Adhyaya 161: The Efficacy of the Sacred Forests: The Merit of Pilgrimage to Mathurā’s Twelve Groves
Devavanaprabhāvaḥ (Mathurā-dvādaśa-vana-yātrā-māhātmya)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ethical-Discourse (Karmic Consequence)
या अध्यायात उपदेशात्मक संवादात पृथ्वी (धरणी) वराहांना विचारते—धर्मापासून दूर गेलेले व सम्यक् ज्ञानहीन लोक दुःखद कर्मफळे भोगल्यानंतर कोणत्या मार्गाने उद्धार पावतील? वराह सांगतात की अशा लोकांसाठी पवित्र भूगोलच प्रायश्चित्ताचा आधार आहे—मथुरा पापनाशिनी व नरकदुःखहरिणी आहे. मथुरेत निवास, तेथील तीर्थांची सेवा, किंवा केवळ वने पाहणे व प्रदक्षिणा घालणेही रक्षणकारी पुण्य देते. पुढे मथुरेच्या द्वादश वनांची नावे क्रमाने सांगून, नियमपूर्वक त्या वनांची यात्रा केल्यास स्वर्गप्राप्ती होते असे प्रतिपादन केले आहे; भूमीवरील पवित्र परिसर नैतिक परिवर्तनाचे साधन ठरतो असेही दाखविले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 161
Verse 1
अथ देववनप्रभावः ॥ धरण्युवाच ॥ ये धर्मविमुखा मूढाः सर्वज्ञानविवर्जिताः ॥ का गतिः कृष्ण तेषां हि विहिता नरके सुरैः
आता देववनाचा प्रभाव. धरणी म्हणाली—जे धर्मापासून विमुख, मूढ आणि सर्वज्ञानवर्जित आहेत, हे कृष्णा, देवांनी त्यांच्या नरकातील कोणती गती ठरविली आहे?
Verse 2
अभुक्त्वा नारकं दुःखं सुकृतैः पुण्यदैर्नृणाम् ॥ प्रयान्ति कर्मणा येन तमुपायं ब्रवीहि मे
‘नरकाचे दुःख न भोगता, मनुष्यांच्या पुण्यदायी सुकृतांमुळे ते कोणत्या कर्माने पुढे जातात? तो उपाय मला सांगा.’
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ सर्वधर्मविहीनानां पुरुषाणां दुरात्मनाम् ॥ नरकार्त्तिहरादेवी मथुरा पापघातिनी ॥
श्रीवराह म्हणाले—जे पुरुष सर्वधर्मविहीन व दुरात्मा आहेत, त्यांच्यासाठी देवी मथुरा नरकपीडा हरते आणि पापाचा नाश करते।
Verse 4
मथुरावासिनो ये च तीर्थानां चोपसेवकाः ॥ वनानां दर्शको वाथ मथुराक्रमकोऽपि वा ॥
जे मथुरेत राहतात, आणि जे तीर्थांची सेवा-उपासना करतात; तसेच जो केवळ वनांचे दर्शन करतो, किंवा जो मथुरेत पाऊलही ठेवतो—
Verse 5
एषां मध्ये कृतं यैश्च एकं च शतमोजसा ॥ न ते नरकभोक्तारः स्वर्गभाजो भवन्ति ते ॥
यांपैकी ज्यांनी हे आचरण पराक्रमाने—एकदा किंवा शंभरदा—केले, ते नरकभोगी होत नाहीत; ते स्वर्गाचे भागीदार होतात।
Verse 6
आदौ मधुवनं नाम द्वितीयं तालमेव च ॥ वनं कुन्दवनं चैव तृतीयं वनमुत्तमम् ॥
प्रथम ‘मधुवन’ नावाचे वन, दुसरे ‘तालवन’; आणि तिसरे खरोखरच ‘कुन्दवन’ नावाचे उत्तम वन आहे।
Verse 7
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ पञ्चमं वै बहुवनं षष्ठं भद्रवनं स्मृतम् ॥
चौथे ‘काम्यकवन’—वनांमध्ये उत्तम वन; पाचवे ‘बहुवन’ असे सांगितले आहे, आणि सहावे ‘भद्रवन’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 8
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ महावनं चाष्टमं तु सदैव च मम प्रियम् ॥
हे भूमे! सातवे ‘खादिर’ नावाचे वन लोकप्रसिद्ध आहे; आणि आठवे ‘महावन’ हे सदैव मला प्रिय आहे।
Verse 9
लोहर्गलवनं नाम नवमं पातकापहम् ॥ वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥
नववे वन ‘लोहर्गलवन’ असे नावाने प्रसिद्ध असून ते पातकनाशक आहे। दहावे ‘बिल्ववन’ असून ते देवपूजेत पूजिलेले आहे।
Verse 10
यथाक्रमेण ये यात्रां वनानां च जितेन्द्रियाः ॥ करिष्यन्ति वरारोहे इन्द्रलोकं व्रजन्ति ते ॥
हे वरारोहे! जे जितेंद्रिय होऊन वनांची यात्रा यथाक्रम करतील, ते इंद्रलोकास जातात.
Verse 11
एकादशं तु भाण्डीरं द्वादशं वृन्दका वनम् ॥ एतानि ये प्रपश्यन्ति न ते नरकभोगिनः ॥
अकरावे ‘भाण्डीर’ आणि बारावे ‘वृन्दका वन’ आहे। जे यांचे दर्शन करतात, ते नरकभोगी होत नाहीत.
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical recovery for dharma-averse individuals through a combination of karmic logic and place-based practice: association with Mathurā—residing there, serving its tīrthas, or undertaking disciplined viewing/circumambulation of its forests—is presented as a remedial pathway that mitigates naraka-related suffering and redirects karmic outcomes toward svarga.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, ṛtu) are stated in the provided verses. The instructions emphasize actions (vāsa, tīrtha-upasevā, darśana, kramaṇa, yātrā) and personal discipline (jitendriyatā) rather than calendrical timing.
Through Pṛthivī’s role as interlocutor and the focus on vanas, the text implicitly treats terrestrial spaces as ethically operative environments: forests and tīrthas are not passive backdrops but structured landscapes that cultivate restraint and moral reform. This supports an ecological reading in which stewardship and reverent engagement with Earth’s sacred groves are linked to social-ethical rehabilitation.
Within the provided passage, no dynastic lineages, royal genealogies, or named sages are referenced. The narrative is limited to the Varāha–Pṛthivī dialogue and a catalog of Mathurā’s named forests as the principal cultural-geographical referents.