Adhyaya 164: The Efficacy of Circumambulating Annakūṭa (Govardhana)

Verse 1

अथाऽन्नकूटपरिक्रमप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अस्ति गोवर्धनं नाम क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ मथुरापश्चिमे भागे अदूराद्योजनद्वयम् ॥

आता अन्नकूट परिक्रमेच्या प्रभावाचे वर्णन आहे। श्रीवराह म्हणाले—गोवर्धन नावाचे परम दुर्लभ पवित्र क्षेत्र आहे; ते मथुरेच्या पश्चिम भागात, फार दूर नाही—दोन योजन अंतरावर आहे।

Verse 2

ह्रदं तत्र महाभागे द्रुमगुल्मलतायुतम् ॥ चत्वारि तत्र तीर्थानि पुण्यानि च शुभानि च ॥

हे महाभाग, तेथे वृक्ष, झुडपे व वेलींनी शोभलेला एक ह्रद आहे। तेथे चार तीर्थे आहेत—पुण्यदायक आणि मंगलमय।

Verse 3

ऐन्द्रं पूर्वेण पार्श्वेन यमतीर्थं तु दक्षिणे ॥ पश्चिमे वारुणं तीर्थं कौबेरं चोत्तरेण तु ॥

पूर्वेस ऐन्द्र तीर्थ, दक्षिणेस यमतीर्थ। पश्चिमेस वारुण तीर्थ आणि उत्तरेस कौबेर तीर्थ आहे।

Verse 4

तेषां मध्ये स्थितो भद्रे क्रीडयिष्ये यदृच्छया ॥ तत्र वै शक्रतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्दृढ व्रतः ॥

हे भद्रे, त्या सर्वांच्या मध्ये स्थित होऊन मी यदृच्छेने तेथे क्रीडा करीन। तेथेच शक्रतीर्थात दृढव्रती पुरुषाने स्नान करावे।

Verse 5

मोदते शक्रलोके तु सर्वद्वन्द्वविवर्जितः॥ दक्षिणे यमतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्यथाविधि॥

सर्व द्वंद्वांपासून मुक्त होऊन तो शक्रलोकी आनंदित होतो। आणि दक्षिणेकडील यमतीर्थात यथाविधी स्नान करावे।

Verse 6

यमस्य भवनं गत्वा मोदते कृतनिश्चयः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् लोभमोहविवर्जितः॥॥ यमलोकं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्रैव वारुणं तीर्थमासाद्य स्नानमाचरेत्॥

यमाच्या भवनात जाऊन दृढनिश्चयी तो आनंदित होतो. तेथे लोभ व मोह रहित होऊन तो प्राणत्याग करतो. यमलोक सोडून तो माझ्या लोकास जातो. तेथेच वारुण तीर्थास जाऊन स्नान करावे.

Verse 7

वारुणं भवनं गत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषात्॥ तथात्र मुञ्चते प्राणान् कामक्रोधविवर्जितः॥

वारुणाच्या भवनात गेल्यावर तो सर्व पापकर्माच्या कल्मषातून मुक्त होतो. आणि तेथेच काम व क्रोध रहित होऊन तो प्राणत्याग करतो.

Verse 8

वारुणं लोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्र मध्ये च यः स्नाति क्रीडते स मया सह॥

वारुणलोक सोडून तो माझ्या लोकास जातो. आणि जो तेथे त्या स्थानाच्या मध्यभागी स्नान करतो, तो माझ्यासह क्रीडा करतो.

Verse 9

न तस्य पुनरावृत्तिर्देवि सत्यं ब्रवीमि ते॥ स्नात्वा मानसगङ्गायां दृष्ट्वा गोवर्धने हरिम्॥

हे देवि, त्याची पुनरावृत्ती होत नाही—मी तुला सत्य सांगतो—मानसी गंगेत स्नान करून आणि गोवर्धनावर हरिचे दर्शन घेऊन.

Verse 10

अन्नकूटं परिक्रम्य किं पुनः परिशोचति॥ सोमवारे त्वमायां वै प्राप्य गोवर्धनं गिरिम्॥

अन्नकूटाची परिक्रमा करून तो पुन्हा कशाला शोक करील? खरोखरच, सोमवारी अमावास्येला गोवर्धन गिरि प्राप्त करून...

Verse 11

दत्त्वा पिण्डं पितृभ्यश्च राजसूयफलṃ भवेत्॥ गयायां पिण्डदानेन यत्फलं प्राप्यते नरैः॥

पितरांना पिंड अर्पण केल्याने राजसूय यज्ञाचे फळ प्राप्त होते. गयेत पिंडदानाने जे फळ मनुष्यांना मिळते…

Verse 12

तत्फलं प्राप्यते तत्र नात्र कार्या विचारणा॥ गोवर्धनं परिक्रम्य दृष्ट्वा देवं परं हरिम्॥

तेच फळ तेथेच मिळते; येथे विचार करण्याची गरज नाही. गोवर्धनाची परिक्रमा करून परम देव हरिचे दर्शन घेऊन…

Verse 13

राजसूयाश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम्॥

निःसंशय तो राजसूय व अश्वमेध यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 14

पृथिव्युवाच॥ परिक्रमोऽन्नकूटस्य विधिना क्रियते कथम्॥ प्रभावगुणमाहात्म्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥

पृथिवी म्हणाली—अन्नकूटाची परिक्रमा विधिपूर्वक कशी करावी? त्याचा प्रभाव, गुण आणि माहात्म्य आपण सांगावे.

Verse 15

श्रीवराह उवाच ॥ मासि भाद्रपदे या तु शुक्ला चैकादशी शुभा ॥ गोवर्धने सोपवासः कुर्यात्तत्र प्रदक्षिणाम् ॥

श्रीवराह म्हणाले—भाद्रपद महिन्यातील शुभ शुक्ल एकादशीला गोवर्धन येथे उपवास करून तेथे परिक्रमा करावी.

Verse 16

स्नात्वा मानसगङ्गायां प्रभाते उदिते रवौ ॥ गोवर्धनं प्रसाद्यैवं हरिं चाचलमूर्द्धनि ॥

प्रभाती सूर्य उगवल्यावर मानसगंगेत स्नान करून, अशा प्रकारे गोवर्धनास प्रसन्न करावे आणि डोंगराच्या शिखरावर हरिचीही पूजा करावी।

Verse 17

पुण्डरीकं ततो गच्छेत्कुण्डे स्नात्वा विधानतः ॥ देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य पुण्डरीकमथार्च्य च ॥

त्यानंतर पुण्डरीकास जावे; कुंडात विधिपूर्वक स्नान करून देव व पितरांची यथायोग्य अर्चना करावी आणि मग पुण्डरीकाचीही पूजा करावी।

Verse 18

तत्र स्नानं तर्पणं च कृत्वा फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां धूतपाप्मा न संशयः ॥

तेथे स्नान व तर्पण करून फल प्राप्त होते; पाप धुऊन जातात—राजसूय व अश्वमेधासारखे फल मिळते, यात संशय नाही।

Verse 19

तीर्थं संकर्षणं नाम्ना बलभद्रेण रक्षितम् ॥ गोहत्या पूर्वसंलग्ना उत्तीर्णा तत्र दूरतः ॥

‘संकर्षण’ नावाचे तीर्थ बलभद्राने रक्षित आहे; पूर्वी लागलेला गोहत्येचा दोष तेथे पार होऊन दूरच नष्ट होतो।

Verse 20

स्नानाद्गच्छति सा क्षिप्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ अन्नकूटस्य सान्निध्ये तीर्थं शक्रविनिर्मितम् ॥

स्नानानेच तो (दोष) लवकर निघून जातो; येथे विचार करण्याची गरज नाही। अन्नकूटाच्या सान्निध्यात शक्र (इंद्र) निर्मित तीर्थ आहे।

Verse 21

तत्र कृष्णेन पूजार्थमिन्द्रस्य विहतो मखः ॥ महदिन्द्रस्य चोत्थानं भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् ॥

तेथे पूजेसाठी श्रीकृष्णाने इंद्राचा मख (यज्ञ) अडविला. आणि इंद्राचा मोठा उद्रेक झाला, भक्ष्य-भोज्य पदार्थांसह।

Verse 22

कृत्वा तुष्टिकरान्साक्षादिन्द्रेण सह संकथा ॥ इन्द्रस्य वर्षतोऽत्यन्तं तासां पीडाकरं जलम् ॥

इंद्रासोबत प्रत्यक्ष तुष्टिकर संवाद करून, इंद्राने अत्यंत वर्षाव केली; ते पाणी त्यांना पीडादायक ठरले।

Verse 23

तासां गवां रक्षणाय धृतो गिरिवरस्तदा ॥ सोऽन्नकूट इति ख्यातः सर्वतः शक्रपूजितः ॥

त्या गायींच्या रक्षणासाठी तेव्हा श्रेष्ठ पर्वत उचलून धरला गेला. तो ‘अन्नकूट’ म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि सर्वत्र शक्र (इंद्र) यांनी पूजिला गेला।

Verse 24

देवा देव्यस्तथा गावो ऋषिभिश्च समन्विताः ॥ पूजितास्तर्पिताः श्रेष्ठाः श्रमतो विष्णुना पुरा ॥

देव, देव्या तसेच गायी—ऋषींसह—हे श्रेष्ठजन पूजिले व तृप्त केले गेले; पूर्वी विष्णूंनी आपल्या श्रमाने हे केले।

Verse 25

तस्मिन्स्थाने तर्पणेन शतक्रतुफलं लभेत् ॥ ततः कदम्बखण्डाख्यं कुण्डं तु विमलोदकम् ॥

त्या स्थानी तर्पण केल्याने शतक्रतु (इंद्र) यासंबंधी फळ मिळते. नंतर ‘कदंबखण्ड’ नावाचे कुंड आहे, ज्याचे पाणी निर्मळ व शुद्ध आहे।

Verse 26

स्नात्वा पितॄन्समभ्यर्च्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ततो गच्छेद्देवगिरिं शतबाहुसमुच्छ्रितम् ॥

स्नान करून व पितरांचे विधिपूर्वक पूजन करून मनुष्य ब्रह्मलोक प्राप्त करतो. त्यानंतर शंभर बाहूंच्या उंचीइतका उन्नत देवगिरीकडे जावे.

Verse 27

कुण्डे स्नात्वा पितॄँस्तर्प्य कृतकृत्यो दिवं व्रजेत् ॥ गङ्गायाश्चोत्तरं यावद्देवदेवस्य चक्रिणः ॥

कुंडात स्नान करून व पितरांना तर्पण देऊन मनुष्य कृतकृत्य होऊन स्वर्गास जातो. गंगेच्या उत्तरेस देवदेव चक्रधारीच्या प्रदेशापर्यंत (जावे).

Verse 28

अरिष्टेन समं यत्र महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ घातयित्वा ततश्चेममरिष्टं वृषरूपिणम् ॥

जिथे अरिष्टासह महान युद्ध सुरू झाले होते—तेव्हा वृषरूप धारण केलेल्या या अरिष्टाचा वध करून—

Verse 29

कोपेन पार्ष्णिघातेन मह्यां तीर्थं प्रवर्तितम् ॥ वृषभस्य वधाज्ज्ञेयं तीर्थं सुमहदद्भुतम् ॥

क्रोधाने आणि टाचेच्या प्रहाराने पृथ्वीवर एक तीर्थ प्रकट झाले. हे अतिशय महान व अद्भुत तीर्थ वृषभाच्या वधातून उत्पन्न झाले—असे जाणावे.

Verse 30

वृषो हतो मया चायमरिष्टः पापपूरुषः ॥ तत्र राधा समाश्लिष्य कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥

‘वृषभ मी मारला आहे आणि हा अरिष्ट पापपुरुष आहे।’ तेथे राधेने निष्क्लेश कर्म करणाऱ्या श्रीकृष्णाला आलिंगन दिले.

Verse 31

स्वनाम्ना विदितं कुण्डं कृतं तीर्थमदूरतः ॥ राधाकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् ॥

तिच्या स्वतःच्या नावाने प्रसिद्ध असे एक कुंड जवळच तीर्थरूपाने निर्माण करण्यात आले. ते ‘राधाकुंड’ म्हणून ख्यात असून शुभ व सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 32

अरिष्टराधाकुण्डाभ्यां स्नानात्फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां नात्र कार्या विचारणा ॥

अरिष्टकुंड व राधाकुंड येथे स्नान केल्याने तेच फल प्राप्त होते; येथे राजसूय व अश्वमेध यज्ञांशी तुलना करण्याचा विचार करावा लागणार नाही.

Verse 33

गोनरब्रह्महत्यायाः पापं क्षिप्रं विनश्यति ॥ तीर्थं हि मोक्षराजाख्यं नृणां मुक्तिप्रदायकम् ॥

‘गोनर-ब्रह्महत्या’मुळे उत्पन्न झालेले पाप लवकर नष्ट होते. ‘मोक्षराज’ नावाने प्रसिद्ध हे तीर्थ मनुष्यांना मुक्ती देणारे आहे असे सांगितले आहे.

Verse 34

यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इन्द्रध्वजोच्छ्रयं यत्र पूर्वस्यां दिशि वै कृतम् ॥

ज्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. तेथे पूर्व दिशेला इंद्रध्वज उंच करून स्थापित केला होता.

Verse 35

ततो हरो निवेद्याशु यात्राफलमनुत्तमम् ॥ चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा पञ्चतीर्थाख्यकुण्डके ॥

त्यानंतर हर (शिव) त्वरित यात्रेचे अनुपम फल सांगतात: चक्रतीर्थात आणि ‘पंचतीर्थ’ नावाच्या कुंडात स्नान करून मनुष्य ते पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 36

समाप्य तीर्थयात्रां च रात्रौ जागरणं तथा ॥ गोवर्धने च कर्तव्यं महापातकनाशनम् ॥

तीर्थयात्रा पूर्ण करून रात्री जागरण करावे; आणि गोवर्धन येथे हे अवश्य करावे, कारण ते महापातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 37

एकादश्यां तदा रात्रौ कृत्वा जागरणं शुभम् ॥ द्वादश्यामुषसि स्नात्वा पिण्डं निर्वाप्य शक्तितः ॥

मग एकादशीच्या रात्री शुभ जागरण करून, द्वादशीच्या उषःकाळी स्नान करून, शक्तीनुसार पिंडदान करावे.

Verse 38

पितॄणां मुक्तिदं तेषां य एवṃ कुरुते नरः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥

जो मनुष्य असे करतो, तो त्या पितरांना मुक्ती देतो; आणि तो स्वतः सर्व पापांपासून मुक्त होऊन परम ब्रह्मास प्राप्त होतो.

Verse 39

य एतच्छृणुयाद्भक्त्या तीर्थानुक्रमणं हरेः ॥ गोवर्धनस्य माहात्म्यं गङ्गास्नानफलं भवेत् ॥

जो भक्तिभावाने हरिच्या तीर्थांचे हे क्रमवार वर्णन—गोवर्धनाचे हे माहात्म्य—ऐकतो, त्याला गंगास्नानासमान फल मिळते.

Verse 40

एतत्ते कथितं भद्रे अन्नकूटपरिक्रमम् ॥ यथानुक्रमयोगेन तथाषाढेपि चोच्यते ॥

हे भद्रे, तुला ही अन्नकूट परिक्रमा सांगितली आहे; याच क्रमविधीनुसार आषाढातही तिचे वर्णन केले जाते.

Verse 41

स्नातस्तत्र तदा कृष्णो वृषं हत्वा महासुरम् ॥ वृषहत्यासमायुक्तः कृष्णश्चिन्तान्वितोऽभवत् ।

तेथे स्नान करून मग श्रीकृष्णांनी महासुर वृषाचा वध केला; वृष-हत्येच्या दोषाने युक्त होऊन श्रीकृष्ण चिंताग्रस्त झाले।

Verse 42

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोके स गच्छति ॥ अन्नकूटं ततः प्राप्य तस्य कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥

आता जो येथे प्राण सोडतो तो माझ्या लोकास जातो. नंतर अन्नकूटास पोहोचून त्याची प्रदक्षिणा करावी।

Verse 43

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ कुण्डं चाप्सरसं नाम प्रसन्नसलिलाशयम् ॥

तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन हरिच्या धामास जातो. तेथे ‘आप्सरस’ नावाचे एक कुंड आहे, ज्याचे जल निर्मळ व शांत आहे।

Verse 44

यत्र स्नानाद्दर्शनाच्च वाजपेयफलं लभेत् ॥ महादेवं ततो दृष्ट्वा गत्वा ध्यात्वा फलं लभेत् ॥

जिथे स्नान व दर्शनाने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते. नंतर महादेवांचे दर्शन घेऊन, तेथे जाऊन ध्यान केल्यास तदनुरूप फळ प्राप्त होते।

Verse 45

इन्द्रध्वजमिति ख्यातं तीर्थं चैवातिमुक्तिदम् ॥ तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥

हे ‘इंद्रध्वज’ म्हणून प्रसिद्ध असे, अतिमुक्तिदायक तीर्थ आहे. तेथे स्नान करणारे स्वर्गास जातात; आणि जे तेथे मृत्युमुखी पडतात ते पुनर्जन्म घेत नाहीत।