Adhyaya 175: The Sanctity of the Kṛṣṇagaṅgā Pilgrimage-Ford and the Account of the Brahmin Vasu’s Daughter

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु चान्यद्वरारोहे कृष्णगङ्गासमुद्भवम् ॥ यमुनास्रोतसि स्नात्वा कृष्णद्वैपायनो मुनिः ॥

श्रीवराह म्हणाले—हे वरारोहे, कृष्णगंगेच्या उत्पत्तीचा आणखी वृत्तांत ऐक. यमुनेच्या प्रवाहात स्नान करून मुनि कृष्णद्वैपायन (व्यास) …

Verse 2

ध्यात्वा मनसि गङ्गां तां कालिन्दीं पापहारिणीम् ॥ नित्यं च कर्म कुरुते तत्र तीर्थजलाप्लुतिम् ॥

मनात त्या गंगा—म्हणजे पापहारिणी कालिंदी—चे ध्यान करून, तो तेथे नित्यकर्म करतो आणि तीर्थजलात अवगाहन (स्नान) करतो।

Verse 3

सोमवैकुण्ठयोर्मध्ये कृष्णाङ्गेति कथ्यते ॥ यत्रातप्यत स व्यासो मथुरायां स्थितोऽमलः ॥

सोम आणि वैकुंठ यांच्या मध्ये ‘कृष्णांग’ असे एक स्थान सांगितले जाते. तेथे मथुरेत स्थित निर्मळ व्यासांनी तप केले.

Verse 4

तत्राश्रमपदं दिव्यं मुनिप्रवरसेवितम् ॥ आगच्छन्ति सदा तत्र चातुर्मास्यमुपासितुम् ॥

तेथे एक दिव्य आश्रमस्थान आहे, जे श्रेष्ठ मुनींनी सेविलेले आहे. चातुर्मास्य-व्रताचे अनुष्ठान करण्यासाठी ते नेहमी तेथे येतात.

Verse 5

मुनयो वेदतत्त्वज्ञा ज्ञानिनः संहितव्रताः ॥ श्रौतस्मार्त्तपुराणेषु सन्देहो यस्य कस्यचित् ॥

वेदतत्त्वज्ञ, ज्ञानी व दृढव्रती असे मुनि—श्रौत, स्मार्त व पुराणपरंपरांविषयी ज्याच्या मनात काही संशय उत्पन्न होतो, त्याचे निरसन करतात.

Verse 6

व्यासोऽपनodayāmāsa नानावाक्यैः सताङ्गतिः ॥

सत्संगती व्यासांनी अनेक वचने सांगून (त्यांचा) संशय दूर केला.

Verse 7

कालञ्जरे महादेवं तत्र तीर्थपतिं शिवम् ॥ यस्य सन्दर्शनादेव कृष्णगङ्गाफलं भवेत् ॥

कालंजर येथे महादेव—तेथे तीर्थपती शिव आहेत; ज्यांच्या केवळ दर्शनानेच कृष्णगंगेचे फळ प्राप्त होते.

Verse 8

तत्र स्थितो द्वादशाब्दव्रती सङ्गविवर्जितः॥ पक्षाहारी च फलभुग्दर्शे वै पौर्णमासिके॥

तेथे राहून त्याने बारा वर्षांचे व्रत केले, सांसारिक संग टाळून। तो पंधरवड्यातून एकदा भोजन करी, फलाहारावर असे, आणि अमावस्या व पौर्णिमेचे अनुष्ठान करी.

Verse 9

गत्वा हिमालयं चासौ बदरीमभितो गतः॥ व्यासश्चर्यापरस्तत्र ध्यानयोगपरायणः॥

तो हिमालयास जाऊन बदरी-प्रदेशाभोवतीही गेला. तेथे आचारनिष्ठ व्यास ध्यानयोगात पूर्णतः तत्पर होता.

Verse 10

प्रत्यक्षं कृष्णतीर्थे तु पाञ्चाल्यकुलतन्तुना। पाञ्चाल्योऽथ द्विजः कश्चिन्नाम्ना वसुरिति श्रुतः॥

कृष्णतीर्थात पाञ्चाल कुलपरंपरेच्या प्रत्यक्ष संबंधात पाञ्चाल देशातील एक द्विज होता; तो ‘वसु’ या नावाने प्रसिद्ध होता.

Verse 11

दुर्भिक्षपीडितोऽत्यन्तं सभार्यो दक्षिणां गतः॥ शिवनद्याः दक्षिणे तु कूले स वरपत्तने॥

अत्यंत दुर्भिक्षाने पीडित होऊन तो पत्नीसमवेत दक्षिणेकडे गेला. शिवा नदीच्या दक्षिण तीरावर तो वरपत्तन येथे राहू लागला.

Verse 12

निवासमकरोत्तत्र ब्राह्मणीं वृत्तिमाश्रितः॥ तत्रस्थस्य तदा पञ्च पुत्राः कन्याभवम्स्तदा॥

त्याने तेथेच निवास केला व ब्राह्मणोचित उपजीविका स्वीकारली. तेथे राहात असताना त्या वेळी पाच अपत्ये झाली—ती कन्या होती.

Verse 13

ब्राह्मणाय च दत्ता सा धनधान्यसमन्विता॥ स द्विजः कालसम्पन्नः सभार्यस्तत्र संस्थितः॥

आणि ती (कन्या) धन-धान्यसमृद्ध होऊन एका ब्राह्मणास विवाहार्थ दिली गेली. तो द्विज योग्य काळी परिपक्व होऊन पत्नीसमवेत तेथेच स्थिर राहिला.

Verse 14

कन्याऽस्थीनि तु सङ्गृह्य मथुरामाजगाम ह॥ श्रुत्वा पुराणे पतितमर्धचन्द्रेऽस्थिपातनम्॥

कन्येची अस्थी गोळा करून तो मथुरेस आला. पुराणात अर्धचंद्र तीर्थी अस्थिविसर्जनाचे वर्णन त्याने ऐकले होते.

Verse 15

नित्यं स्वर्गे वसति स यस्यास्थि ह्यर्धचन्द्रके॥ तीर्थयात्राप्रसङ्गेन लोकैः प्रचलिता बहिः॥

ज्याची अस्थी अर्धचंद्र तीर्थी ठेवली जाते तो नित्य स्वर्गात वास करतो, असे म्हटले जाते. तीर्थयात्रांच्या निमित्ताने ही कथा लोकांत सर्वत्र पसरली.

Verse 16

तेन सार्थेन सा कन्या मथुरायां जगाम च॥ कनिष्ठा भगिनी तेषां बालरण्डा बभूव ह॥

त्या सार्थासोबत ती कन्याही मथुरेला गेली. त्यांच्या सर्वांत धाकट्या बहिणीला लहान वयातच वैधव्य आले.

Verse 17

सुरूपा सुकुमाराङ्गी नीलकुञ्चितमूर्द्धजा॥ कदलीकाण्डसङ्काशे तस्या ऊरू सुमांसले॥

ती सुरूप, सुकुमार देहाची आणि काळ्या कुरळ्या केसांची होती. तिचे ऊरू सुबक व मांसल होते, जणू केळीच्या खोडासारखे.

Verse 18

सुश्लिष्टाङ्गुलिपादा तु नखास्ताम्रोज्ज्वलाः शुभाः ॥ गम्भीरा दक्षिणावर्त्ता नाभिस्त्रिवलिशोभिता ॥

तिची बोटे व पाय सुबक जुळलेले होते; नखे शुभ व तांबूस तेजाने उजळत होती. तिची नाभी खोल, दक्षिणावर्त आणि त्रिवलीने शोभित होती.

Verse 19

सुनखी स्वक्षिणी सुभ्रूः सुप्रमाणा सुभाषिणी ॥ तेन तेनैव सम्पूर्णरूपेण च तिलोत्तमा ॥

तिचे नख सुंदर, डोळे मनोहर व भुवया रम्य होत्या; तिचे अंगप्रमाण उत्तम आणि वाणी मधुर होती. प्रत्येक अंगाने ती पूर्णरूप तिलोत्तमेप्रमाणेच भासत होती.

Verse 20

यं यं पश्यति चार्वङ्गी यस्तां चैव प्रपश्यति ॥ स स चित्र इव न्यस्तो विचेता जायते नरः ॥

सुंदर अंगांची ती ज्या-ज्याला पाहते आणि जो तिला पाहतो—तो पुरुष जणू चित्रासारखा ठेवलेला, स्तब्ध होऊन विवेक-चेतना हरपतो.

Verse 21

एवंविधा तत्र तत्र तीर्थस्नानपरायणा ॥ दृष्टा वेश्यसमूहेन प्रागल्भ्येन तदा क्वचित् ॥

अशी रूपवती ती तिथे-तिथे तीर्थस्नानात तत्पर असे. कधीतरी धिटाईने वागणाऱ्या वेश्यांच्या समूहाने तिला पाहिले.

Verse 22

कान्यकुब्जाधिपो राजा क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ॥ तस्य सत्रं सर्वकाले देवगर्त्तेश्वरे शिवे ॥

कान्यकुब्जाचा अधिपती राजा क्षत्रधर्मात स्थित होता. देवगर्त्तेश्वर शिवाच्या स्थानी त्याच्यासाठी सर्वकाळ चालणारे सत्र—अखंड यज्ञ-दान—होत असे.

Verse 23

प्रवर्त्तते सुवित्ताढ्य प्रेक्षणीयं मनोरमम् ॥ वादित्राणि च गीतानि शक्रस्य भवने यथा ॥

ते कार्य मोठ्या वैभवाने चालू होते—समृद्ध, दर्शनीय व मनोहर. तेथे वाद्ये व गीते अशी होती जणू शक्र (इंद्र) यांच्या भवनातच.

Verse 24

तस्य देवस्य या वेश्यास्ताभिः सा प्रतिलोभिता ॥

त्या देवालयाशी संबंधित वेश्यांनी तिला फुसलवून मोहात पाडले।

Verse 25

गीतनृत्यादिषु रता तासां धर्ममुपागता ॥ अल्पैस्तु दिवसैः साध्वी असाध्वीभिः परिवृता ॥

गीत-नृत्यादींमध्ये रमून तिने त्यांचा आचार स्वीकारला। थोड्याच दिवसांत ती साध्वी स्त्री असाध्वी स्त्रियांनी वेढली गेली।

Verse 26

एवं वसति सा बाला देवस्यास्य परिग्रहा ॥ यथासुखं समेताभिर्विहरन्ती दिने दिने ॥

अशा रीतीने ती बाला त्या देवालयाशी संबंधित परिग्रहात राहून, त्या सख्यांसह दिवसेंदिवस इच्छेनुसार सुखाने विहार करू लागली।

Verse 27

त्रिकालदर्शी शुद्धात्मा सिद्धत्वं प्राप्नुयात्प्रभुः॥ तस्याश्रमपदस्थस्य यद्दृष्टं ज्ञानचक्षुषा ॥

त्रिकालदर्शी शुद्धात्मा प्रभू सिद्धत्व प्राप्त करतो. आश्रमस्थ त्या महात्म्याने ज्ञानचक्षूने जे पाहिले, ते पुढे वर्णिले जाते.

Verse 28

क्षामोदरी समकुक्षिः पीनोन्नतपयोधरा ॥ कम्बुग्रीवा संवृतास्या सुदती स्वधराहनुः

तिची कटी सडपातळ, उदर सम, आणि स्तन पूर्ण व उन्नत होते. तिची मान शंखासारखी, मुख सुबक, दात सुंदर, आणि हनुवटी दृढ होती.