Adhyaya 17: King Prajāpāla’s Visit to Sage Mahātapā’s Hermitage and the Doctrinal Praise of Nārāyaṇa
Prajāpālasya Mahātapāśramapraveśaḥ Nārāyaṇastutiś ca
Ethical-Discourse (Mokṣa-oriented devotion and cosmological hierarchy)
पृथ्वी वराहाला विचारते—त्रेतायुगात ‘मणिज’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या व्यक्तींची उत्पत्ती काय, पुढे त्यांची भूमिका काय, त्यांची कृत्ये व वेगवेगळी नावे कोणती. वराह राजवंशकथा सांगतो—कृतयुगात पराक्रमी राजा श्रुतकीर्तीचा पुत्र सुप्रभो मणिज, जो प्रजापाल म्हणूनही ओळखला जातो. शिकारीदरम्यान प्रजापाल अरण्यात जाऊन महातपा ऋषींच्या समृद्ध आश्रमात पोहोचतो; तेथे ऋषी कठोर ब्रह्म-जप व व्रत-नियमांचे आचरण करीत असतात. हिंसेपासून धर्माकडे वळलेला राजा विचारतो—संसारदुःखात बुडालेले जीव कसे तरतील. महातपा नारायणकेंद्रित पूजा, दान, होम, यज्ञ आणि ध्यान यांचा उपदेश करतात. पुढे ते सांगतात की अनेक देवता व तत्त्वे आपले प्रधानत्व मांडतात, पण अखेरीस एकाच धारणकर्ता प्रभूची स्तुती करतात; तोच त्यांना नावे देतो व मूर्त-अमूर्त अशी द्विविध व्यवस्था करतो—देह/क्षेत्राचे पालन एका एकात्म तत्त्वाने होते, असा समन्वयी सिद्धान्त सूचित होतो.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 17
Verse 1
धरण्युवाच । ये ते मणौ तदा देव उत्पन्ना नरपुङ्गवाः । तेषां वरो भगवता दत्तस्त्रेतायुगे किल ॥ १७.१ ॥
धरणी म्हणाली—हे देव! त्या वेळी मणौ येथे जे नरश्रेष्ठ उत्पन्न झाले, त्यांना त्रेतायुगात भगवंतांनी खरोखरच वर दिला होता।
Verse 2
राजानो भवितारो वै कथं तेषां समुद्भवः । किं च चक्रुर्हि ते कर्म पृथङ् नामानि शंस मे ॥ १७.२ ॥
जे भावी राजे होणार आहेत, त्यांचा उद्भव कसा झाला? आणि त्यांनी कोणती कर्मे केली? त्यांची वेगवेगळी नावेही मला सांग।
Verse 3
श्रीवराह उवाच । सुप्रभो मणिजो यस्तु राजा नाम्ना महामनाः । तस्योत्पत्तिं वरारोहे शृणु त्वं भूतधारिणि ॥ १७.३ ॥
श्रीवराह म्हणाले—मणिजापासून सुप्रभ नावाचा एक महामनाचा राजा होता। हे वरारोहे, भूतधारिणी! त्याची उत्पत्ती ऐक।
Verse 4
आसीद् राजा महाबाहुरादौ कृतयुगे पुरा । श्रुतकीर्तिरिति ख्यातस्त्रैलोक्ये बलवत्तरः ॥ १७.४ ॥
प्राचीन काळी कृतयुगाच्या आरंभी श्रुतकीर्ति नावाचा एक महाबाहू राजा होता; तो त्रैलोक्यात सर्वाधिक बलवान होता।
Verse 5
तस्य पुत्रत्वमापेदे सुप्रभो मणिजो धरे । प्रजापालेति वै नाम्ना श्रुतकीर्तिर्महाबलः ॥ १७.५ ॥
हे धरे! मणिज—जो सुप्रभ नावानेही प्रसिद्ध होता—तो त्याचा पुत्र झाला; आणि तो महाबल श्रुतकीर्ति ‘प्रजापाल’ या नावानेही ख्यात होता।
Verse 6
सैकस्मिंश्चिद् दिने प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुलम् । तत्रापश्यदृषेर्धन्यं महदाश्रममण्डलम् ॥ १७.६ ॥
एका दिवशी तो श्वापदांनी भरलेल्या अरण्याकडे गेला. तेथे त्याने ऋषींचे धन्य व विशाल आश्रम-परिसर पाहिला.
Verse 7
तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः । तपस्तेपे निराहारो जपन् ब्रह्म सनातनम् ॥ १७.७ ॥
तेथे ‘महातपा’ नावाचे परम धर्मनिष्ठ ऋषी निराहार राहून तप करीत आणि सनातन ब्रह्माचा जप करीत होते.
Verse 8
तत्रासौ पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं तदा । चकार चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः ॥ १७.८ ॥
तेथे त्या श्रीमान राजाने प्रवेश करण्याचा निश्चय केला; आणि प्रजापालक, महातपस्वी नरेशाने आत प्रवेश केला.
Verse 9
तस्मिन् वराश्रमपदे वनवृक्षजात्या धराप्रसूतोजितमार्गजुष्टाः । लतागृहाः इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः कुलभृङ्गराजाः ॥ १७.९ ॥
त्या श्रेष्ठ आश्रम-प्रदेशात, भूमीतून उगवलेल्या वृक्षांनी समृद्ध मार्गांवर फिरणारे कुलीन भृंगराज वेलींनी बांधलेल्या घरांत राहत; चंद्र-सूर्यप्रकाशाने दीप्त, ते श्रमास अपरिचित होते.
Verse 10
सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्र-नखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराणाम् । वराङ्गनाभिः पदपङ्क्तिमुच्चै-र्विहाय भूमिं त्वपि वृत्रशत्रोः ॥ १७.१० ॥
गडद लाल कमळाच्या अंतःकोमलतेसारख्या कोमल नखांच्या अग्रभागांनी युक्त बोटे व पायाची बोटे पसरवून त्या सुरांगनांनी, वृत्रशत्रूच्या लोकातही, भूमीवर उंच पदचिन्हांची रांग सोडली.
Verse 11
क्वचित् समीपे तमतीव हृष्टैर् नानाद्विजैः षट्छृरणैश्च मत्तैः । वासद्भिरुच्चैर्विविधप्रमाणाः शाखाः सुपुष्पाः समयोगयुक्ताः ॥ १७.११ ॥
कुठेतरी जवळ अत्यंत हर्षित अनेक पक्षी आणि सहा-शिंगांचे मत्त जीव उंचावर वास करीत होते। तेथे विविध प्रमाणांच्या, पुष्पांनी भरलेल्या फांद्या सुंदर संयोगाने एकत्र जुळलेल्या होत्या।
Verse 12
कदम्बनीपार्जुनशिलाशाल-लतागृहस्थैर्मधुरस्वरेण । जुष्टं विहङ्गैः सुजनप्रयोगा निराकुला कार्यधृतिर्यथास्थैः ॥ १७.१२ ॥
कदंब, नीप व अर्जुन वृक्ष, शिळामय शालवन आणि वेलींनी आच्छादित गृहांनी युक्त तो प्रदेश मधुर स्वरांच्या पक्ष्यांनी सेविला होता। तेथे सज्जनांच्या आचारामुळे कार्यधैर्य स्वाभाविकच निराकुळ व स्थिर राहात असे।
Verse 13
मखाग्निधूमैरुदिताग्निहोमै- स्ततः समन्तात् गृहमेदिभिर्द्विजैः । सिंहैरिवाधर्म्मकरी विदारितः स तीक्ष्णदंष्ट्रैर्वरमत्तकेसरैः ॥ १७.१३ ॥
यज्ञाग्नीच्या धुराने आणि प्रज्वलित अग्निहोत्रांनी युक्त, सर्व बाजूंनी गृहस्थ द्विजांनी वेढलेला तो अधर्मकर्ता तीक्ष्ण दातांचे व मत्त, श्रेष्ठ केसरांचे सिंह जणू भक्ष्याप्रमाणे विदीर्ण करून टाकीत होते।
Verse 14
एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिन् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ॥ १७.१४ ॥
अशा रीतीने राजा विविध उपाय पाहत श्रेष्ठ आश्रमात प्रविष्ट झाला। आत गेल्यावर त्याने तीव्र तेजाचा महातपस्वी पाहिला—पुण्यकर्म करणाऱ्यांत प्रधान—अनंत प्रभेच्या सूर्याप्रमाणे, कुशासनावर बसलेला, ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ।
Verse 15
दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सोऽनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ॥ १७.१५ ॥
त्या विजयी राजाने त्या मुनीला पाहताच, मुनीच्या संगामुळे मृगांविषयीची आपली मति विसरली। त्या अनुत्तम मुनीला प्राप्त करून राजाने मन धर्माकडे वळविले।
Verse 16
स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ॥ १७.१६ ॥
त्या मुनींनी प्रजापालक, निष्कलंक राजाला पाहून आसन देणे व स्वागत-वचन इत्यादींनी अतिथी-सत्काराची विधी केली।
Verse 17
ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ॥ १७.१७ ॥
मग राजा आसनावर बसून ऋषिश्रेष्ठांना प्रणाम करून, हे वसुधे, हा परम दुर्लभ प्रश्न विचारू लागला।
Verse 18
भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ॥ १७.१८ ॥
हे भगवन्! दुःखमय संसारात बुडालेल्या व त्यातून पार जाऊ इच्छिणाऱ्या मनुष्यांनी काय करावे? मी प्रणत आहे; हे प्रशंसित-व्रतधारी, ते मला सांगा।
Verse 19
महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यानैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ॥ १७.१९ ॥
महातपा म्हणाले—संसाररूपी समुद्रात बुडणाऱ्या मनुष्यांसाठी एक दृढ, अत्यंत स्थिर नौका तयार करावी—पूजन, दान, होम, विविध यज्ञ आणि ध्यान यांसह। मोक्षरूपी खिळ्यांनी ती घट्ट करा, प्राण इत्यादी साधनांच्या महान दोऱ्यांनी वर उचला; हे नृपते, आता त्या नौकेला त्रिलोकी पार नेणारे श्रेष्ठ साधन बनवा।
Verse 20
नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपीष । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ॥ १७.२० ॥
हे नृपश्रेष्ठ! जो भक्तीने नरकहर, सुरेश नारायणाला नमस्कार करतो, तो शोकमुक्त होऊन विष्णूचे ते अव्यय पद—परम विशोक अवस्था—प्राप्त करतो।
Verse 21
नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ॥ १७.२१ ॥
राजा म्हणाला—हे भगवन्, सर्वधर्मज्ञ! मोक्ष इच्छिणाऱ्या पुरुषांनी सनातन विष्णूची पूजा कशी करावी? तत्त्वतः सांगा।
Verse 22
महातपा उवाच । शृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरॊ हरिः ॥ १७.२२ ॥
महातपा म्हणाले—हे महाप्राज्ञ राजन्, ऐका; ज्या प्रकारे विष्णू प्रसन्न होतात, त्या प्रकारे पुरुष व स्त्रिया दोघांवरही सर्वयोगीश्वर हरि कृपा करतो।
Verse 23
सर्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ १७.२३ ॥
सर्व देव, पितर आणि ब्रह्मा इत्यादी जे ब्रह्मांडाच्या अंतर्गत आहेत—हे सर्व विष्णूच्या सान्निध्यातून उत्पन्न झाले; असे वैदिक श्रुती सांगते।
Verse 24
अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजङ्गमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ॥ १७.२४ ॥
अग्नी, अश्विनीकुमार, गौरी, गजवक्त्र (गणेश) संबंधी नागगण, कार्तिकेय, आदित्य आणि दुर्गेसह मातृगण।
Verse 25
दिशो धनपतिर् विष्णुर् यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ॥ १७.२५ ॥
दिशांचे अधिष्ठाते, धनपति (कुबेर), विष्णू, यम, रुद्र, तसेच चंद्र आणि पितर—हे सर्व जगत्पतीच्या प्रधान प्राकट्यरूपाने उत्पन्न झाले।
Verse 26
हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्वं एव समुद्भवाः । पृथक्पृथक् ततो गर्वं वहमानाः समन्ततः ॥ १७.२६ ॥
हिरण्यगर्भाच्या देहातून निश्चयच सर्व प्राणी उत्पन्न झाले. नंतर ते प्रत्येकजण आपापल्या वेगळ्या रूपाने सर्वत्र गर्व वाहू लागले.
Verse 27
अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनो महान् । श्रूयते देवसमितौ सागरक्षुब्धसन्निभः ॥ १७.२७ ॥
“मी योग्य आहे, मीच याज्य आहे”—असा त्यांचा महान् गजर देवसभेत ऐकू येतो, जणू खवळलेल्या समुद्राचा गर्जना-नाद।
Verse 28
तेषां विवादमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव । उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ॥ १७.२८ ॥
ते वाद घालत असता, हे राजन्, अग्नी उठून म्हणाला—“माझे यजन करा” आणि “माझे ध्यान करा”—असे म्हणून त्यांना संबोधिले.
Verse 29
प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम् । विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ॥ १७.२९ ॥
हे शरीर निश्चयच प्रजापतीचे निर्माण आहे; जर ते माझ्याविना घडविले असते, तर ते नाश पावले असते—कारण तेव्हा मी ‘महान् अहं’ (धारणतत्त्व) राहिलो नसतो.
Verse 30
एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ । निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.३० ॥
असे बोलून अग्नीने ते शरीर सोडून बाहेर प्रस्थान केले. तरीही तो निघून गेल्यावरसुद्धा ते शरीर क्षय पावले नाही.
Verse 31
ततोऽश्विनौ मूर्तिमन्तौ प्राणापानौ शरीरगौ । आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यसत्तमौ ॥ १७.३१ ॥
त्यानंतर मूर्तिमान अश्विनौ—देहात स्थित प्राण व अपानरूप—याज्यसत्तमास म्हणाले: “आम्ही दोघेच प्रधान आहोत.”
Verse 32
एवमुक्त्वा शरीरं तु विहाय क्वचिदास्थितौ । तयोऽपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरमास्थितः ॥ १७.३२ ॥
असे बोलून ते दोघे शरीर सोडून कुठेतरी जाऊन स्थिर झाले. आणि त्यांचाही क्षय करून क्षेत्री (क्षेत्राचा स्वामी) त्या नगरात वास करू लागला.
Verse 33
ततो वागब्रवीद् गौरी प्राधान्यं मयि संस्थितम् । सा अप्येवमुक्त्वा क्षेत्रात् तु निष्चक्राम बहिः शुभा ॥ १७.३३ ॥
मग गौरी म्हणाली: “प्राधान्य माझ्यातच स्थित आहे.” असे बोलून ती शुभा क्षेत्राबाहेर निघून गेली.
Verse 34
तया विनापि तत्क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठत । ततो गणपतिर् वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत् तदा ॥ १७.३४ ॥
तिच्याविना देखील ते क्षेत्र ‘वागून’ या नावाने स्थिर राहिले. तेव्हा गणपतीने वचन उच्चारले; आणि ‘आकाशाख्य’ नावाचा देखील त्या वेळी बोलला.
Verse 35
न मया रहितं किञ्चिच्छरीरं स्थायि दूरतः । कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ॥ १७.३५ ॥
तो म्हणाला: “माझ्याविना कोणतेही शरीर दूर राहूनही दीर्घकाळ टिकत नाही.” ‘कालांतराने’ असे म्हणत तोही देहातून निघून गेला.
Verse 36
पृथग्भूतस्तथाप्येतच्चरीरं नाप्यनीनशत् । विनाकाशाख्यतत्त्वेन तथापि न विशीर्यते ॥ १७.३६ ॥
हे शरीर जरी वेगवेगळ्या घटकांत विभक्त झाले तरीही नष्ट होत नाही; ‘आकाश’ नावाच्या तत्त्वाविना देखील ते तरीही विघटित होत नाही।
Verse 37
सुषिरैस्तु विहीनं तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् । शरीरधातवः सर्वे ते ब्रूयुर्वाक्यमेव हि ॥ १७.३७ ॥
परंतु जेव्हा ते ‘क्षेत्र’ म्हणजे शरीर योग्य स्थितीत असूनही रंध्र/छिद्ररहित पाहतात, तेव्हा सर्व शरीरधातू जणू साक्ष देत एकच वचन उच्चारतात।
Verse 38
अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् । भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्वे शरीरिणः ॥ १७.३८ ॥
“आमच्यापासून वेगळ्या झालेल्यास शरीर धारण होत नाही”—असे म्हणून ते सर्व देहधारी मग शरीराचा त्याग करून गेले।
Verse 39
तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते । तं दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहङ्कारः प्रकीर्तितः ॥ १७.३९ ॥
त्यांनी त्यागले तरीही ते ‘क्षेत्र’ एका पुरुषाकडून पोसले/संरक्षित केले जाते. त्याला पाहून स्कंद म्हणाला—“हाच ‘अहंकार’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.”
Verse 40
मया विना शरीरस्य सम्भूतिरपि नेष्यते । एवमुक्त्वा शरीरात् तु सोऽभ्यपेतः पृथक् स्थितः ॥ १७.४० ॥
“माझ्याविना शरीराची उत्पत्तीही मान्य होत नाही”—असे म्हणून तो शरीरातून दूर झाला व वेगळा उभा राहिला।
Verse 41
तेनाक्षतेन तत्क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् । तं दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्तितः ॥ १७.४१ ॥
त्या अक्षताविना ते पवित्र क्षेत्र जणू मुक्तिविहीन झाले. ते पाहून भानु (सूर्य) क्रोधित झाला; म्हणून तो ‘आदित्य’ म्हणून प्रख्यात आहे.
Verse 42
मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते । एवमुक्त्वा प्रयातः स तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.४२ ॥
“माझ्याविना हे क्षेत्र क्षणभरही कसे टिकेल?” असे म्हणून तो निघून गेला; तरीही ते शरीर क्षीण झाले नाही.
Verse 43
ततः कामादिरुत्थाय गणो मातृविसंज्ञितः । न मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य व्यवस्थितिः । एवमुक्त्वा स यातस्तु शरीरं तन्न शीryते ॥ १७.४३ ॥
मग काम इत्यादींनी आरंभ होणारा ‘मातृ’ नावाचा गण उठून म्हणाला—“माझ्याविना शरीराची स्थिरता नाही.” असे बोलून तो गेला; तरीही ते शरीर नष्ट झाले नाही.
Verse 44
ततो माया अब्रवीत् कोपात् सा च दुर्गा प्रकीर्तिता । न मया अस्य विना भूतिरित्युक्त्वा अन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४४ ॥
मग माया क्रोधाने बोलली—तीच दुर्गा म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. “माझ्याविना याची समृद्धी नाही” असे म्हणून ती पुन्हा अंतर्धान पावली.
Verse 45
ततो दिशः समुत्तस्थुरूचुश्छेदं वचो महत् । नास्माभी रहितं कार्यं भवतीति न संशयः । चतस्त्र आगताः काष्ठा अपयाताः क्षणात् तदा ॥ १७.४५ ॥
मग दिशा उठून उभ्या राहिल्या व मोठे निर्णायक वचन बोलल्या—“आमच्याविना कोणतेही कार्य सिद्ध होत नाही; यात संशय नाही.” त्या वेळी आलेल्या चारही दिशा क्षणात निघून गेल्या.
Verse 46
ततो धनपतिर् वायुर् मय्यपेते क्व सम्भवः । शरीरस्येति सोऽप्येवम् उक्त्वा मूर्धानगोऽभवत् ॥ १७.४६ ॥
तेव्हा धनपति (कुबेर) म्हणाला— “मी निघून गेल्यावर शरीराचे अस्तित्व कुठून होईल?” असे बोलून तोही मस्तकाकडे उर्ध्वगामी झाला।
Verse 47
ततो विष्णुर्मनो ब्रूयान्नायं देहो मया विना । क्षणमप्युत्सहेत् स्थातुमित्युक्त्वाऽन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४७ ॥
मग विष्णू (मनात) म्हणाला— “माझ्याविना हा देह क्षणभरही टिकू शकत नाही.” असे म्हणून तो पुन्हा अंतर्धान पावला।
Verse 48
ततो धर्मोऽब्रवीत् सर्वमिदं पालितवानहम् । इदानीमप्युपगते कथमेतद्भविष्यति ॥ १७.४८ ॥
तेव्हा धर्म म्हणाला— “हे सर्व मीच पाळले आहे. आता ही अवस्था आली असता हे कसे होईल?”
Verse 49
एवमुक्त्वा गतो धर्मस्तच्छरीरं न शीऱ्यते । ततो ब्रवीन्महादेवः अव्यक्तो भूतनायकः ॥ १७.४९ ॥
असे बोलून धर्म निघून गेला; तरी ते शरीर क्षय पावत नाही. मग अव्यक्त, भूतनायक महादेव बोलू लागला.
Verse 50
महत्त्संज्ञो मया हीनं शरीरं नो भवेद्यथा । एवमुक्त्वा गतः शम्भुस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.५० ॥
“‘महत्त्’ म्हणून प्रसिद्ध हे शरीर माझ्याविना रिकामे होऊ नये,” असे म्हणून शंभू निघून गेला; तरी ते शरीर नाश पावत नाही.
Verse 51
तं दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः । प्रगतैरेभिरेतच्च शरीरं शीऱ्यते ध्रुवम् । एवमुक्त्वा तु ते देहं त्यक्त्वाऽन्तर्धानमागताः ॥ १७.५१ ॥
त्यांना पाहून पितर म्हणाले: "जोपर्यंत आमच्याकडून हे साहाय्य दिले जाते, तोपर्यंतच हे शरीर टिकते; आमच्या जाण्यानंतर हे शरीर नक्कीच नष्ट होते." असे बोलून त्यांनी देह सोडला आणि ते अंतर्धान पावले.
Verse 52
अग्निः प्राणोऽपानश्च आकाशं सर्वधातवः । क्षेत्रं तद्वदहंकारो भानुः कामादयो मया । काष्ठा वायुर्विष्णुर्धर्म शम्भुस्तथेन्द्रियार्थकाः ॥ १७.५२ ॥
"अग्नी, प्राण आणि अपान वायू, आकाश आणि सर्व धातू; क्षेत्र, अहंकार, सूर्य आणि काम इत्यादी—हे सर्व माझ्याद्वारे आहेत; दिशा, वायू, विष्णू, धर्म, शंभू आणि इंद्रियांचे विषय देखील."
Verse 53
एतैर्मुक्तं तु तत्क्षेत्रं तत् तथैव व्यवस्थितम् । सोमेन पाल्यमानं तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ॥ १७.५३ ॥
या साधनांद्वारे, ते पवित्र क्षेत्र कष्टांतून मुक्त झाले आणि पूर्वीप्रमाणेच प्रस्थापित राहिले; आणि त्याचे रक्षण सोमाद्वारे केले जाते—त्या पुरुषाद्वारे जो चंद्राचे रूप धारण करतो.
Verse 54
एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ॥ १७.५४ ॥
जेव्हा सोम अशा प्रकारे सोळा कलांच्या अविनाशी तत्त्वानुसार विधिवत प्रस्थापित झाले, तेव्हा पूर्वीप्रमाणेच ते गुणांनी युक्त पवित्र क्षेत्र उठून उभे राहिले आणि तिथे संचार करू लागले.
Verse 55
प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ॥ १७.५५ ॥
परंतु शरीराला त्याच्या पूर्वस्थितीत, सर्वज्ञाच्या देखरेखीखाली सुरक्षित पाहून, त्या पवित्र क्षेत्राचे ते सर्व रक्षक देव अत्यंत विस्मित आणि व्याकुल झाले.
Verse 56
तमेवं तुष्टुवुः सर्वास्तं देवं परमेश्वरम् । स्वस्थानमीयिषुः सर्वास्तदा नृपतिसत्तम ॥ १७.५६ ॥
तेव्हा सर्वांनी त्या देव परमेश्वराची स्तुती केली; नंतर, हे नृपश्रेष्ठा, सर्वजण आपापल्या स्थानी निघून गेले।
Verse 57
त्वमग्निस्त्वं तथा प्राणस्त्वमपानः सरस्वती । त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः ॥ १७.५७ ॥
तू अग्नी आहेस, तूच प्राण आहेस; तू अपान व सरस्वती आहेस। तू आकाश आहेस, धनाचा अधिपती आहेस; तूच शरीराचे धातू आहेस।
Verse 58
अहङ्कारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः । त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः ॥ १७.५८ ॥
हे देव, तू अहंकारतत्त्व आहेस; तू आदित्य, अष्टक व गण आहेस। तू माया, पृथ्वी, दुर्गा आहेस; तू दिशा आहेस आणि तू मरुतांचा अधिपती आहेस।
Verse 59
त्वं विष्णुस्त्वं तथा धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः । अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वरसंज्ञितः ॥ १७.५९ ॥
तू विष्णू आहेस, तूच धर्म आहेस; तू जिष्णू आहेस, तू अजिंक्य आहेस। अक्षराच्या अविनाशी अर्थस्वरूपाने तू ‘परमेश्वर’ म्हणून ओळखला जातोस।
Verse 60
अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति । एवमत्र शरीरं तु त्यक्तमस्माभिरेव च ॥ १७.६० ॥
पण आम्ही दूर गेलो तर हे कसे घडेल? आणि अशा रीतीने येथे हे शरीर तर आमच्याच हातून त्यागले गेले आहे।
Verse 61
तत् परं भवता देव तदवस्थं प्रपाल्यते । स्थानभङ्गो न नः कार्यः स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते ॥ १७.६१ ॥
म्हणून हे देव, आपण त्या परम अवस्थेचे रक्षण करावे. हे प्रजापती, आपणच आम्हाला निर्माण केले आहे; म्हणून आमच्या निश्चित स्थानाचा भंग करणे आम्हांस योग्य नाही.
Verse 62
एवं स्तुतस्ततो देवस्तेषां तोषं परं ययौ । उवाच चैतान् क्रीडार्थं भवन्तोत्पादिता मया ॥ १७.६२ ॥
अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर देव त्यांच्यावर अत्यंत संतुष्ट झाले. आणि म्हणाले—“क्रीडार्थ, म्हणजेच दिव्य लीलासाठी, मी तुम्हाला उत्पन्न केले आहे.”
Verse 63
कृतकृत्यस्य मे किं नु भवद्भिर्विप्रयोजनम् । तथापि दद्मि वो रूपे द्वे द्वे प्रत्येकशोऽधुना ॥ १७.६३ ॥
“माझे कार्य सिद्ध झाले असता, तुमच्यापासून माझा कोणता वियोग उरतो? तरीही आता मी तुम्हां प्रत्येकाला दोन-दोन रूपे देत आहे.”
Verse 64
भूतकार्येष्वमूर्तेन देवलोके तु मूर्तिना । तिष्ठध्वमपि कालान्ते लयं त्वाविशत द्रुतम् ॥ १७.६४ ॥
भूतकार्यांत अमूर्त रूपाने आणि देवलोकात मूर्त रूपाने स्थित राहा. आणि काळाच्या अंतास तुमच्यात शीघ्रच लय (प्रलय) प्रवेशला.
Verse 65
शरीराणि पुनर्नैवं कर्त्तव्योऽहमिति क्वचित् । मूर्त्तीनां च तथा तुभ्यं दद्मि नामानि वोऽधुना ॥ १७.६५ ॥
“पुन्हा कुठेही ‘मी कर्ता आहे’ या भावनेने अशा प्रकारे शरीरांची रचना करू नये. आणि आता मी तुम्हाला त्या मूर्ती-रूपांची नावेही देत आहे.”
Verse 66
अग्नेर्वैश्वानरो नाम प्राणापानौ तथाश्विनौ । भविष्यति तथा गौरी हिमशैलसुता तथा ॥ १७.६६ ॥
अग्नीचे नाव ‘वैश्वानर’ असे आहे; तसेच प्राण व अपान हे अश्विनीकुमाररूप मानले जातात. त्याप्रमाणे गौरी—हिमशैलसुता—हीही प्रकट होईल.
Verse 67
पृथिव्यादिगणस्त्वेष गजवक्त्रो भविष्यति । शरीरधातवश्चेमे नानाभूतानि एव तु । अहंकारस्तथा स्कन्दः कार्त्तिकेयो भविष्यति ॥ १७.६७ ॥
पृथ्वी इत्यादींचा हा गण ‘गजवक्त्र’ (गणेश) होईल. आणि हे शरीरधातू निश्चयच नानाविध भूत-प्राणी होतील. तसेच अहंकार ‘स्कंद’—कार्त्तिकेय—रूप होईल.
Verse 68
भानुश्चादित्यरूपोऽसौ मूर्त्तामूर्त्त च चक्षुषी । कामाद्योऽयं गणो भूयो मातृरूपो भविष्यति ॥ १७.६८ ॥
भानु हा आदित्यस्वरूपच आहे; तो मूर्त व अमूर्त दोन्ही असून (जगाचे) दोन नेत्र जणू आहे. काम इत्यादींचा हा गण पुन्हा मातृरूप धारण करील.
Verse 69
शरीरमाया दुर्गैषा कारणान्ते भविष्यति । दश कन्या भविष्यन्ति काष्ठास्त्वेतास्तु वारुणाः ॥ १७.६९ ॥
ही दुर्गम शरीरमाया कारण-प्रक्रियेच्या अंतास प्रकट होईल. दहा कन्या उत्पन्न होतील; ह्याच वारुण ‘काष्ठा’ (काळाचे विभाग) आहेत.
Verse 70
अयं वायुर्धनेशस्तु कारणान्ते भविष्यति । अयं मनो विष्णुनामा भविष्यति न संशयः ॥ १७.७० ॥
हा वायु कारणचक्राच्या अंतास ‘धनेश’ होईल. हे मन ‘विष्णु’ नावानेच होईल—यात संशय नाही.
Verse 71
धर्मोऽपि यमनामा च भविष्यति न संशयः । महत्तत्त्वं च भगवान् महादेवो भविष्यति ॥ १७.७१ ॥
धर्मही यम या नावाने प्रसिद्ध होईल—यात संशय नाही. आणि महत्तत्त्व भगवान महादेव म्हणून प्रकट होईल.
Verse 72
इन्द्रियार्थाश्च पितरो भविष्यन्ति न संशयः । अयं सोमः स्वयं भूत्वा यामित्रं सर्वदामराः ॥ १७.७२ ॥
इंद्रियांचे विषय पितर होतील—यात संशय नाही. हा सोम स्वतः प्रकट होऊन यमाचा मित्र/सहकारी होतो आणि सदैव अमरांमध्ये असतो.
Verse 73
एवं वेदान्तपुरुषः प्रोक्तो नारायणात्मकः । स्वस्थाने देवताः सर्वा देवस्तु विरराम ह ॥ १७.७३ ॥
अशा प्रकारे वेदान्त-पुरुष नारायणस्वरूप आहे असे सांगितले. सर्व देवता आपापल्या स्थानी गेले आणि देव तेव्हा मौन झाले.
Verse 74
एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः । कथितो नृपते तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १७.७४ ॥
अशा रीतीने वेदांनी जाणण्याजोगा, प्रभावशाली देव जनार्दन तुझ्यास सांगितला आहे, हे नृप. आणखी काय ऐकू इच्छितोस?
Frequently Asked Questions
The text frames liberation-oriented ethics as a disciplined program of worship and contemplative practice: pūjana (reverential worship), dāna (giving), homa and yajña (ritual offerings), and dhyāna (meditation) directed toward Nārāyaṇa. It also models a moral turn from hunting to dharma when the king encounters an āśrama and a tapasvin, presenting devotion and restraint as practical means to ‘cross’ saṃsāra.
The narrative provides broad yuga markers—Kṛtayuga for the genealogy and a reference to Tretāyuga regarding boons—but it does not specify tithi, nakṣatra, lunar phases, or seasonal calendars for rituals. Ritual activity is described generically (homa, yajña, smoke, ascetic japa) without calendrical prescription.
Environmental balance appears indirectly through the āśrama ecology and the concept of sustaining a ‘kṣetra’ (field/body) by an overarching principle. The forest-hermitage is depicted as an ordered habitat where ritual discipline and non-violent orientation replace predatory hunting, implying that ethical self-regulation supports stable landscapes and communities. The cosmological section emphasizes coordinated functions under a unifying sustainer, a conceptual parallel to maintaining terrestrial order through integrated roles.
A royal lineage is introduced: Śrutakīrti (a king in Kṛtayuga) and his son Suprabho Maṇija, also named Prajāpāla. The principal sage figure is Ṛṣi Mahātapā. The chapter also references a wide range of deities and personified principles (e.g., Agni, Aśvinau, Gaurī, Gaṇapati, Skanda/Kārttikeya, Āditya, Durgā, Yama, Rudra/Śambhu, Soma, Viṣṇu/Nārāyaṇa) as part of a doctrinal catalogue rather than as historical persons.