Adhyaya 159: The Procedure and Merit of Circumambulating Mathurā

Verse 1

अथ मथुराप्रदक्षिणा विध्यादिकम् ॥ धरण्युवाच ॥ श्रुतं सुबहुशो देव तीर्थानां गुणविस्तरम् ॥ प्रोच्यमानं तु पुण्याख्यं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥

आता मथुरा-प्रदक्षिणेची विधी इत्यादी सांगितली जाते. धरणी म्हणाली—हे देव! तीर्थांचे गुणवैभव, ‘पुण्य’ म्हणून जे वर्णिले जाते, ते मी अनेकदा ऐकले आहे—तुझ्या कृपेने, हे जनार्दन।

Verse 2

न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैस्तादृशं फलम् ॥ भूमेः प्रदक्षिणायाश्च यादृशं तीर्थसेवया ॥

दानाने, तपाने किंवा यज्ञांनीही असा फल मिळत नाही, जसा पृथ्वीची प्रदक्षिणा व तीर्थांची भक्तिभावाने सेवा केल्याने मिळतो।

Verse 3

भुवश्च चतुरन्तायास्तीर्थप्रक्रमणं हरे ॥ सर्वतीर्थाभिगमनमस्ति दुर्गतरे नृणाम् ॥

हे हरी! चारही दिशांनी व्यापलेल्या पृथ्वीवर तीर्थांचे परिभ्रमण—सर्व तीर्थांना जाणे—मनुष्यांसाठी अत्यंत कठीण आहे।

Verse 4

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र येन सम्यगवाप्यते ॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा तत्सर्वं कथयस्व मे ॥

येथे असा काही उपाय आहे काय ज्याने ते योग्य रीतीने प्राप्त होईल? प्रसन्नमुख होऊन ते सर्व मला सांगा।

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ भद्रे शृणु महत्पुण्यं पृथिव्यां सर्वतोदिशम् ॥ परिक्रम्य यथाध्वानं प्रमाणगणितं शुभम् ॥

श्रीवराह म्हणाले: हे भद्रे, ऐक—पृथ्वीवर सर्व दिशांनी महान पुण्य आहे; प्रदक्षिणा केल्याने मार्गाचे शुभ प्रमाण गणिले जाते।

Verse 6

भूम्याः परिक्रमॆ सम्यक्योजनानां प्रमाणकम् ॥ षष्टिकोṭिसहस्राणि षष्टिकोṭिशतानि च ॥

पृथ्वीची सम्यक परिक्रमा करताना योजनांचे प्रमाण असे आहे—साठ कोटी सहस्रे आणि साठ कोटी शतेही।

Verse 7

तीर्थान्येतानि देवाश्च तारकाश्च नभस्थले ॥ गणितानि समस्तानि वायुना जगदायुषा ॥

ही तीर्थे, हे देव आणि नभोमंडळातील तारे—हे सर्व जगाच्या प्राणस्वरूप वायूने गणित केले आहेत.

Verse 8

ब्रह्मणा लोमशेनैव नारदेन ध्रुवेण च ॥ जाम्बवत्याश्च पुत्रेण रावणेन हनूमता ॥

हे (परिगणन/परिक्रमण) ब्रह्मा, लोमश, नारद व ध्रुव यांनी; तसेच जाम्बवतीचा पुत्र, रावण आणि हनुमान यांनीही केले आहे.

Verse 9

एतैरनेकधा देवैः ससागरवना मही ॥ क्रमिता बलिना चैव बाह्यमण्डलरेखया ॥

या देवांनी अनेक प्रकारे सागर व वनांसह पृथ्वीचे परिभ्रमण केले; आणि बलिनेही बाह्य-मंडलाच्या रेषेनुसार (परिघावरून) ती क्रमिली.

Verse 10

योगसिद्धैस्तथा कैश्चिन्मार्कण्डेयमुखैरपि ॥ क्रमिता न क्रमिष्यन्ति न पूर्वे नापरे जनाः ॥

मार्कण्डेय आदी काही योगसिद्ध महात्म्यांनीही हिचे परिभ्रमण केले आहे; परंतु सामान्य जन—ना पूर्वीचे ना पुढील—हे (पूर्णतः) क्रमू शकणार नाहीत.

Verse 11

अल्पसत्त्वबलोपेतैः प्राणिभिश्चाल्पबुद्धिभिः ॥ मनसापि न शक्यंते गमनस्य च का कथा ॥

ज्यांचे सत्त्व व बल अल्प आहे आणि बुद्धीही तोकडी आहे, अशा प्राण्यांना मनानेसुद्धा ती यात्रा कल्पिता येत नाही; मग प्रत्यक्ष गमनाची काय कथा.

Verse 12

सप्तद्वीपे च तीर्थानां भ्रमणाद्यत्फलं भवेत् ॥ प्राप्यते चाधिकं तस्मान्मथुरायाः परिक्रमॆ ॥

सप्तद्वीपांतील तीर्थांचे भ्रमण केल्याने जे फळ मिळते, त्याहून अधिक फळ मथुरेची प्रदक्षिणा केल्याने प्राप्त होते।

Verse 13

मथुरां समनुप्राप्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥

जो मथुरेला पोहोचून प्रदक्षिणा करतो, त्याने जणू सप्तद्वीपांसह पृथ्वीचीच प्रदक्षिणा केली असे होते।

Verse 14

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वकामानभीप्सुभिः ॥ कर्तव्या मथुरां प्राप्य नरैः सम्यक्प्रदक्षिणा ॥

म्हणून सर्व कामना इच्छिणाऱ्या लोकांनी सर्व प्रयत्न करून मथुरेला जाऊन विधिपूर्वक प्रदक्षिणा करावी।

Verse 15

धरण्युवाच ॥ यथाविधानक्रमणं मथुरायामवाप्यते ॥ प्रदक्षिणाफलं सम्यगनुक्रमविधिं वद ॥

धरणी म्हणाली—विधीनुसार मथुरेत प्रदक्षिणा कशी करावी? तिचे योग्य फळ आणि क्रमबद्ध विधी सांगा।

Verse 16

श्रीवराह उवाच ॥ पुरा सप्तर्षिभिः पृष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ इदमेव पुरा प्रोक्तं यथा पृष्टा त्वया ह्यहम् ॥

श्रीवराह म्हणाले—पूर्वी सप्तर्षींनी लोकपितामह ब्रह्मांना हाच प्रश्न विचारला होता; तेव्हा त्यांनी हेच सांगितले होते, जसे तू आज मला विचारलेस।

Verse 17

श्रुत्वा सर्वपुराणोक्तं तीर्थानुक्रमणं परम् ॥ पृथिव्याश्चतुरन्तायास्तथा तद्वक्तुमुद्यतः ॥

सर्व पुराणांत सांगितलेले तीर्थांचे परम अनुक्रमण ऐकून, तो पृथ्वीच्या चारही दिशांपर्यंतच्या संदर्भासह ते सांगण्यास उद्यत झाला।

Verse 18

सर्वदेवेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥ सर्वदानॆषु यत्प्रोक्तमिष्टापूर्त्तेषु चैव हि ॥

सर्व देवांबाबत जे पुण्य, सर्व तीर्थांतील जे फल, आणि सर्व दानांमध्ये जे सांगितले आहे—तसेच इष्ट व पूर्त कर्मांतही जे (फल) आहे—

Verse 19

इत्युक्त्वा ऋषयो जग्मुरभिवाद्य स्वयम्भुवम् ॥ आगत्य मथुरां देवीमाश्रमांश्चक्रिरे द्विजाः ॥

असे बोलून ऋषींनी स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांना वंदन करून प्रस्थान केले. नंतर ते देवी मथुरेला येऊन द्विजांनी तेथे आश्रम उभारले।

Verse 20

ध्रुवेण सहिताश्चासन्कामयाना स्तु तद्दिनम् ॥ कुमुदस्य तु मासस्य नवम्यां शुक्लपक्षके ॥

ते ध्रुवासह होते आणि त्या दिवशी व्रत करण्याची इच्छा बाळगत होते—कुमुद नावाच्या मासातील शुक्लपक्षातील नवमीला।

Verse 21

मथुरोपक्रमं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।

मथुरा-उपक्रम (विहित आरंभ/व्रत) केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 22

अन्तरा भ्रमणेनैव सुग्रीवेण महात्मना ॥ तथा च पूर्वं देवेन्द्रैः पञ्चभिः पाण्डुनन्दनैः।

ही मध्य प्रदक्षिणा केवळ महात्मा सुग्रीवाने केली; तसेच पूर्वी देवांतील इंद्रतुल्य पांडुनंदन पाचांनीही केली होती।

Verse 23

यत्फलं लभ्यते विप्रास्तस्माच्छतगुणोत्तरम् ॥ प्रक्रमान्मथुरायास्तु सत्यमेतद्वदामि वः।

हे विप्रहो, इतर उपायांनी जे फळ मिळते, मथुरेच्या परिक्रमेला आरंभ केल्यास ते शतगुण अधिक होते; हे सत्य मी तुम्हाला सांगतो।