Adhyaya 177: The Curse of Sāmba and the Prescribed Observance of Sun-Worship
Sāmbaśāpaḥ Sūryārādhanavidhiś ca
Ritual-Manual (Prāyaścitta) with Ethical-Discourse and Sacred-Geography
या अध्यायात वराह पृथ्वीला द्वारकेतील श्रीकृष्णाच्या आचरणाशी संबंधित साम्बाचा प्रसंग सांगतात. नारद येऊन सत्कारानंतर एकांतात कृष्णाला सावध करतो की साम्बाच्या सौंदर्यामुळे दिव्य स्त्रियांचे समूह अस्वस्थ होतात; त्यामुळे लोकापवाद व नैतिक धोका निर्माण होतो. सभेत कृष्ण त्या स्त्रियांची चंचलता दाखवून कामाची अस्थिरता आणि स्त्री-व्यवहारातील गुप्ततेचा अभाव असा नीत्यर्थ सांगतो. नारद कारण स्पष्ट करून कुलाला हानी पोहोचवणारा कलंक दूर करण्यासाठी साम्बावर संयम ठेवण्याची विनंती करतो. तेव्हा कृष्ण साम्बाला विकृती व कुष्ठरोगाचा शाप देतो. पुढे नारद प्रायश्चित्तविधी सांगतो—नियत काळी व स्थळी सूर्योपासना करावी. उदय, मध्यान्ह व अस्तकाळी विशेषतः मथुरा व कृष्णगंगा तीर येथे पूजाक्रम वर्णिला आहे; शेवटी साम्ब रोगमुक्त होतो, सूर्यप्रतिमा स्थापन होतात आणि साम्बपुरात माघ-सप्तमीची रथयात्रा पापनाश व भूमीकल्याण देणारी मानली जाते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 177
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु चान्यद्वरारोहे कृष्णस्य अन्यद्विचेष्टितम् ॥ द्वारकां वसमानस्य साम्बशापादिकं शृणु ॥
श्रीवराह म्हणाले: हे वरारोहे! कृष्णाची आणखी एक लीला ऐक. द्वारकेत वसताना साम्बाला मिळालेला शाप इत्यादी वृत्तांत ऐक.
Verse 2
सुखासीनस्य कृष्णस्य पुत्रदारसुतैः सह ॥ आगतो नारदस्तत्र यदृच्छागमनो मुनिः ॥ पाद्यमर्घ्यं च आसनं च मधुपर्कं सभाजनम् ॥ गां च दत्त्वा यथान्यायं कृतं संवादमुत्तमम् ॥
कृष्ण पुत्र, पत्नी व संततीसह सुखासीन होते; तेव्हा यदृच्छेने येणारे मुनि नारद तेथे आले. पाद्य, अर्घ्य, आसन, मधुपर्क व यथोचित सत्कार केला; आणि विधिप्रमाणे गौदान करून उत्तम संवाद झाला.
Verse 3
एकान्ते प्राप्य कृष्णं च विज्ञप्तिमकरोत्प्रभुः ॥ कृष्ण किञ्चिद्वक्तुकामस्तत्त्वं शृणु महामते ॥ साम्बनाम तव युवा पुत्रो वाग्मी तु रूपवान् ॥ स्पृहणीयः सदा कान्तः स्त्रीजनस्य सुरेश्वर ॥
एकांतात श्रीकृष्णास भेटून त्या प्रभूंनी निवेदन केले— “कृष्ण, मला काही सांगावयाचे आहे; हे महामते, ते ऐक. तुझा तरुण पुत्र साम्ब वाग्मी व रूपवान आहे; तो सदैव स्त्रियांसाठी स्पृहणीय व मनोहर आहे, हे सुरेश्वरा।”
Verse 4
एतास्तु वरनार्यो वै क्रीडार्थं हि सुरेश्वरः । देवयोन्यो ददुस्तुभ्यं सहस्राणि च षोडश ॥
हे सुरेश्वरा, या श्रेष्ठ स्त्रिया—देवयोनीच्या—क्रीडानंदासाठी तुला सोळा सहस्र संख्येने दिल्या गेल्या होत्या।
Verse 5
साम्बं दृष्ट्वा च सर्वासां क्षुभ्यते च मनः प्रभो ॥ एतत्तु ब्रह्मलोके च गीयते दैवतैः स्वयम् ॥
हे प्रभो, साम्बाला पाहताच त्या सर्वांचे मन क्षुब्ध होते. हाच विषय ब्रह्मलोकी देवतांनी स्वतः गातला जातो.
Verse 6
त्वत्प्रियार्थं समायातः कथितुं ते सुरोत्तम ॥ श्रूयते चार्थ विद्रूपः श्लोको द्वैपायनेन वै ॥
हे देवोत्तमा, तुझ्या प्रियार्थासाठीच मी तुला सांगायला आलो आहे. द्वैपायनांनी उच्चारलेला अर्थाने तीक्ष्ण असा एक श्लोकही प्रसिद्ध आहे.
Verse 7
क्रियातः स्वर्गवासोऽस्ति नरकस्तद्विपर्ययात् ॥ पुण्यरूपं तु यत्कर्म दिशो भूमिं च संस्पृशेत्
सत्कर्मामुळे स्वर्गवास मिळतो आणि त्याच्या विपरीताने नरक. जे कर्म पुण्यस्वरूप आहे, त्याचा प्रभाव दिशांवर व पृथ्वीवर पसरतो असे म्हटले जाते.
Verse 8
नरके पुरुषः प्रोक्तो विपरीतो मनीषिभिः ॥ तस्मात्साम्बं समाहूय तथा देवीगणं च तम्
मनीषींनी सांगितले आहे की जो पुरुष धर्माच्या विरुद्ध वागतो तो नरकात पडतो. म्हणून साम्बाला बोलावून तसेच देवीगणालाही (त्याने) पाचारण केले.
Verse 9
आसनेषूपविष्टानां तासां क्षोभं च तत्त्वतः ॥ लक्षयिष्याम्यहं सर्वं सत्यं चासत्यमेव च
त्या आपल्या आसनांवर बसल्यानंतर, त्यांचा क्षोभ मी तत्त्वतः ओळखीन; मी सर्व काही पाहीन—सत्यही आणि असत्यही.
Verse 10
तावत्सभ्यासनान्येव स्वास्तीर्य च विभागशः ॥ सर्वास्तास्तु समाहूय आसने चोपवेश्य च
तोवर सभेची आसने पसरवून विभागानुसार मांडली; मग सर्वांना बोलावून त्यांच्या आसनांवर बसविले.
Verse 11
पश्चात्साम्बः समायातस्तस्याग्रे करसंपुटम् ॥ कृत्वा स्थितो मुहूर्तं तु किमाज्ञापयसि प्रभो
नंतर साम्ब आला; त्याच्या समोर हात जोडून तो क्षणभर उभा राहिला आणि म्हणाला—“प्रभो, आपण काय आज्ञा देता?”
Verse 12
दृष्ट्वा रूपमतीवास्य साम्बस्यैव वरस्त्रियः ॥ चुक्षुभुः सकला देव्यो कृष्णस्यैव तु पश्यतः
साम्बाचे अतिशय सुंदर रूप पाहून श्रेष्ठ स्त्रिया—सर्व देव्या—कृष्ण पाहत असतानाच व्याकुळ झाल्या.
Verse 13
उत्तिष्ठत प्रियाः सर्वा गच्छत स्वनिवेशनम् ॥ कृष्णवाक्यात्तदा देव्यो जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम्
(कृष्ण म्हणाला:) “हे प्रियाः, तुम्ही सर्व उठून आपल्या-आपल्या निवासस्थानी जा.” तेव्हा कृष्णाच्या वचनाने त्या देव्या आपापल्या धामास गेल्या.
Verse 14
साम्बस्तत्रैव संतस्थौ वेपमानः कृताञ्जलिः ॥ स कृष्णो नारदं वीक्ष्य लज्जयावाङ्मुखोऽभवत्
साम्ब तेथेच थरथरत हात जोडून उभा राहिला. कृष्णाने नारदांना पाहताच लज्जेने वाणी व मुख खाली घातले.
Verse 15
कृष्णस्तु कथयामास नारदाय सविस्तरम् ॥ स्त्रीस्वभावं चरित्रं च आश्चर्यं पापकाकरकम्
मग कृष्णाने नारदांना सविस्तर सांगितले—स्त्रियांचा स्वभाव व आचार—जो आश्चर्यकारक आणि पापकर्मास कारणीभूत ठरतो.
Verse 16
क्षणो नास्ति रहो नास्ति नास्ति कृत्ये विभावना ॥ तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते
क्षणभरही थांबा नाही, एकांत नाही, कर्तव्यात विचारही नाही; म्हणून, हे नारद, स्त्रियांमध्ये सतीत्व (पतिव्रता-धर्म) अशी स्थिती उद्भवते/प्रतिष्ठित होते.
Verse 17
सुरूपं पुरुषं दृष्ट्वा क्षरन्ति मुनिसत्तम ॥ स्वभाव एष नारीणां साम्बस्य शृणु कारणम् ॥
हे मुनिश्रेष्ठ, सुरूप पुरुष पाहताच स्त्रिया स्रवित होतात; हा त्यांचा स्वभाव आहे. आता साम्बाच्या बाबतीत कारण ऐका.
Verse 18
अतीव मानी तेजस्वी धार्मिकॊऽतिगुणान्वितः ॥ रूपकारणमुद्दिश्य गतः क्षोभं कथञ्चन ॥
तो अत्यंत अभिमानी, तेजस्वी व धर्मनिष्ठ, अनेक गुणांनी युक्त होता; परंतु रूपाशी संबंधित एका कारणामुळे तो कशातरी प्रकारे क्षोभास प्राप्त झाला।
Verse 19
नारदस्त्वेवमेवं च प्रतिपूज्य हरेर्वचः ॥ अन्तरज्ञ उवाचेदं साम्बशापकरेण तथा ॥
नारदांनी अशा प्रकारे हरिचे वचन यथाविधी मान्य करून, अंतर्ज्ञानी होऊन, साम्बाच्या शापास कारणीभूत असा हा वृत्तांत सांगितला।
Verse 20
यथा एकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् ॥ पुरुषास्वादनाच्चैवं क्षरन्ति सततं स्त्रियः ॥
जसे एका चाकाने रथ चालत नाही, तसेच पुरुषाच्या आस्वादन/संयोगामुळे स्त्रिया सतत स्रवित होतात।
Verse 21
पुंसः सुदृष्टिपातेन कृतकृत्या भवन्ति ताः ॥ प्रद्युम्नं वीक्ष्य नार्यस्तु लज्जामापुः सुपुष्कलाम् ॥
पुरुषाच्या सुंदर दृष्टिपातानेच त्या कृतकृत्य झाल्यासारख्या होतात; पण प्रद्युम्नाला पाहताच स्त्रियांना फार मोठी लाज वाटली।
Verse 22
साम्बं दृष्ट्वैव ताः सर्वा अनङ्गेन प्रपीडिताः ॥ उद्दीपनविभावोऽयं तासां गन्धादिकं यथा ॥
पण साम्बाला पाहताच त्या सर्व अनंगाने (कामदेवाने) पीडित झाल्या; त्यांच्यासाठी हा उद्दीपन-विभाव आहे—जसा सुगंध इत्यादी।
Verse 23
तस्मात्साम्बस्तु दुष्टात्मा तव स्त्रीणां विनाशकृत् ॥ सत्यलोके प्रवादो यस्तव जातो दुरत्ययः ॥
म्हणून दुष्टबुद्धी साम्ब तुझ्या स्त्रियांच्या विनाशाचे कारण ठरतो; आणि सत्यलोकात तुझ्याविषयी उठलेला अपवाद दूर करणे कठीण आहे।
Verse 24
मया श्रुतस्तु लोकेभ्यो ब्रह्मर्षिभ्यो मुहुर्मुहुः ॥ साम्बत्यागात्प्रमार्ष्टुं त्वमयशः कुलनाशकम् ॥
मी लोकांकडून आणि ब्रह्मर्षींकडून वारंवार ऐकले आहे—साम्बाचा त्याग केल्यास तू कुलनाशक अपयश पुसून टाकू शकतोस।
Verse 25
त्वमिहार्हस्यमेयात्मन् मया नु कथितं हितम् ॥ इत्युक्त्वा वचनं तत्र नारदो मौनमास्थितः ॥
हे अमेयात्मन्, येथे तू तसे करण्यास योग्य आहेस; मी निश्चयच हिताचेच सांगितले आहे। असे बोलून नारद तेथे मौन झाले।
Verse 26
शरीरात्तु गलद्रक्तं पूतिगन्धयुतं सदा ॥ पशुवत्कर्तितो यस्तु तद्वद्देहोऽस्य दृश्यते ॥
त्याच्या शरीरातून नेहमी कुजक्या दुर्गंधीसह रक्त गळते; जणू एखाद्या पशूला कापून टाकले आहे, तशीच त्याच्या देहाची अवस्था दिसते।
Verse 27
ततस्तु नारदेनैव साम्बशापविनाशकः ॥ समादिष्टो महान्धर्म आदित्यआराधनं प्रति
त्यानंतर नारदांनी साम्बाच्या शापाचा नाश करणारा महान धर्म सांगितला—म्हणजे आदित्य (सूर्य) आराधनेचा विधी।
Verse 28
साम्ब साम्ब महाबाहो शृणु जाम्बवतीसुत ॥ पूर्वाचले च पूर्वाह्ने उद्यन्तं तु विभावसुम्
हे साम्ब, हे साम्ब, महाबाहो जांबवतीसुत—ऐक; पूर्वाचलावर पूर्वाह्नी उदय पावणाऱ्या विभावसु (सूर्य) देवाचे पूजन कर.
Verse 29
नमस्कुरु यथान्यायं वेदोपनिषदादिभिः ॥ त्वयोदितं रविः श्रुत्वा तुष्टिं यास्यति नान्यथा
वेद-उपनिषद् इत्यादी मंत्रांनी यथाविधी नमस्कार कर; तुझ्या स्तुतीचे शब्द ऐकून रवि (सूर्य) संतुष्ट होईल—अन्यथा नाही.
Verse 30
साम्ब उवाच ॥ अगम्यगमनात्पापाद्व्याप्तो यः पुरुषो भवेत् ॥ तस्य देवः कथं तुष्टो भविष्यति स वै मुने
साम्ब म्हणाला—हे मुने! जो पुरुष अगम्य-गमनातून उत्पन्न पापाने व्यापला जातो, त्याच्यावर देव कसा संतुष्ट होईल?
Verse 31
नारद उवाच ॥ भविष्यत्पुराणमिति तव वादाद्भविष्यति ॥ ब्रह्मलोके पठिष्यामि ब्रह्मणोऽग्रे त्वहं सदा
नारद म्हणाले—तुझ्या वचनामुळे याचे नाव ‘भविष्यत्पुराण’ असे होईल. मी ब्रह्मलोकी ब्रह्माच्या समोर याचे सदैव पठण करीन.
Verse 32
सुमन्तुर्मर्त्यलोके च मनोः प्र कथयिष्यति ॥ साम्ब उवाच ॥ कथं पूर्वाचले गत्वा मांसपिण्डोपमः प्रभो
आणि सुमन्तु मर्त्यलोकी मनूला हे कथन करील. साम्ब म्हणाला—हे प्रभो! मी मांसपिंडासारखा असताना पूर्वाचलाला कसा जाऊ?
Verse 33
त्वत्प्रसादान्महद्दुःखं प्राप्तस्त्वहमकल्मषः ॥ नारद उवाच ॥ यथोदयाचले देवमाराध्य लभते फलम्
तुमच्या प्रसादाने मला महान दुःख प्राप्त झाले, तरीही मी निष्कल्मष आहे. नारद म्हणाले—जसे उदयाचलावर देवाचे आराधन केल्याने फल मिळते.
Verse 34
मथुरायां तथा गत्वा षट्सूर्ये लभते फलम् ॥ मध्याह्ने च तथा देवं फलप्रियं अकल्मषम्
तसेच मथुरेला जाऊन ‘षट्सूर्य’ येथे फल मिळते. आणि मध्याह्नी फलप्रिय, निष्कल्मष देवाचेही पूजन करावे.
Verse 35
मथुरायां तथा पुण्यमुदयास्तं रवेर् जपन् ॥ मध्याह्ने प्रयतो वाग्भिः जपन् मुच्येत पातकात्
तसेच मथुरेत रविच्या उदय-अस्तकाळी जप केल्याने पुण्य मिळते. आणि मध्याह्नी वाणीसंयम ठेवून जप केल्यास पातकातून मुक्ती होते.
Verse 36
कृष्णगङ्गोद्भवे स्नात्वा सूर्यं आराध्य यत्नतः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः कुष्ठादिभ्यो विमुच्यते
कृष्णगंगेच्या उद्गम/प्रवाहात स्नान करून आणि यत्नपूर्वक सूर्याची आराधना केल्यास मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होऊन कुष्ठादी रोगांपासूनही सुटतो.
Verse 37
श्रीवराह उवाच ॥ ततः साम्बो महाबाहुः कृष्णाज्ञप्तो ययौ पुरीम् ॥ मथुरां मुक्तिफलदां रवेराराधनोत्सुकः ॥
श्रीवराह म्हणाले—त्यानंतर महाबाहू साम्ब, कृष्णाच्या आज्ञेने, मुक्तिफल देणाऱ्या मथुरा नगरीस गेला आणि रविच्या आराधनेस उत्सुक झाला.
Verse 38
नारदोक्तेन विधिना साम्बो जाम्बवतीसुतः ॥ षट्सूर्यान्पूजयामास उदयन्तं दिवाकरम् ॥
नारदांनी सांगितलेल्या विधीनुसार जांबवतीपुत्र साम्बाने उदय होत असलेल्या दिवाकराची सूर्याच्या षड्रूपांनी विधिपूर्वक पूजा केली।
Verse 39
कृत्वा योगेन चात्मानं साम्बस्याग्रे रविस्तदा ॥ वरं वृणीष्व भद्रं ते मद्व्रतख्यापनाय च ॥
तेव्हा रविने योगशक्तीने साम्बासमोर प्रकट होऊन म्हटले—“वर माग; तुझे कल्याण होवो; आणि माझ्या व्रताच्या प्रसिद्धीसाठीही (वर निवड).”
Verse 40
यस्तोषितो नारदेन तद्वदस्व ममाग्रतः ॥ साम्ब पञ्चाशकैः श्लोकैर्वेदगृह्यपदाक्षरैः ॥
“हे साम्ब! नारदामुळे ज्या स्तुतीने मी संतुष्ट झालो, तीच माझ्यासमोर सांग—पन्नास श्लोकांत, वेद व गृह्यप्रयोगास अनुरूप पद-अक्षरांसह.”
Verse 41
यः स्तुतोऽहं त्वया वीर तेन तुष्टोऽस्मि ते सदा ॥ स्पृष्टो देवेन सर्वाङ्गे तत्क्षणाद्दीप्तसच्छविः ॥
“हे वीर! ज्या स्तुतीने तू माझी स्तुती केलीस, त्याने मी सदैव तुझ्यावर प्रसन्न आहे.” देवाच्या स्पर्शाने त्याच्या सर्व अंगांत तत्क्षणी तेजस्वी कांति प्रकट झाली।
Verse 42
व्यक्ताङ्गावयवः साक्षाद्द्वितीयोऽभूद्रविर्यथा ॥ मध्याह्ने याज्ञवल्क्यस्य यज्ञं माध्यन्दिनीयकम् ॥
अंगोपांग स्पष्ट होऊन तो प्रत्यक्ष जणू दुसराच रवी झाला। मध्याह्नी याज्ञवल्क्यांचा ‘माध्यन्दिनीयक’ नावाचा यज्ञ/कर्म (विधी) सांगितला आहे।
Verse 43
अध्यापयत्साम्बयुतो रविर्मध्यन्दिनोऽभवत् ॥ वैकुण्ठपश्चिमे पार्श्वे तीर्थं माध्यन्दिनीयकम् ॥
सांबासह रविने त्याला उपदेश केला आणि तो मध्यान्ह (माध्यंदिन) परंपरेशी संबद्ध झाला. वैकुंठाच्या पश्चिम बाजूस ‘माध्यंदिनीयक’ नावाचे पवित्र तीर्थ आहे.
Verse 44
सायाह्ने कृष्णगङ्गाया दक्षिणे संस्थितस्तदा ॥ तत्र दृष्ट्वा तु सायाह्ने रविमस्तोदयं प्रभुम् ॥
सायंकाळी तो कृष्णगंगेच्या दक्षिण तीरावर उभा राहिला. तेथे संध्याकाळी त्याने प्रभु सूर्याला अस्त-उदयाच्या संधिकाळी दर्शन घेतले.
Verse 45
सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं साम्बस्य तुष्टेन मध्याह्ने तु नभस्तलात् ॥
ज्याची आत्मा सर्व पापांपासून शुद्ध होते तो परम ब्रह्माला प्राप्त होतो. श्रीवराह म्हणाले—अशा रीतीने सांबावर संतुष्ट होऊन, मध्यान्ही, आकाशतलावरून (प्रसंग पुढे घडला).
Verse 46
द्विधाकृतात्मयोगेन साम्बकुष्ठमपोहितम् ॥ साम्बः प्रख्याततीर्थे तु तत्रैवान्तरधीयत ॥
आत्म्याला द्विधा करणाऱ्या योगाने सांबाचा कुष्ठरोग दूर झाला. मग सांब त्या प्रसिद्ध तीर्थातच तेथेच अंतर्धान पावला.
Verse 47
साम्बस्तु सह सूर्येण रथस्थेन दिवानिशम् ॥ रविं पप्रच्छ धर्मात्मा पुराणं सूर्यभाषितम्
धर्मात्मा सांब, रथस्थ सूर्याबरोबर दिवसरात्र, सूर्याने सांगितलेल्या पुराणाविषयी रविला प्रश्न विचारत राहिला.
Verse 48
भविष्यमिति विख्यातं ख्यातं कृत्वा पुनर्नवम् ॥ साम्बः सूर्यप्रतिष्ठां च कारयामास तत्त्ववित्
‘भविष्य’ म्हणून प्रसिद्ध असलेले परंपरागत विधान पुन्हा नव्याने ख्यात करून, तत्त्वज्ञ साम्बाने सूर्यप्रतिष्ठा करविली।
Verse 49
उदयाचलमाश्रित्य यमुनायाश्च दक्षिणे ॥ मध्ये कालप्रियं देवं मध्याह्ने स्थाप्य चोत्तमम्
उदयाचलाचा आश्रय घेऊन आणि यमुनेच्या दक्षिण तीरावर, मध्यभागी—मध्याह्नी—कालप्रिय त्या उत्तम देवाची स्थापना केली।
Verse 50
मूलस्थानं ततः पश्चादस्तमानाचले रविम् ॥ स्थाप्य त्रिमूर्तिं साम्बस्तु प्रातर्मध्यापराह्णिकम्
त्यानंतर अस्तमानाचलावर रविला मूलस्थान म्हणून स्थापून, साम्बाने प्रातः, मध्याह्न व अपराह्ण यांस अनुरूप अशी त्रिमूर्ती स्थापिली।
Verse 51
मथुरायां तथा चैकें स्थाप्य साम्बो वसुन्धरे ॥ स्वनाम्ना स्थापयामास पुराणविधिना स्वयम्
आणि हे वसुंधरे, मथुरेतही एक (प्रतिमा/स्थान) स्थापून, साम्बाने पुराणविधीनुसार स्वतः आपल्या नावाने ते स्थापिले।
Verse 52
गच्छन्ति तत्पदं शान्तं सूर्यमण्डलभेदकम् ॥ एतत्ते कथितं देवि साम्बशापसमुद्भवम्
ते त्या शांत पदाला प्राप्त होतात, ज्यास ‘सूर्यमंडलभेदन’ असे म्हटले आहे. हे देवि, साम्बशापातून उद्भवलेले हे वृत्तांत तुला सांगितले।
Verse 53
पापप्रशमनाख्यानं महापातक नाशनम्
हे पाप-प्रशमनाचे आख्यान असून ते महापातकांचा नाश करणारे आहे।
Verse 54
एवं साम्बपुरं नाम मथुरायां कुलेश्वरम् ॥ रथयात्रां तथा कृत्वा रविणा कथिता यदा
अशा प्रकारे मथुरेत ‘साम्बपुर’ नावाचे स्थान व ‘कुलेश्वर’ आहे; आणि रथयात्रा तशीच केल्यावर ते रवि (सूर्य) यांनी कथिले।
Verse 55
यावत्त स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥ पुरुषश्चाविनाशी च कथ्यते शाश्वतोऽव्ययः
जोपर्यंत तो ‘शब्द’ आहे, तोपर्यंत त्याला ‘पुरुष’ म्हणतात; आणि पुरुष अविनाशी—शाश्वत व अव्यय असे कथिले आहे।
Verse 56
एकवासास्तथा गौरी श्यामा वा वरवर्णिनी ॥ मध्यं गता प्रगल्भा च वयोऽतीतास्तथा स्त्रियः
स्त्रियाही एकवस्त्रधारी असू शकतात—गौरी किंवा श्यामा, उत्तम वर्णाच्या; मध्यम वयाच्या, प्रगल्भ; तसेच यौवन ओलांडलेल्या स्त्रियाही।
Verse 57
कृष्णः शशाप साम्बं तु विरूपत्वं भविष्यति ॥ शापयुक्तः स साम्बस्तु कुष्ठयुक्तोऽभवत्क्षणात् ॥
कृष्णाने साम्बाला शाप दिला—“तुला विरूपत्व येईल.” शापग्रस्त तो साम्ब क्षणात कुष्ठरोगी झाला।
Verse 58
मथुरायां च मध्याह्ने मध्यन्दिन रवौ तथा ॥ अस्तङ्गते तथा देवं सद्यो राज्यफलं भवेत् ॥
मथुरेत जो मध्याह्नी—सूर्य शिखरावर असताना—आणि तसेच सूर्यास्तकाळी देवाचे पूजन करतो, त्याला तत्काळ राज्यतुल्य फळ प्राप्त होते.
Verse 59
स्नात्वा मध्यन्दिनं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ उदयास्ते ततो देवः साम्बेन सहितो विराट् ॥
स्नान करून मध्याह्नाच्या सूर्याचे दर्शन घेतल्यास सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. त्यानंतर साम्बासहित विराट् देवाचा उदय व अस्त यांचे वर्णन केले आहे.
Verse 60
माघमासस्य सप्तम्यां दिव्यं साम्बपुरं नराः ॥ रथयात्रां प्रकुर्वन्ति सर्वद्वन्द्वविवर्जिताः ॥
माघ महिन्याच्या सप्तमीला दिव्य साम्बपुरात लोक रथयात्रा करतात आणि सर्व द्वंद्वांपासून मुक्त राहतात.
Frequently Asked Questions
The text frames uncontrolled desire and public rumor (pravāda) as socially corrosive forces that endanger household and lineage stability (kula). It presents restraint and corrective discipline as necessary for communal order, and positions prāyaścitta—here, regulated Sūrya worship—as a mechanism for restoring moral and bodily integrity after misconduct.
The narrative emphasizes diurnal markers—sunrise (udaya), noon (madhyāhna/madhyandina), and sunset (asta/astamaya)—as distinct ritual moments. It also specifies a calendrical observance: Māgha-māsa saptamī, on which a rathayātrā is performed at the divya Sāmbapura.
Although the episode is framed as personal and social correction, it links bodily purification, regulated daily rhythms, and tīrtha-centered water practice (snāna in Kṛṣṇagaṅgā) to the maintenance of dharmic order. In the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, such regulation functions as an early ‘ecology of conduct’: disciplined use of sacred landscapes and waters to stabilize community life that, by implication, supports Pṛthivī’s sustaining order.
Key figures include Kṛṣṇa and his son Sāmba (identified as Jāmbavatīsuta), the sage Nārada, and the solar deity Ravi/Sūrya. The chapter also references Dvaipāyana (Vyāsa) in connection with a cited śloka, and Yājñavalkya in relation to a noon-associated ritual context (mādhyandinīyaka), situating the narrative within recognizable Purāṇic and Vedic-sage lineages.