Adhyaya 165: The Glory of Mathurā: The Account of Piṇḍa-Offering at the Catuḥsāmudrika Well
Mathurā-māhātmya: Catuḥsāmudrika-kūpa-piṇḍadāna-kathā
Tīrtha-Māhātmya and Ethical-Discourse (dāna, śrāddha, post-mortem consequence)
वराह पृथ्वीला दक्षिणापथातील प्रतिष्ठान येथील दृष्टांत सांगतो. धनवान वैश्य सुशील घरसंसार व व्यापारात गुंतून स्नान, दान, जप, होम, देवपूजा आणि ब्राह्मण-देवभक्ती यांकडे दुर्लक्ष करतो. मृत्यूनंतर तो प्रेत होऊन कोरड्या, जलरहित प्रदेशांत भटकतो. प्रवासी व्यापारी विभूला तो भय दाखवून गिळण्यास धावतो; पण अट घालतो—विभूने मथुरेला जाऊन चतुḥसामुद्रिक कूपात स्नान करून त्याच्या नावाने पिंडदान करावे. प्रेत सांगतो की विष्णुमंदिरात कधीतरी अनिच्छेने दिलेला एक स्वर्ण-माषकही त्याला आधार देतो; म्हणून दान व तीर्थ-संबंधित श्राद्धकर्म पापशमन करून दुःख निवारीत.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 165
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथावृत्तं प्रतिष्ठाने दक्षिणापथमण्डले ॥
श्रीवराह म्हणाले—आता पुढे मी सांगतो; हे वसुंधरे, ऐक. दक्षिणापथ-मंडळातील प्रतिष्ठान नगरीत जे जसे घडले, त्याचेच वृत्तांत आहे.
Verse 2
सुशीलो नाम वैश्यस्तु तस्मिन्वसति पत्तने ॥ धनधान्यसमृद्धस्तु बहुपुत्रः कुटुम्बवान् ॥
त्या नगरात सुशील नावाचा एक वैश्य राहत असे। तो धन-धान्याने समृद्ध, अनेक पुत्रांचा पिता आणि कुटुंबवान होता.
Verse 3
कुटुम्बभरणासक्तो नित्यकालं हि तिष्ठति ॥ स्नानं दानं जपं होमं देवार्चां न करोति सः ॥
कुटुंबाच्या पालनपोषणात आसक्त होऊन तो नेहमी त्यातच गुंतलेला असे. तो स्नान (धार्मिक), दान, जप, होम आणि देवपूजा करीत नसे.
Verse 4
क्रयविक्रयसक्तस्य कालो दीर्घो गतस्तदा ॥ कदाचिदपि पापोऽसौ न साधु गमनं गतः ॥
खरेदी-विक्रीत आसक्त असलेल्या त्याचा बराच काळ तसाच निघून गेला. तो पापी कधीही साधुजनांकडे किंवा सत्पथाकडे गेला नाही.
Verse 5
न तेन धर्मश्रवणं कदाचिदपि संश्रुतम् ॥ देवानां ब्राह्मणानां च भक्तिस्तस्य न विद्यते ॥
त्याने कधीही धर्मकथा किंवा धर्मोपदेश ऐकला नाही. देव आणि ब्राह्मण यांच्याविषयी त्याच्यात भक्ति/श्रद्धा नव्हती.
Verse 6
आत्मोदरनिमित्तं हि पापं च कुरुते सदा ॥ गच्छन्तं बहुकालं च न तं बुध्यति पापकृत् ॥
स्वतःच्या पोटासाठी तो नेहमी पाप करीत असे। बराच काळ जाऊनही तो पापी ते जाणू शकला नाही।
Verse 7
न तस्य जायते बुद्धिर्दानं दातुं कदाचन ॥ तस्यैवं वसतस्तत्र प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे ॥
त्याला कधीही दान देण्याची बुद्धी उत्पन्न झाली नाही। अशा रीतीने तो उत्तम प्रतिष्ठान नगरीत राहात होता।
Verse 8
धनयुक्तोऽपि पापोऽसौ न ददाति कदाचन ॥ नैवान्यमतिदातारं शक्नोति च निरीक्षितुम् ॥
धनवान असूनही तो पापी कधी दान देत नसे। आणि दुसऱ्या महादात्याला पाहण्याचीही त्याची ताकद नसे।
Verse 9
स तु कालेन महता कुटुम्बासक्तमानसः ॥ कदाचिद्दैवयोगेन साध्वीं भार्यां प्रियान्सुतान् ॥
परंतु बराच काळ गेल्यावर, कुटुंबात आसक्त मन असलेला तो कधीतरी दैवयोगाने साध्वी पत्नी व प्रिय पुत्र (यांच्या प्रसंगास) आला.
Verse 10
परिभ्रमन्क्षुधाविष्टो मरुदेशं गतोऽपि सः ॥ तत्रैव च कृतावासो बहुकालं स वै वणिक् ॥
भटकत भटकत, भुकेने व्याकुळ होऊन तो मरुदेशात पोहोचला। तेथेच त्या वणिकाने वस्ती केली व बराच काळ राहिला।
Verse 11
कदाचिद्दैवयोगेन तत्र सार्थ उपागतः ॥ तस्य मध्ये तु वणिजो मथुरायां विनिःसृताः ॥
कधीतरी दैवयोगाने तेथे एक सार्थ येऊन पोहोचला. त्यामध्ये मथुरेतून निघालेले वणिकही होते.
Verse 12
गते सार्थे तु स वणिक् तं वृक्षं समुपाश्रितः ॥ तत्रैव वसति प्रेतो रौद्ररूपो भयानकः ॥
सार्थ निघून गेल्यावर तो वणिक त्या वृक्षाचा आश्रय घेऊन राहिला. त्याच ठिकाणी रौद्ररूप, भयाण असा प्रेत वसत होता.
Verse 13
दीर्घदंष्ट्रः सुविकटो ह्रस्वबाहुर्विभीषणः ॥ महाहनुर्विशालाक्षो बिडालसदृशाननः ॥
त्याचे दात लांब होते, तो अत्यंत विकृत; भुजा ठेंगण्या व भीषण. मोठा जबडा, विशाल डोळे, आणि मांजरासारखा चेहरा होता.
Verse 14
अथ कालेन बहुना दैवयोगेन भामिनि ॥ तत्राजगाम कश्चित्तु क्रयविक्रयकारकः ॥
मग बराच काळ लोटल्यावर, हे भामिनि, दैवयोगाने तेथे खरेदी-विक्री करणारा एक व्यापारी आला.
Verse 15
तं दृष्ट्वा दूरतः प्रेतश्चातिहर्षेण संयुतः ॥ तत्राजगाम नृत्यन् स इदं वचनमब्रवीत् ॥
त्याला दूरून पाहताच प्रेत अत्यंत हर्षाने भरून गेला. तो नाचत तेथे आला आणि हे वचन बोलला.
Verse 16
भक्ष्यभूतो ममाद्यत्वं क्व भवान्यातुमिच्छति ॥ प्रेतस्य वचनं श्रुत्वा सोऽतिभीतो द्रुतं गतः ॥
“आज तू माझा भक्ष्य झालास; आता कुठे जाणार आहेस?” प्रेताचे वचन ऐकून तो अतिभयभीत होऊन त्वरेने पळून गेला।
Verse 17
गच्छन्तं तं गृहीत्वा स प्रेतो वचनमब्रवीत् ॥ मम त्वं विहितो भक्ष्यः स्वयं प्राप्तोऽसि मानव ॥
जात असताना त्याला पकडून प्रेत म्हणाला— “तू माझ्यासाठी ठरवलेला भक्ष्य आहेस; हे मानव, तू स्वतःहूनच येथे आला आहेस।”
Verse 18
मांसं ते भक्षयिष्यामि पिबामि तव शोणितम् ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥
“मी तुझे मांस खाईन आणि तुझे रक्त पिईन।” असे त्याचे वचन ऐकून त्या वणिकाने उत्तर दिले।
Verse 19
मयि संभक्षिते रक्षः कुटुम्बं हि मरिष्यति ॥ ततो वचनमाकर्ण्य प्रेतो वचनमब्रवीत् ॥
“जर मला खाल्ले, हे राक्षसा, तर माझे कुटुंब नक्कीच मरेल।” हे ऐकून प्रेताने प्रत्युत्तर दिले।
Verse 20
कस्मात्स्थानात्समायातः सत्यं ब्रूहि महामते ।
“तू कोणत्या स्थानाहून आला आहेस? हे महामते, सत्य सांग।”
Verse 21
विभुरुवाच ॥ गोवर्ध्धनो गिरिवरो यमुना च महानदी ॥ तयोर्मध्ये पुरी रम्या मथुरा लोकविश्रुता ।
विभू म्हणाला— गोवर्धन हा श्रेष्ठ पर्वत आहे आणि यमुना ही महान नदी आहे। त्या दोघांच्या मध्ये रम्य पुरी मथुरा आहे, जी जगात प्रसिद्ध आहे।
Verse 22
तस्यां वसाम्यहं प्रेत पितृपैतामहे गृहे ॥ तत्र मे वसतो नित्यं यद्द्रव्यं पूर्वसञ्चितम् ।
तेथे मी प्रेतरूपाने माझ्या पिता-पितामहांच्या पैतृक घरात राहतो. तेथे राहात असताना मी पूर्वी साठवलेले जे धन होते—
Verse 23
तत्सर्वं तस्करैर्नीतं क्षीणवित्तोऽभवं तदा ॥ स्वल्पं वित्तं गृहीत्वाहं समायातो मरुस्थलम् ।
ते सर्व चोरांनी नेले; तेव्हा मी निर्धन झालो. थोडेसे उरलेले धन घेऊन मी मरुभूमी प्रदेशात आलो.
Verse 24
तव दृष्टिपथं यातो यत्कार्यं तत्कुरुष्व मे ।
मी तुझ्या दृष्टिपथात आलो आहे; जे कार्य करावयाचे आहे ते माझ्यासाठी कर.
Verse 25
प्रेत उवाच ॥ न त्वां खादितुमिच्छामि कृपा मे जायते त्वयि ॥ समयेन हि मोक्ष्यामि कुरुष्व वचनं मम ।
प्रेत म्हणाला— मी तुला खाऊ इच्छित नाही; तुझ्याविषयी माझ्या मनात करुणा उत्पन्न झाली आहे. योग्य वेळी मी तुला सोडीन— माझे वचन पाळ.
Verse 26
निर्वृत्य गच्छ मथुरां मम कार्यार्थसाधकः ॥ तत्र गत्वा त्वया कार्यं यत्कर्तव्यं वदामि तत् ।
तू मथुरेला जा आणि माझे कार्य साध्य कर. तेथे गेल्यावर तुला जे कर्तव्य आहे ते मी सांगीन.
Verse 27
स्नानं कृत्वा तु विधिवत्कूपे चातुःसामुद्रिके ॥ पिण्डदानं कुरुष्व त्वं मम नाम्ना प्रयत्नतः ।
चातुःसामुद्रिक नावाच्या कूपात विधिपूर्वक स्नान करून, माझ्या नावाने प्रयत्नपूर्वक पिंडदान कर.
Verse 28
नाहं यास्यामि मथुरां द्रव्याभावे कथंचन ॥ भक्षयस्व शरीरं मे ततस्तृप्तिमवाप्स्यसि ।
द्रव्य नसल्यामुळे मी कधीही मथुरेला जाणार नाही. माझे शरीर भक्षण कर; मग तुला तृप्ती मिळेल.
Verse 29
प्रेत उवाच ॥ गृहे बहुधनं तेऽस्ति त्वं गच्छ मम सत्कुरु ॥ आस्ते धनमपर्याप्तं गच्छ त्वं मा विलम्बय ।
प्रेत म्हणाला—तुझ्या घरी पुष्कळ धन आहे; जा आणि माझे योग्य संस्कार कर. धन पुरेसे आहे; जा, विलंब करू नकोस.
Verse 30
विभुरुवाच ॥ गृहे मम धनं नास्ति यत्त्वया समुदीरितम् ॥ गृहे शेषं मम धनं न चान्यत्तत्र विद्यते ॥
विभु म्हणाला—तू सांगितल्याप्रमाणे माझ्या घरी धन नाही. घरात जे उरले आहे तेच माझे धन; तिथे दुसरे काही नाही.
Verse 31
पितृपैतामही कीर्तिरविक्रेया हि सा मया ॥ प्रेतः प्रहस्य सानन्दमिदं वचनमब्रवीत् ॥
“पितरांची व पूर्वजांची कीर्ती—ती माझ्याकडून विक्रीस कधीच नाही.” असे म्हणत प्रेत हसून आनंदाने हे वचन बोलला.
Verse 32
अस्ति चैव धनं प्रोक्तं यन्मया त्वद्गृहे विभो ॥ सुवर्णभारो गर्तस्थो गृहे तिष्ठति सञ्चितः ॥
“आणि मी सांगितल्याप्रमाणे, हे विभो, तुझ्या घरी धन आहे—सुवर्णाचा एक भार खड्ड्यात ठेवलेला, घरातच साठवून आहे.”
Verse 33
निवर्त गच्छ सन्तुष्टः सुहृदां प्रीतिवर्धनः ॥ एवं द्रक्ष्यामि ते मार्गं मथुरा येन गम्यते ॥
“परत जा; संतुष्ट होऊन जा. सुहृदांची प्रीती वाढवणारा हो. अशा रीतीने मी तुला मथुरेला जाण्याचा मार्ग दाखवीन.”
Verse 34
सूता उवाच ॥ वणिग्घृष्टमना भूत्वा पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ इमामवस्थां सम्प्राप्य कथं ज्ञानसमुद्भवः ॥
सूता म्हणाली—व्यापारी मनाने व्यथित होऊन पुन्हा म्हणाला: “ही अवस्था प्राप्त झाल्यावर ज्ञानाचा उदय कसा होतो?”
Verse 35
ततः स कथयामास यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥ प्रतिष्ठाने पुरवरे विष्णोरायतनं महत् ॥
त्यानंतर त्याने प्राचीन काळातील घडलेला वृत्तान्त सांगितला: प्रतिष्ठान या श्रेष्ठ नगरात विष्णूचे एक महान आयतन (मंदिर) होते.
Verse 36
प्रभातसमये तत्र विष्णोरायतने शुभे ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्र समागताः ॥
प्रभातकाळी तेथे विष्णूच्या शुभ मंदिरात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र असे सर्वजण एकत्र जमले.
Verse 37
तस्मिन्काले तु मित्रेण नीतोऽहं विष्णुमन्दिरम् । अत्यादरेण महता सन्तोष्य च पुनः पुनः ॥
त्या वेळी एका मित्राने मला विष्णूच्या मंदिरात नेले; आणि मोठ्या आदराने त्याने पुन्हा पुन्हा माझा सत्कार केला.
Verse 38
मित्रेण सह तत्रैव तस्य पार्श्वे व्यवस्थितः ॥ श्रुतो मया ततः कूपः पुण्योऽयं पापनाशनः ॥
तेथेच मित्रासह त्याच्या बाजूला उभा राहून मी तेव्हा ऐकले—“हा कूप पवित्र आहे; तो पापांचा नाश करतो.”
Verse 39
समुद्राः किल तिष्ठन्ति चत्वारोऽत्र समागताः ॥ तस्य कूपस्य माहात्म्यं श्रुतं तत्र महत्फलम् ॥
“खरे तर येथे चारही समुद्र एकत्र येऊन स्थित आहेत,” असे सांगितले जाते. तेथे मी त्या कूपाचे माहात्म्य ऐकले, ज्याचे फळ अत्यंत महान म्हटले आहे.
Verse 40
वाचकाय ततो दानं दत्तं सर्वैर्महाजनैः ॥ मित्रेण प्रेरितो दाने मया मौनं समाश्रितम्
मग सर्व महाजनांनी वाचकाला दान दिले. मित्राने दानासाठी प्रवृत्त केले तरी मी मौन धारण केले (आणि दान थांबवले).
Verse 41
मित्रेण च पुनः प्रोक्तं यथाशक्त्या प्रदीयताम् ॥ तदा मित्रमसङ्गेन दत्तो वै स्वर्णमाषकः
मित्राने पुन्हा म्हटले—“यथाशक्ती दान द्यावे.” तेव्हा त्या मित्राने अनासक्तपणे खरोखर एक सुवर्ण-माषक (लहान सोन्याचे नाणे) दिले.
Verse 42
ततः कालेन महता गतो वैवस्वतक्षयम् ॥ वैवस्वतनियोगेन ततोऽहं पूर्वकर्मभिः
नंतर बराच काळ गेल्यावर मी वैवस्वत (यम) यांच्या धामास गेलो. वैवस्वतांच्या नियमानुसार आणि माझ्या पूर्वकर्मांमुळे पुढे मला ठरलेली अवस्था प्राप्त झाली.
Verse 43
प्रेतत्वं समनुप्राप्तो दुस्तरं दुर्गमं महत् ॥ न दत्तं न हुतं चापि तीर्थं नैवावगाहितम्
मी प्रेतत्वास प्राप्त झालो—ते अत्यंत दुस्तर, दुर्गम आणि कठोर आहे. मी ना दान दिले, ना हवनात आहुती दिली, ना तीर्थस्नान केले.
Verse 44
न तर्पितास्तु पितरः प्राप्तोऽहं प्रेततां ततः ॥ इत्येत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
मी पितरांना तर्पण देऊन तृप्त केले नाही; म्हणून मी प्रेतत्वास प्राप्त झालो. तू जे मला विचारतोस, ते सर्व मी सांगितले आहे.
Verse 45
गच्छ त्वं सम्मुखस्तत्र यत्र सा मथुरा पुरी ॥ प्रेतस्य वचनं श्रुत्वा विभुर्वचनमब्रवीत्
“जा—सरळ तिथे जा, जिथे ती मथुरा नगरी आहे.” प्रेताचे वचन ऐकून तो समर्थ पुरुष प्रत्युत्तर देऊ लागला.
Verse 46
प्रेत उवाच ॥ कथितं हि मया पूर्वं यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥ वाचकाय तु यद्दत्तं सुवर्णस्य च माषकम्
प्रेत म्हणाला—मी पूर्वीच ते प्राचीन वृत्तांत सांगितले आहे की वाचकाला सुवर्णाचा एक माषक दिला होता।
Verse 47
तद्दानस्य प्रभावेण नित्यं तृप्तोऽस्मि वै विभो ॥ अकामेन मया दत्तं तस्येदं कर्मणः फलम्
त्या दानाच्या प्रभावाने, हे विभो, मी सदैव तृप्त असतो. मी ते निष्कामपणे दिले; हे त्या कर्माचे फळ आहे।
Verse 48
प्रेतभावं गतस्यापि न मे ज्ञानस्य विभ्रमः ॥ ततश्च स वणिक्श्रेष्ठ आगत्य मथुरां पुरीम्
प्रेतभाव प्राप्त झाला तरी माझ्या ज्ञानात भ्रम नाही. मग तो श्रेष्ठ वणिक मथुरा नगरीत येऊन (पुढे गेला)।
Verse 49
कृतं तेन च तत्सर्वं यथा प्रेतेन भाषितम् ॥ प्रेतोऽसौ तेन कृत्येन मुक्तिं प्राप्य दिवं गतः
प्रेताने जसे सांगितले तसेच त्याने सर्व केले. त्या कृत्यामुळे तो प्रेत मुक्ती मिळवून स्वर्गलोकास गेला।
Verse 50
तीर्थे चैव गृहे वापि देवस्थानेऽपि चत्वरे ॥ यत्र तत्र मृता देवि मुक्तिं यान्ति न चान्यथा ॥
तीर्थात असो वा घरी, देवस्थानी किंवा चौरस्त्यावर—जिथे कुठे मृत्यू आला, हे देवी, ते मुक्तीला जातात; अन्यथा नाही।
Verse 51
अन्यत्र हि कृतं पापं तीर्थमासाद्य गच्छति ॥ तीर्थे तु यत्कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति ॥
इतरत्र केलेले पाप तीर्थास पोहोचताच नष्ट होते; परंतु तीर्थात केलेले पाप वज्रलेपासारखे घट्ट चिकटून राहते।
Verse 52
मथुरायां कृतं पापं तत्रैव च विनश्यति ॥ एषा पुरी महापुण्या यस्यां पापं न विद्यते ॥
मथुरेत केलेले पाप तेथेच नष्ट होते. ही पुरी महापुण्यवती आहे; येथे पाप टिकत नाही।
Verse 53
कृतघ्नश्च सुरापश्च चौरॊ भग्नव्रतस्तथा ॥ मथुरां प्राप्य मनुजो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥
कृतघ्न, मद्यप, चोर आणि व्रतभंग करणारा देखील—मथुरेस पोहोचल्यावर मनुष्य सर्व कल्मषांपासून मुक्त होतो।
Verse 54
परदाररता ये च ये नरा अजितेन्द्रियाः ॥ मथुरावासिनः सर्वे ते देवा नरविग्रहाः ॥
परस्त्रीसक्त आणि इंद्रिये न जिंकलेले असे जे नर—मथुरेत राहणारे ते सर्व नरदेहधारी देव मानले जातात।
Verse 55
बलिभिक्षाप्रदातारस्ते मृताः क्रोधवर्जिताः ॥ तीर्थस्नानरता ये च देवास्ते नरमूर्तयः ॥
जे बलि व भिक्षा देतात, जे क्रोधरहित होऊन मृत्युमुखी पडतात, आणि जे तीर्थस्नानात रत असतात—ते नरमूर्तीधारी देव मानले जातात।
Verse 56
यदन्येषां सहस्रेण ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ एकेन पूजितेन स्यान्माथुरेणाखिलं हि तत् ॥
इतर ठिकाणी हजार महात्मा ब्राह्मणांचे पूजन केल्याने जे फळ मिळते, ते सर्व एकाच माथुर (मथुरावासी) पुरुषाच्या पूजनाने प्राप्त होते।
Verse 57
अनृग्वै माथुरो यत्र चतुर्वेदस्तथापरः ॥ न च वेदैश्चतुर्भिः स्यान्माथुरेण समः क्वचित् ॥
येथे एखादा माथुर फक्त ‘ऋग्वेद न जाणणारा’ असा नसतो; दुसरा तर चतुर्वेदज्ञही असतो. तरीही चार वेदांसहही कुठेही माथुरास समता नाही।
Verse 58
भवन्ति सर्वतीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ मङ्गलानि च सर्वाणि यत्र तिष्ठन्ति माथुराः ॥
जिथे मथुरावासी राहतात, तिथे सर्व तीर्थे, सर्व पुण्यस्थानें आणि सर्व मंगलकारी प्रभाव उपस्थित असतात।
Verse 59
चतुर्वेदं परित्यज्य माथुरं पूजयेत्सदा ॥ सिद्धा भूतगणाः सर्वे ये च देवगणा भुवि ॥
चतुर्वेदही बाजूला ठेवून नेहमी माथुराचे पूजन करावे; कारण पृथ्वीवरील सिद्ध, भूतगण आणि देवगण हे सर्व त्यांच्याशी संबद्ध मानले जातात।
Verse 60
मथुरावासिनो लोकान्पश्यन्ति च चतुर्भुजान् ॥ मथुरायां ये वसन्ति विष्णुरूपा हि ते नराः
मथुरेत राहणारे लोक (दिव्य) चतुर्भुज रूपांचे दर्शन घेतात; आणि जे मथुरेत वसतात ते पुरुष खरोखर विष्णुरूप मानले गेले आहेत।
Verse 61
ज्ञानिनस्तान्हि पश्यन्ति अज्ञानाः पश्यन्ति तान्न च
ज्ञानी त्यांना पाहतात; अज्ञानी त्यांना कधीच पाहू शकत नाहीत।
Verse 62
एतत्ते कथितं भूमे माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ चतुःसामुद्रिके कूपे पिण्डदाने परां गतिम्
हे भूमे! मथुरासंभव हे माहात्म्य तुला सांगितले—चतुःसामुद्रिक कूपात पिंडदान केल्याने परम गती मिळते।
Verse 63
त्यक्त्वा जगाम निधनं प्रेतत्वं समुपागतः ॥ निरुदकेषु देशेषु विच्छायेषु वनेषु च
देहत्याग करून मृत्यू पावला व प्रेतत्वास पोहोचला; तो पाण्याविना प्रदेशांत व सावलीविना वनांतही भटकला।
Verse 64
कुटुम्बभरणार्थाय सम्प्राप्तो दुर्गमाटवीम् ॥ वृद्धः पिता मम गृहे माता पत्नी पतिव्रता
कुटुंबाच्या पालनासाठी मी दुर्गम अरण्यात आलो; माझ्या घरी वृद्ध पिता, माता आणि पतिव्रता पत्नी आहे।
Verse 65
स्नानस्य च फलं देहि ततो गच्छ यथासुखम् ॥ प्रेतवाक्यं ततः श्रुत्वा विभुर्वचनमब्रवीत्
‘तुझ्या स्नानाचे फळ मला दे, मग सुखाने जा.’ प्रेताचे वचन ऐकून विभूने उत्तर दिले।
Verse 66
वाचकस्तत्र पठति कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥ मम मित्रं च तत्रैव नित्यकालं च गच्छति
तेथे एक वाचक शुभ पौराणिक कथा वाचतो. आणि माझा मित्रही तेथेच नित्य, सर्वदा जात असतो.
Verse 67
कथं धारयसॆ प्राणान्वृक्षमूलं समाश्रितः
वृक्षाच्या मुळाशी आश्रय घेऊन तू प्राण कसे धारण करतोस?
Verse 68
तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् ॥ तस्याधिकं भवेत्पुण्यं मथुरायां निवासिनः
जो पुरुष एका पायावर सहस्र युग उभा राहील, त्याच्या पुण्याहूनही अधिक पुण्य मथुरेत राहणाऱ्याचे होते.
Frequently Asked Questions
The text frames ethical instruction through consequence: sustained neglect of snāna, dāna, and devotion (including respect for brāhmaṇas and devas) leads to preta-bhāva, while even small acts of giving and properly directed rites (notably piṇḍadāna at a recognized tīrtha) are presented as capable of restoring moral order and relieving post-mortem distress.
No explicit tithi, pakṣa, māsa, or seasonal marker is specified in the provided passage. The narrative uses general temporal cues such as prabhāta-samaya (morning time) for temple gathering and recitation, and “kālena mahatā” (after a long time) to indicate moral causality unfolding over extended duration.
Within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, the chapter links moral conduct to landscape: the preta’s suffering is described through ecologies of deprivation (nirudaka-deśa, maru-deśa, vichchhāya-vana), while Mathurā is depicted as a regulated sacred environment where harmful residues (pāpa) are said to be neutralized. This contrast can be read as an early ethical geography in which human practice (dāna, tīrtha-snāna, piṇḍadāna) is mapped onto sustainable social-ritual order and the health of inhabited places.
No royal dynasties or named sage lineages are cited in the excerpt. The narrative references social and institutional actors—vaiśya householders, merchants (vaṇij), brāhmaṇas and other varṇas assembled at a Viṣṇu-āyatana, and a vācaka (public reciter) of paurāṇikī kathā—indicating an urban civic-religious setting rather than a genealogical history.