Adhyaya 163: The Greatness of Kapila-Varāha: The Efficacy of Vaikuṇṭha Tīrtha and the Installation History of the Varāha Image
Kapila-Varāha-māhātmya (Vaikuṇṭha-tīrtha-prabhāva-varṇana)
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage Theology) and Sacred Geography / Royal-Itihāsa Framing
वराह भगवान वसुधरेला वैकुंठ-तीर्थाच्या शुद्धीकरण-शक्तीचा प्राचीन प्रसंग सांगतात. मिथिलेतून सर्व वर्णांचे यात्रेकरू येतात; एका ब्राह्मणावर ब्रह्महत्या-दोष असून त्याच्या हातातून रक्तधारा वाहताना दिसते. तो वैकुंठ-तीर्थात स्नान करतो तेव्हा ते चिन्ह नाहीसे होते आणि कारण विचारले जाते. ब्राह्मणवेषातील देव सांगतो की येथे निमज्जनमात्रानेही महापातके नष्ट होतात, तीर्थफळ सिद्ध होते आणि विष्णुलोकप्राप्ती होते. पुढे मथुराकेंद्रित पवित्र भूगोल—गंधर्वकुंड, गोवर्धन, विश्रांती, दीर्घ-विष्णू, केशव—यांचे वर्णन येते. कपिल-वराह मूर्तीचा इंद्राकडून रावण, मग राम व शत्रुघ्न यांच्या हस्ते मथुरेत प्रतिष्ठेचा इतिहास, तसेच शेवटी पुण्यफल-श्रुती आणि दर्शन/पूजेचे काळविशेष सांगितले आहेत।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 163
Verse 1
अथ कपिलवराहमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ वैकुण्ठतीर्थमासाद्य यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥
आता ‘कपिल–वराह माहात्म्य’ आरंभ होतो. श्रीवराह म्हणाले— “हे वसुंधरे, मी पुन्हा एक अन्य वृत्तांत सांगतो; ऐक— वैकुंठतीर्थास प्राप्त झाल्यावरचा तो प्राचीन प्रसंग.”
Verse 2
मिथिलायां पुरी रम्या जनकेन च पालिता ॥ मिथिलावासिनो लोकास्तीर्थयात्रां समागताः ॥
मिथिलेत एक रम्य नगरी होती, ती जनकाने पालिली होती. मिथिलावासी लोक तीर्थयात्रेसाठी एकत्र झाले.
Verse 3
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चापि वसुन्धरे ॥ स्नात्वा सौकरवे तीर्थे आयाता मधुरां पुरीम् ॥
हे वसुंधरे, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्रही— सर्वांनी सौकरव तीर्थात स्नान करून मधुरा पुरीत आगमन केले.
Verse 4
तेषां च भक्तिरुत्पन्ना मथुरां प्रति सुन्दरी ॥ वैकुण्ठतीर्थमासाद्य सर्वे ते मनुजाः स्थिताः ॥
हे सुंदरी, त्या सर्वांच्या मनात मथुरेविषयी भक्ती उत्पन्न झाली. वैकुंठतीर्थास पोहोचून ते सर्व मनुष्य तेथेच स्थिर झाले.
Verse 5
तेषां तु ब्राह्मणः कश्चिद्ब्रह्महत्यासु चिह्नितः ॥ रुधिरस्य हि धारा च स्रवन्ती तस्य हस्ततः ॥
त्यांच्यात एक ब्राह्मण ब्रह्महत्येच्या पापचिन्हाने चिन्हित होता; त्याच्या हातातून रक्ताची धारा खरोखर वाहत होती।
Verse 6
प्रत्यक्षा दृश्यते सर्वैर्ब्रह्महत्यास्वरूपिणी ॥ सर्वतीर्थप्लुतस्यापि ब्राह्मणस्य हि सा तदा ॥
सर्वांना प्रत्यक्ष ब्रह्महत्येचे साकार रूप दिसत होते; सर्व तीर्थांत स्नान करूनही त्या ब्राह्मणावर ती बाधा तेव्हा होतीच।
Verse 7
न गता पूर्वमेवासीद्वैकुण्ठे स्नानमाचरत् ॥ न सा वै दृश्यते धारा ततस्ते विस्मयंगताः ॥
पूर्वी ती (बाधा) गेली नव्हती; पण वैकुंठात स्नान केल्यावर ती रक्तधारा दिसेनाशी झाली. तेव्हा ते सर्व विस्मयचकित झाले।
Verse 8
किमेतत्किमिति प्राहुर्धारा प्रति वसुन्धरे ॥ देवो ब्राह्मणरूपेण लोकान्सर्वान् हि पृच्छति ॥
‘हे काय, असे का झाले?’—हे वसुंधरे—असे ते धारेविषयी म्हणाले. कारण देवता ब्राह्मणरूप धारण करून सर्व लोकांना प्रश्न करीत असतो.
Verse 9
केन कारणदोषेण धारा त्यक्त्वा गता द्विजम् ॥ तत्सर्वं कथयामासुर्ब्राह्मणस्य विचेष्टितम् ॥
‘कोणत्या कारणदोषामुळे धारा त्या द्विजाला सोडून गेली?’—असे विचारल्यावर त्यांनी त्या ब्राह्मणाचे सर्व आचरण व कृत्य सविस्तर सांगितले।
Verse 10
इत्युक्तस्तैर्देवदेवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ एष प्रभावस्तीर्थस्य वैकुण्ठस्य वसुन्धरे ॥
त्यांनी असे म्हटल्यावर देवदेव तेथेच अंतर्धान पावले। हे वसुंधरे! वैकुंठतीर्थाचा असा हा प्रभाव आहे।
Verse 11
वैकुण्ठतीर्थे यः स्नाति मुच्यते सर्वपातकैः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
जो वैकुंठतीर्थात स्नान करतो तो सर्व पातकांपासून मुक्त होतो। सर्व पापांपासून निर्मुक्त होऊन तो विष्णुलोकास जातो।
Verse 12
सूत उवाच ॥ पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि असिकुण्डेऽतिपुण्यदे ॥ नाम्ना गन्धर्वकुण्डं तु तीर्थानां तीर्थमुत्तमम् ॥
सूत म्हणाले—हे अतिपुण्यदायक असिकुंडा! मी पुन्हा आणखी एक सांगतो. ‘गंधर्वकुंड’ नावाचे हे तीर्थ तीर्थांमध्ये सर्वोत्तम आहे।
Verse 13
तत्र स्नातो नरो देवि गन्धर्वैः सह मोदते ॥ तत्र यो मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
हे देवी! जो मनुष्य तेथे स्नान करतो तो गंधर्वांसह आनंदित होतो. जो तेथे प्राण सोडतो तो माझ्या लोकास जातो.
Verse 14
विंशतिर्योजनानां तु माथुरं मम मण्डलम् ॥ इदं पद्मं महाभागे सर्वेषां मुक्तिदायि च
वीस योजन विस्ताराचा मथुरा-प्रदेश हा माझा पवित्र मंडल आहे. हे महाभागे! हे ‘पद्म’ (क्षेत्ररचना) सर्वांना मुक्ती देणारे आहे.
Verse 15
कर्णिकायां स्थितो देवि केशवः क्लेशनाशनः ॥ कर्णिकायां मृताः ये तु तेऽमराः मुक्तिभागिनः
हे देवी, कमळाच्या कर्णिकेत क्लेशनाशक केशव विराजमान आहे. जे त्या कर्णिकेत देह ठेवतात ते अमर होऊन मुक्तीचे भागीदार होतात.
Verse 16
तत्र मध्ये मृताः ये तु तेषां मुक्तिर्वसुन्धरे ॥ पश्चिमेन हरिं देवं गोवर्धननिवासिनम्
हे वसुंधरे, त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी जे देह ठेवतात त्यांना मुक्ती मिळते. पश्चिमेस गोवर्धननिवासी देव हरि दिसतो.
Verse 17
दृष्ट्वा तं देवदेवेशं किं मनः परितप्यते ॥ उत्तरेण तु गोविन्दं दृष्ट्वा देवं परं शुभम्
देवदेवेशाचे दर्शन झाल्यावर मन का व्याकुळ व्हावे? आणि उत्तरेस परम शुभ देव गोविंदाचे दर्शन होते.
Verse 18
नासौ पतति संसारे यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ विश्रान्तिसंज्ञके देवं पूर्वपत्रे व्यवस्थितम्
तो पुरुष प्रलय येईपर्यंतही संसारात पडत नाही. ‘विश्रान्ति’ नावाच्या स्थानी, पूर्व-पत्रावर देव विराजमान आहे.
Verse 19
महाकायां सुरूपां च केशवाकारसन्निभाम् ॥ तां दृष्ट्वा मनुजो देवि ब्रह्मणा सह मोदते
ती/ते महाकाय व सुरूप आहे, केशवाच्या स्वरूपासारखी. हे देवी, तिला/त्यास पाहून मनुष्य ब्रह्म्यासह आनंदित होतो.
Verse 20
कृते युगे तु राजासीन्मान्धाता नाम नामतः ॥ तेनाहं तोषितो देवि भक्तियुक्तेन चेतसा
कृतयुगात मान्धाता नावाचा एक राजा होता. हे देवी, भक्तियुक्त चित्ताने त्याने मला प्रसन्न केले.
Verse 21
तस्य तुष्टेन हि मया प्रतिमेयं समर्पिता ॥ तेनैयं पूजिता नित्यमात्ममुक्तिमभीप्सता
त्याच्यावर प्रसन्न होऊन मी ही पूज्य प्रतिमा अर्पण केली. आत्ममुक्तीची इच्छा ठेवून त्याने तिची नित्य पूजा केली.
Verse 22
यदा तु मथुरां प्राप्य लवणोऽयं निपातितः ॥ तदैव प्रतिमा दिव्या मथुरायां व्यवस्थिताः
जेव्हा मथुरेला पोहोचून हा लवण पाडला गेला, तेव्हाच त्या क्षणी ही दिव्य प्रतिमा मथुरेत स्थापित झाली.
Verse 23
पुण्येयं प्रतिमा दिव्या तैजसी दिव्यरूपिणी ॥ कपिलो नाम विप्रर्षिर्मम भक्तिपरायणः
ही प्रतिमा पुण्यदायिनी आहे—दिव्य, तेजस्वी आणि दिव्यरूपिणी. कपिल नावाचा एक विप्रऋषी माझ्या भक्तीत पूर्णत: परायण आहे.
Verse 24
मनसा निर्मिता तेन वाराही प्रतिमा शुभा ॥ कपिलो ध्यायते नित्यं अर्चति स्म दिने दिने ॥
त्याने मनाने शुभ वाराही प्रतिमा निर्माण केली. कपिल नित्य ध्यान करतो आणि दिवसेंदिवस तिची पूजा करीत असतो.
Verse 25
इन्द्रेणाराधितो देवि कपिलो मुनिसत्तमः ॥ तस्य प्रीतो ददौ देवं वराहं दिव्यरूपिणम् ॥
हे देवी, इंद्राने आराधिलेला मुनिश्रेष्ठ कपिल प्रसन्न झाला आणि त्याने दिव्यरूपधारी भगवान् वराह देव प्रदान केला।
Verse 26
देवे लब्धे वरारोहॆ शक्रो हर्षसमन्वितः ॥ ध्यायति स्म सदा देवं पूजां कृत्वा हि भक्तितः ॥
हे वरारोहा, देव प्राप्त झाल्यावर शक्र आनंदाने भरून गेला; भक्तीने पूजा करून तो सदैव त्या देवाचे ध्यान करी।
Verse 27
इन्द्रेण तु तदा प्राप्तं दिव्यं ज्ञानमनुत्तमम् ॥ ततः कालेन महता रावणो नाम राक्षसः ॥
तेव्हा इंद्राने खरोखरच अनुपम दिव्य ज्ञान प्राप्त केले; नंतर दीर्घ काळानंतर रावण नावाचा एक राक्षस उत्पन्न झाला।
Verse 28
रावणेन जिता देवाः शक्रश्चैव महाबलः ॥ बद्ध्वा चेन्द्रं महाबाहुं शक्रस्य भवनं गतः ॥
रावणाने देवांना जिंकले आणि महाबली शक्रालाही; इंद्राला बांधून तो महाबाहू शक्राच्या भवनात गेला।
Verse 29
प्रविश्य रावणस्तत्र गृहे रत्नविभूषिते ॥ दृष्ट्वा कपिलवाराहं शिरसा धरणीं गतः ॥
तेथे रत्नांनी अलंकृत घरात प्रवेश करून रावणाने कपिल-वराहाचे दर्शन घेतले आणि मस्तक झुकवून भूमीवर पडून प्रणाम केला।
Verse 30
तेन सम्मोहितो देवि रावणो नाम राक्षसः ॥ त्रातुमर्हसि मे देव धरणीधर माधव ॥
हे देवी, त्याच्यामुळे रावण नावाचा राक्षस मोहग्रस्त झाला. ‘हे देव, धरणीधर माधव, मला वाचविण्यास आपण समर्थ आहात’ असे तो म्हणाला.
Verse 31
दामोदर हृषीकेश हिरण्याक्षविदारण ॥ वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥
हे दामोदर, हृषीकेश, हिरण्याक्षाचा विदारक; हे वेदगर्भ, तुला नमस्कार असो. हे वासुदेव, तुलाही नमस्कार असो.
Verse 32
निरीक्षितुं न शक्नोमि प्रष्टुं चैव गुणव्रत ॥ देवदेव नमस्तुभ्यं भक्तानामभयप्रद ॥
हे गुणव्रत, मी तुला पाहूही शकत नाही, विचारूही शकत नाही. हे देवदेव, तुला नमस्कार; तू भक्तांना अभय देणारा आहेस.
Verse 33
मम त्वं भक्तिनम्रस्य प्रसादं कुरु सर्वदा ॥ इति स्तुतो रावणेन देवदेवो जगत्पतिः ॥
मी भक्तीने नम्र झालो आहे; माझ्यावर तू सदैव कृपा कर. अशा प्रकारे रावणाने देवदेव, जगत्पतीची स्तुती केली.
Verse 34
सौम्यरूपोऽभवद्देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ सन्निधानमनुप्राप्य पुष्पकारोहणोत्सुकः
लोकनाथ जनार्दन देवाने सौम्य रूप धारण केले; आणि सन्निधानी येऊन तो पुष्पक विमानावर आरूढ होण्यास उत्सुक झाला.
Verse 35
कूर्मरूप नमस्तेऽस्तु नारायण नमोऽस्तु ते ॥ मस्त्यरूपधरं देवं मधुकैटभनाशिनम्
कूर्मरूपात तुला नमस्कार; हे नारायण, तुला नमस्कार। मत्स्यरूप धारण करणाऱ्या, मधु-कैटभांचा नाश करणाऱ्या देवाला प्रणाम।
Verse 36
तदुद्धर्त्तुं न शक्नोति रावणो विस्मयङ्गतः ॥ शङ्करेण पुरा सार्द्धं कैलासस्तु मयोद्धृतः
विस्मयाने स्तब्ध झालेला रावण ते उचलू शकत नाही. पूर्वी शंकरासह मीच कैलास पर्वत उचलला होता.
Verse 37
अहं त्वां नेतुमिच्छामि पुरीं लङ्कामनुत्तमाम्
मी तुला अनुपम लंकेच्या नगरीत नेऊ इच्छितो.
Verse 38
श्रीवराह उवाच ॥ अवैष्णवोऽसि रक्षस्त्वं कुतो भक्तिस्तवेदृशी ॥ कपिलस्य वचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्
श्रीवराह म्हणाले—“तू अवैष्णव राक्षस आहेस; तुझी अशी भक्ती कशी?” कपिलाचे वचन ऐकून रावण उत्तर देऊ लागला.
Verse 39
त्वद्दर्शनात्समुत्पन्ना भक्तिरव्यभिचारिणी ॥ महात्मस्त्वां नयिष्यामि देवदेव नमोऽस्तु ते
तुमच्या दर्शनाने माझ्यात अविचल भक्ती उत्पन्न झाली आहे. हे महात्मन्, मी तुम्हाला नेईन; हे देवदेव, तुला नमस्कार.
Verse 40
भक्तिमुद्वहतस्तस्य लघु वेषोऽभवत्तदा ॥ पुष्पके तु समारोप्य देवं त्रैलोक्यविश्रुतम्
त्याची भक्ती वहात असता तेव्हा त्याचा वेष हलका व साधा झाला. आणि त्रैलोक्यात विख्यात देवाला पुष्पक विमानावर आरूढ करून तो पुढे निघाला.
Verse 41
आनयामास लङ्कायां स्थापयित्वा स्वके गृहे ॥ तदा स्थितोऽहं लङ्कायां रावणेन प्रपूजितः
तो मला लंकेत आणून आपल्या घरात स्थापून गेला. तेव्हा मी लंकेत रावणाकडून विधिपूर्वक पूजिला जाऊन राहिलो.
Verse 42
अयोध्याधिपती रामो हन्तुं राक्षसपुङ्गवम् ॥ गतोऽसौ विक्रमेणैव हत्त्वा राक्षसपुङ्गवम्
अयोध्येचा अधिपती राम राक्षसश्रेष्ठाचा वध करण्यासाठी केवळ पराक्रमानेच निघाला; आणि जाऊन त्या राक्षसश्रेष्ठाचा संहार केला.
Verse 43
विभीषणश्च लङ्काया आधिपत्येऽभिषेचितः ॥ विभीषणेन रामस्य सर्वस्वं च निवेदितम्
आणि विभीषणाचा लंकेच्या राज्यावर अभिषेक झाला. तसेच विभीषणाने आपले सर्वस्व रामाला अर्पण केले.
Verse 44
श्रीराम उवाच ॥ अनेन नास्ति मे कार्यं तव रक्षा विभीषण ॥ देवो मे दीयतां रक्षः शक्रलोकाद्य आगतः ॥
श्रीराम म्हणाले—“याची मला गरज नाही; विभीषण, तुझीच रक्षा होवो. शक्रलोकातून आलेला तो दिव्य रक्षक-राक्षस मला द्यावा.”
Verse 45
अह्न्यहनि पूजामि देवं वाराहरूपिणम् ॥ अयोध्यां चैव नेष्यामि त्वया दत्तं हि राक्षस ॥
मी दररोज वाराहरूप धारण करणाऱ्या देवाचे पूजन करतो. हे राक्षसा, तू दिलेलेही मी अयोध्येला नेईन.
Verse 46
अयोध्यायां स्थापयित्वा पूजयामास तं तदा ॥ गतं वर्षसहस्रं तु दशोत्तरमतः परम् ॥
अयोध्येत त्याची स्थापना करून त्याने तेथेच त्याची पूजा केली. त्यानंतर एक हजार वर्षे गेली—आणखी दहा वर्षे अधिक.
Verse 47
लवणस्य वधार्थं हि शत्रुघ्नं प्रेषयत्तदा ॥ कृतप्रणामः शत्रुघ्नो राघवाय महात्मने ॥
लवणाच्या वधासाठी त्याने तेव्हा शत्रुघ्नाला पाठविले. शत्रुघ्नाने महात्मा राघवाला (रामाला) प्रणाम केला.
Verse 48
चतुरङ्गबलोपेतो जगाम मथुरां प्रति ॥ गत्वा तु राक्षसश्रेष्ठं लवणं रौद्ररूपिणम् ॥
चतुरंग सेना घेऊन तो मथुरेकडे गेला. तेथे जाऊन रौद्ररूप असलेल्या राक्षसश्रेष्ठ लवणास तो सामोरा गेला.
Verse 49
घातयित्वा तु शत्रुघ्नः प्रविश्य मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणान्स्थापयित्वा तु मया तुल्यान्महौजसः ॥
लवणाचा वध करून शत्रुघ्न मथुरा नगरीत प्रवेशला. मग त्याने तेथे माझ्यासमान मानाचे, महौजस्वी ब्राह्मण स्थापन केले.
Verse 50
षड्विंशतिसहस्राणि वेदवेदाङ्गपारगान् ॥ अनृचो माथुरो यत्र चतुर्वेदस्तथापरः ॥
सव्वीस हजार लोक वेद व वेदांगांत पारंगत होते. तेथे मथुरेत काही ऋचांचे अध्येता नव्हते, तर काही चतुर्वेदांचे जाणकार होते.
Verse 51
एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजितः ॥ लवणस्य यथावृत्तं कथितं ते वसुन्धरे ॥
एका ब्राह्मणाला भोजन घातल्यास जणू कोटी जणांना भोजन घातल्यासारखे फळ मिळते. हे वसुंधरे, लवणाचा जसा वृत्तांत घडला तसा तुला सांगितला आहे.
Verse 52
राघवस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव वरार्हो यदि वाप्यहम् ॥
राघवाचे वचन ऐकून शत्रुघ्न म्हणाला— “हे देव, तू माझ्यावर संतुष्ट असशील, आणि मी वरास पात्र असेन तर…”
Verse 53
दीयतां मम देवोऽयं यदि मे वरदो भवान् ॥ शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥
“तू मला वर देणारा असशील तर हा देव मला दे.” शत्रुघ्नाचे वचन ऐकून राघव उत्तर देऊ लागला.
Verse 54
धन्यास्ते मथुरा लोकाः पश्यन्ति कपिलं सदा ॥ दृष्टः स्पृष्टः तदा ध्यातः स्नापितश्च दिने दिने ॥
धन्य आहेत ते मथुरेचे लोक, जे कपिलाचे सदैव दर्शन घेतात. त्याला पाहून, स्पर्श करून, ध्यान करून आणि रोज स्नान घालून (पुण्य मिळवितात).
Verse 55
अनुलिप्तश्च शत्रुघ्न सर्वपापं व्यपोहति ॥ पूजितः स्नापितो देवो दृष्टो यैस्तु दिने दिने ॥
हे शत्रुघ्न, अभ्यंग/लेपन केलेला तो देव सर्व पापांचा नाश करतो. जे लोक दररोज देवाचे पूजन, स्नान आणि दर्शन करतात, त्यांना शुद्धी प्राप्त होते.
Verse 56
सर्वं हरति वै पापं मोक्षं चैव प्रयच्छति ॥ इत्युक्त्वा राघवस्तस्मै देवं प्रादाद्वसुन्धरे ॥
‘हे निश्चयच सर्व पाप हरतो आणि मोक्षही प्रदान करतो.’ असे म्हणत, हे वसुंधरे, राघवाने त्याला तो देव अर्पण केला.
Verse 57
देवमादाय शत्रुघ्नो जगाम मथुरां पुरीम् ॥ ब्राह्मणं स्थापयित्वा तु आगच्छन्मम सन्निधौ ॥
देव घेऊन शत्रुघ्न मथुरा नगरीस गेला. तेथे एका ब्राह्मणाची स्थापना करून तो माझ्या सन्निधीत आला.
Verse 58
तत्र मध्ये तु संस्थाप्य पूजयामास राघवः ॥ अनेन क्रमयोगेन मथुरायां स्थितः प्रभुः ॥
तेथे मध्यस्थानी स्थापना करून राघवाने पूजन केले. या क्रमबद्ध विधीने प्रभू मथुरेत प्रतिष्ठित झाले.
Verse 59
गयायां पिण्डदानेन यत्फलं ज्येष्ठपुष्करे ॥ तत्फलं समवाप्नोति श्वेतं दृष्ट्वा सदा नरः ॥
गयेत पिंडदानाने जे फळ मिळते आणि ज्येष्ठ-पुष्करात जे फळ मिळते—तेच फळ मनुष्याला सदैव श्वेताचे दर्शन घेतल्याने प्राप्त होते.
Verse 60
विश्रान्तिसंज्ञके तद्वद्गोविन्दे च तथा हरौ ॥ केशवे दीर्घविष्णौ च तदेव फलमश्नुते ॥
तसेच ‘विश्रान्ति’ नावाच्या स्थानी/रूपात, तसेच गोविंद व हरि येथे—केशव आणि दीर्घ-विष्णु येथेही—तोच समान पुण्यफल प्राप्त होते।
Verse 61
उदये मामकं तेजः सदा विश्रान्तिसंज्ञके ॥ मध्याह्ने मामकं तेजो दीर्घविष्णौ व्यवस्थितम् ॥ केशवे मामकं तेजो दिनभागे चतुर्थके ॥
सूर्योदयाला माझे तेज सदैव ‘विश्रान्ति’ नावाच्या (स्थानी/रूपात) असते. मध्याह्नी माझे तेज दीर्घ-विष्णूमध्ये प्रतिष्ठित असते. आणि केशवामध्ये दिवसाच्या चौथ्या भागात माझे तेज प्रकट होते.
Verse 62
एषा विद्या पुरा देवि नित्यकालं सुगो पिता ॥ भक्ताऽ त्वं मम शिष्या च कथिता ते वसुन्धरे ॥
हे देवी! ही विद्या प्राचीन काळापासून आहे आणि सदैव सत्पित्याने धारण केली आहे. तू भक्त आहेस आणि माझी शिष्या देखील; म्हणून, हे वसुंधरे, तुला ही सांगितली आहे.
Verse 63
लवणस्य वधं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ वरं वरय शत्रुघ्न यत्ते मनसि रोचते ॥
लवणाचा वध ऐकून राघव म्हणाला—“हे शत्रुघ्न! तुझ्या मनास जे रुचेल तो वर माग।”
Verse 64
वैकुण्ठे तु निमग्नोऽयं ब्रह्महत्यागता ततः ॥ विस्मयो नात्र कर्तव्यस्तीर्थस्येदं महत्फलम् ॥
वैकुंठ तीर्थात निमग्न होताच त्याचा ब्रह्महत्येचा दोष निघून गेला. यात आश्चर्य मानू नये—हे या तीर्थाचे महान फल आहे.
Verse 65
यं दृष्ट्वा तु नरो याति मुक्तिं नास्त्यत्र संशयः ॥ दक्षिणेन तु मां विद्धि प्रतिमां दिव्यरूपिणीम् ॥
हे दर्शन केल्याने मनुष्याला मोक्ष प्राप्त होतो—यात संशय नाही. आणि दक्षिण दिशेस माझी दिव्य तेजस्वी प्रतिमा जाण.
Verse 66
इन्द्रलोकं गतः सोऽथ स्वर्गं जेतुं महाबलः ॥ शक्रेण सह सङ्गम्य ततो युद्धं प्रवर्तितम् ॥
मग तो महाबली इन्द्रलोकास गेला, स्वर्ग जिंकण्याच्या इच्छेने. शक्र (इन्द्र) याच्याशी भेटून नंतर युद्ध सुरू झाले.
Verse 67
देव त्वं स्वल्पकायोऽसि नाहमुद्धरणक्षमः ॥ प्रसीद देवदेवेश सुरनाथ नमोऽस्तु ते ॥
हे देव, तू स्वल्पकाय आहेस; तुला उचलण्यास मी समर्थ नाही. प्रसन्न हो, हे देवदेवेश, हे सुरनाथ—तुला नमस्कार असो.
Verse 68
ततः समर्पयामास कपिलं दिव्यरूपिणम् ॥ पुष्पके तु समारोप्य नीतवान्नगरीं प्रति ॥
त्यानंतर त्याने दिव्यरूप कपिलाला अर्पण केले. आणि पुष्पकात बसवून त्याला नगरीकडे नेले.
Verse 69
नय शत्रुघ्न देवं त्वं दिव्यं वाराहरूपिणम् ॥ धन्याऽसौ मण्डली लोके धन्या सा मथुरा पुरी ॥
हे शत्रुघ्न, या दिव्य वाराहरूप देवाला तू पुढे ने. जगात तो प्रदेश धन्य आहे, आणि ती मथुरा नगरी धन्य आहे.
Frequently Asked Questions
The text models a moral-ritual logic in which severe wrongdoing (brahmahatyā) is publicly legible through a bodily sign, and remediation is pursued through disciplined pilgrimage and bathing at a designated tīrtha. The instructional thrust is not only soteriological (release from pāpa) but also social-ethical: wrongdoing has consequences, communal observation prompts inquiry, and place-based ritual discipline is presented as a corrective pathway, culminating in a norm that tīrthas function as regulated institutions for moral repair.
No tithi (lunar day) is specified. The chapter emphasizes diurnal timing: at udaya (sunrise) Varāha’s tejas is associated with the Viśrānti-saṃjñaka site/form; at madhyāhna (midday) with Dīrgha-Viṣṇu; and later day-part (dinabhāga/caturthaka phrasing) with Keśava. It also uses comparative merit markers referencing Jyeṣṭha-Puṣkara (a seasonal/ritual prestige frame) and Gayā piṇḍadāna as benchmark rites.
By structuring instruction as a dialogue addressed to Pṛthivī (Vasundharā), the chapter implicitly frames sacred places as elements of Earth’s moral-topographical order. The narrative treats tīrthas (water-sites/ponds/kuṇḍas) as regulated ecological-cultural nodes where purification and social restoration occur. This supports an Earth-stewardship reading: maintaining tīrtha integrity (access, cleanliness, ritual order) preserves a terrestrial network that mediates human transgression and reintegration.
The chapter references Janaka of Mithilā; Kapila (as viprarṣi associated with the Varāha pratimā); Indra (Śakra) as patron/recipient of the deity; Rāvaṇa as the agent who relocates the image to Laṅkā; Rāma of Ayodhyā and his installation/pūjā; Vibhīṣaṇa’s kingship in Laṅkā; Śatrughna’s expedition to Mathurā; and Lavaṇa (the rākṣasa) whose defeat anchors the Mathurā reordering and brāhmaṇa settlement narrative.