाम्रकं प्रशंसन्ति सदा मद्भावभाविताः ॥ तस्मात्कोटिगुणं गुह्यं सौकरतीर्थमुत्तमम् ॥
जे माझ्या भावाने भावित आहेत, ते सदैव कुब्जाम्रकाची स्तुती करतात। म्हणून उत्तम सौकरतीर्थ हे गुह्य असून कोटिगुण श्रेष्ठ (फलदायी) आहे।
Verse 27
गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं माथुरं मम मण्डलम् ॥ फलं परार्द्धगुणितं सिततीर्थान्न संशयः ॥
गुह्यापेक्षाही अधिक गुह्य असे पुण्य माथुर-मंडल हे माझेच क्षेत्र आहे। त्याचे फळ परार्धगुणित आहे; सीतातीर्थापेक्षाही श्रेष्ठ—यात संशय नाही।
Verse 28
अटित्वा सर्वतीर्थानि कुब्जाम्रादीनि नित्यशः ॥ अघं विनश्यते क्षिप्रं मथुरामागतस्य च ॥
कुब्जाम्रक इत्यादी सर्व तीर्थे नित्य फिरूनही, जो मथुरेला येतो त्याचे पाप शीघ्र नष्ट होते।
Verse 29
विश्रमणाच्च विश्रान्तिस्तेन संज्ञा वरा मम ॥ सारात्सारतरं स्नानं गुह्यानां गुह्यमुत्तमम्
विश्रमणामुळेच विश्रांती मिळते; म्हणून तेच माझे श्रेष्ठ नाम आहे। हे स्नान सारांतही अधिक सार—गुह्यांमध्ये परम गुह्य व उत्तम आहे।
Verse 30
गतिरन्वेषणीयानां मथुरा परमा गतिः ॥ कुब्जाम्रके सौकरे च मथुरायां विशेषतः
साधकांनी शोधावयाची परम गती मथुरा आहे. विशेषतः कुब्जाम्रक व सौकर येथे, आणि मथुरेत तर विशेषच.
Verse 31
विना सांख्येन योगेन मुच्यते नात्र संशयः ॥ या गतिर्योगयुक्तस्य ब्राह्मणस्य मनीषिणः
सांख्य व योग यांशिवाय मोक्ष मिळत नाही—यात संशय नाही. योगयुक्त, मनीषी ब्राह्मणाची जी परम गती—
Verse 32
सा गतिस्त्यजतः प्राणान्मथुरायां न संशयः ॥ एतत्ते कथितं सारं मया सत्येन सुव्रते ॥ न तीर्थं मथुराया हि न देवः केशवात्परः
मथुरेत प्राणत्याग करणाऱ्यास तीच परम गती निःसंशय प्राप्त होते. हे सुव्रते, हे सार मी तुला सत्यपूर्वक सांगितले: मथुरेसमान तीर्थ नाही, आणि केशवापेक्षा श्रेष्ठ देव नाही.
Verse 33
अपराधास्त्रयस्त्रिंशत्समाख्याता मया धरे ॥ एभिर्युक्तस्तु पुरुषो विष्णुं नैव प्रपश्यति
हे धरे, मी तेहतीस अपराध सांगितले आहेत. या दोषांनी युक्त पुरुष विष्णूचे यथार्थ दर्शन करू शकत नाही.
Verse 34
पुनः पुनरुवाचेदं देवदेवो जनार्दनः ॥ मोहङ्गता तु शृणुते नष्टसंज्ञेव लक्ष्यते
देवदेव जनार्दनाने हे पुन्हा पुन्हा सांगितले. पण मोहग्रस्त मनुष्य ऐकतो खरा, तरी तो जणू संज्ञाहीन झाल्यासारखा दिसतो.
Verse 35
एकाहं मार्गशीर्ष्यां च द्वादश्यां सितवैष्णवम् ॥ गङ्गासागरिकं नाम पुराणेषु च पठ्यते
मार्गशीर्ष महिन्यातील एकादशी व शुक्ल द्वादशीस वैष्णव-व्रत असे सांगितले आहे; आणि ‘गंगा-सागरिका’ हे नावही पुराणांत वाचिले जाते।
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical life as disciplined eligibility (adhikāra) for worship: improper conduct becomes aparādha that obscures devotional perception, while regulated expiation (prāyaścitta) restores social-ritual order. Through Pṛthivī’s anxiety about widespread human error, the narrative links personal discipline to broader terrestrial stability, implying that correct conduct and purification practices help sustain a balanced human–earth relationship.
The text specifies an annual timing (“within the year,” saṃvatsarasya madhye) for observance at Saukara tīrtha, and mentions Mārgaśīrṣa with a Vaiṣṇava dvādaśī (bright fortnight, śukla/sita dvādaśī) in connection with the Gaṅgā-sāgarika designation. It also uses counted-night observances (eka-rātra, dvi-rātra, tri-rātra) and longer vow-frames such as dvādaśābda (twelve-year) prescriptions in certain cases.
By placing Pṛthivī as the questioner and emotional barometer, the chapter treats ritual-ethical disorder as a burden on the earth: widespread aparādha produces social impurity and distress, while tīrtha-based bathing, fasting, and regulated conduct function as mechanisms for restoring harmony. The elevation of specific landscapes (Saukara, Mathurā, Gaṅgā-sāgara) presents the environment as an active moral-ecological resource—sites where human behavior can be recalibrated toward cleanliness, restraint, and renewal.
The chapter does not invoke explicit royal dynasties or named sage lineages in this excerpt. The principal figures are Varāha (as teacher and locus of tīrtha authority) and Pṛthivī (as the terrestrial interlocutor). Social categories appear indirectly through references to dvijāti conduct and guru-related offenses, indicating normative Brahmanical disciplinary contexts rather than specific historical genealogies.