Adhyaya 157: Praise of the Malayārjuna Sacred Ford and the Mathurā–Yamunā Pilgrimage Cycle

Verse 1

अथ मलयार्जुनतीर्थादिस्नानादिप्रशंसा ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यमुनापारमुल्लङ्घ्य तत्रैव च महामुने ॥ मलयार्जुनकं तीर्थं कुण्डं तत्र च विद्यते ॥

श्रीवराह म्हणाले—हे महामुने, यमुनेच्या पलीकडील तीरावर जाऊन तिथेच मलयार्जुन नावाचे तीर्थ आहे, आणि तेथे एक कुंडही आहे.

Verse 2

पर्यस्तं तत्र शकटं भिन्नभाण्डकुटीघटम् ॥ तत्र स्नानोपवासाभ्यामनन्तं फलमश्रुते ॥

तेथे एक उलटलेले शकट आहे, आणि फुटलेली भांडी—कुटी व घट. तेथे स्नान व उपवास केल्याने अनंत फल (पुण्य) मिळते असे सांगितले आहे.

Verse 3

द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य ज्येष्ठमासे वसुन्धरे ॥ तत्र स्नानेन दानेन महापातकनाशनम् ॥

हे वसुंधरे, ज्येष्ठ महिन्यातील शुक्लपक्षाच्या द्वादशीला तेथे स्नान व दान केल्याने महापातकांचा नाश होतो.

Verse 4

ज्येष्ठस्य शुक्लद्वादश्यां स्नात्वा सुनियतेंद्रियः ॥ मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति परमां गतिम् ॥

ज्येष्ठ शुक्ल द्वादशीला स्नान करून, इंद्रिये नीट संयमित ठेवून, मथुरेत हरिदर्शन घेतल्यास परम गती प्राप्त होते.

Verse 5

यमुनासलिले स्नातः शुचिर्भूत्वा जितेंद्रियः ॥ समभ्यर्च्याच्युतं सम्यक् प्राप्नोति परमां गतिम् ॥

यमुनेच्या जलात स्नान करून शुद्ध होऊन व इंद्रिये जिंकून जो अच्युताचे विधिपूर्वक सम्यक् पूजन करतो, तो परम गती प्राप्त करतो.

Verse 6

अपि चास्मत्कुले जातः कालिन्दीसलिले प्लुतः ॥ अर्चयिष्यति गोविन्दं मथुरायामुपोषितः ॥

तसेच, आमच्या कुळात जन्मलेलासुद्धा—कालिंदी (यमुना) जलात निमग्न होऊन आणि मथुरेत उपवास करून—गोविंदाचे पूजन करील.

Verse 7

इति गायन्ति पितरः परलोकगताः सदा ॥ द्वादश्यां ज्येष्ठमासे तु समभ्यर्च्य जनार्दनम् ॥

अशा प्रकारे परलोकास गेलेले पितर सदैव गातात—‘ज्येष्ठ महिन्याच्या द्वादशीला जनार्दनाचे विधिपूर्वक पूजन करून…’

Verse 8

धन्योऽसौ पिण्डनिर्वापं यमुनायां करिष्यति ॥ तत्रैव तु महातीर्थे वने बहुलसंज्ञके ॥

धन्य तो तो, जो यमुनेत पिंड-निर्वाप (पितृतर्पणासाठी पिंडदान) करील—तेथेच, त्या महातीर्थात, ‘बहुला’ नावाच्या वनात.

Verse 9

तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥ द्वादश्यां चैत्रमासे तु शुक्लपक्षे वसुन्धरे ॥

हे देवी, तेथे स्नान केलेला मनुष्य रुद्रलोकात सन्मानित होतो. आणि हे वसुंधरे, चैत्र महिन्याच्या शुक्लपक्षातील द्वादशीला…

Verse 10

दृश्यन्तेऽहरहस्तत्र आदित्याः शुभकारिणः ॥ तत्र चार्कस्थले कुण्डे स्नानं यः कुरुते नरः ॥

तेथे दररोज शुभकारक आदित्यांचे दर्शन होते. आणि तेथेच अर्कस्थलाच्या कुंडात जो मनुष्य स्नान करतो…

Verse 11

सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं व्रजेनरः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन सूर्यलोकास जातो. आणि तेथे प्राण सोडल्यावर तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो.

Verse 12

अर्कस्थलसमीपे तु कूपं तु विमलोदकम् ॥ सप्तसामुद्रिकं नाम देवानामपि दुर्लभम् ॥

अर्कस्थलाजवळ निर्मळ पाण्याचा एक कूप आहे; त्याचे नाव ‘सप्तसामुद्रिक’ असून तो देवांनाही दुर्लभ आहे.

Verse 13

तत्र स्नानेन वसुधे स्वच्छन्दगमनालयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

हे वसुधे! तेथे स्नान केल्याने निर्बंधरहित गमनाचे अधिष्ठान प्राप्त होते. आणि तेथेच प्राण सोडल्यावर तो माझ्या लोकास जातो.

Verse 14

यस्तत्र कुरुते स्नानमेक रात्रोषितो नरः ॥ स मत्प्रसादात्सुश्रोणि वीरलोके महीयते ॥

जो मनुष्य तेथे एक रात्रि राहून त्या स्थानी स्नान करतो, हे सुश्रोणि! तो माझ्या कृपेने वीरलोकी मान पावतो.

Verse 15

अथात्र मुञ्चते प्राणान्ममलोकं स गच्छति ॥ कुशस्थलं च तत्रैव पुण्यं पापहरं शुभम् ॥

मग जो तेथे प्राण सोडतो तो माझ्या लोकास जातो. तेथेच कुशस्थळ आहे—पुण्यकारक, शुभ व पापनाशक.

Verse 16

तत्र स्नातो नरो देवि ब्रह्मलोके महीयते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

हे देवि, तेथे स्नान केलेला मनुष्य ब्रह्मलोकात सन्मानित होतो. आणि जो तेथे प्राण सोडतो तो माझ्या लोकास जातो.

Verse 17

तत्र वीरस्थलं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम ॥ आसन्नसलिलं चैव पद्मोत्पलविभूषितम् ॥

तेथे ‘वीरस्थळ’ नावाचे क्षेत्र आहे—माझे गूढ व परम धाम; जवळच जल असून कमळ व उत्पलांनी शोभित आहे.

Verse 18

तत्र पुष्पस्थलं नाम शिवक्षेत्रमनुत्तमम् ॥ तत्र स्नानेन मनुजः शिवलोके महीयते ॥

तेथे ‘पुष्पस्थळ’ नावाचे अनुपम शिवक्षेत्र आहे. तेथे स्नान केल्याने मनुष्य शिवलोकात सन्मानित होतो.

Verse 19

तत्र गोपीश्वरो नाम महापातकनाशनः ॥ कृष्णस्य रमणार्थं हि सहस्राणि च षोडश ॥

तेथे ‘गोपीश्वर’ नावाचे (तीर्थ/लिंग) आहे, जे महापातकांचा नाश करणारे मानले जाते. कृष्णाच्या रमणार्थ खरोखरच सोळा सहस्र (रूपे) होती.

Verse 20

गोप्यो रूपाणि चक्रे च तत्र क्रीडनके हरिः ॥ यदा बालेन कृष्णेन भग्नार्जुनयुगं तथा ॥

तेथे खेळाच्या निमित्ताने हरिने गोपींची रूपे धारण केली. आणि जेव्हा बालकृष्णाने त्याचप्रमाणे अर्जुनाची जुळी झाडे मोडली…

Verse 21

शकटं च तदा भिन्नं घटभाण्डकुटीरकम् ॥ ताभिस्तत्रैव गोविन्दं क्रीडन्तं च यदृच्छया ॥

तेव्हा शकट तुटले आणि घडे-भांडी असलेली कुटीही मोडली. त्याच ठिकाणी योगायोगाने त्यांनी गोविंदाला खेळताना पाहिले.

Verse 22

परिष्वज्य हि धर्मेण व्याजेन च सुगोपितम् ॥ मातलिस्तत्र चागत्य देवैरुक्तं यथोदितम् ॥

धर्मानुसार त्याला आलिंगन करून, बहाण्याने ती गोष्ट नीट लपवली. तेव्हा मातली तेथे आला; देवांनी जसे सांगितले होते तसेच वचन उच्चारले गेले.

Verse 23

गोपीमण्डलपातेन स्नापितो हेमकुण्डलः ॥ गोप्यो गायन्ति नृत्यन्ति कृष्ण कृष्ण इति ब्रुवन् ॥

गोपीमंडळाच्या प्रवाहाने/पतनाने सुवर्ण-कुंडलधारी (कृष्ण) स्नान झाल्यासारखा झाला. गोप्या ‘कृष्ण कृष्ण’ म्हणत गातात व नाचतात.

Verse 24

तत्र गोपीश्वरं देवं मातलिः स्थाप्य पूजितम् ॥ कूपं च स्थापयामास माङ्गल्यैः कलशैः शुभैः ॥

तेथे मातलीने गोपीश्वर देवाची स्थापना करून पूजन केले. तसेच मंगलमय शुभ कलशांसह एक विहीरही स्थापली.

Verse 25

सप्तसामुद्रिकं नाम कूपं तु विमलोदकम् ॥ देवस्याग्रे तु वसुधे गोपा यस्य महात्मनः ॥

‘सप्तसामुद्रिक’ नावाची निर्मळ जलाची विहीर देवाच्या समोर होती—हे वसुधे—त्या महात्म्याची, ज्याचा संबंध गोपस्वरूपाशी आहे.

Verse 26

गोपीवेषधरं देवं अभिषेकं चकार ह ॥ आनीय सप्त कलशान् रत्नौषधिपरिप्लुतान् ॥

त्याने गोपवेषधारी देवाचा अभिषेक केला आणि रत्ने व औषधींनी परिप्लुत असे सात कलश आणले.

Verse 27

पितरश्चापि नन्दन्ति पानीयं पिण्डमेव च ॥ सप्तसामुद्रिके कूपे यः श्राद्धं सम्प्रदास्यति ॥

जो ‘सप्तसामुद्रिक’ विहिरीवर श्राद्ध अर्पण करतो, त्याच्या जलतर्पणाने व पिंडदानाने पितरही आनंदित होतात.

Verse 28

पितरस्तस्य तृप्यन्ति कोटिवर्षशतान्यलम् ॥ गोविन्दस्य च देवस्य तथा गोपीश्वरस्य च ॥

त्याचे पितर कोट्यवधी वर्षांच्या शतशः काळापर्यंत पूर्ण तृप्त राहतात—हे गोविंददेव तसेच गोपीश्वर यांच्या संदर्भाने सांगितले आहे.

Verse 29

मध्ये तु मरणं यस्य शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ तथा बहुलरुद्रस्य गोविन्दस्यैव मध्यतः ॥

जो या पवित्र क्षेत्राच्या मध्यभागी देहत्याग करतो तो शक्राचा लोक प्राप्त करतो; तसेच गोविंदाच्या नेमक्या मध्यात (मरण झाल्यास) बहुलरुद्राचा लोक प्राप्त होतो.

Verse 30

तद्वद्ब्रह्माणमाशास्य गोपीशस्यैव मध्यतः ॥ एतेषु स्नानदानेन पिण्डपातेन भामिनि ॥

त्याच प्रकारे ब्रह्म्याविषयीही गोपीशाच्या मध्यभागातून हे सांगितले आहे। हे सुंदरी! या स्थानी स्नान-दानाने आणि पिंडप्रदानाने—

Verse 31

नरस्तारयते पुंसां दश पूर्वान्दशापरान् ॥ एषु स्नातो नरो देवि देवैश्च सह मोदते ॥

मनुष्य आपल्या पूर्वीच्या दहा आणि नंतरच्या दहा पिढ्यांचा उद्धार करतो। हे देवी! या तीर्थांत स्नान केलेला मनुष्य देवांसह आनंदित होतो।

Verse 32

तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ वसुपत्रं महातीर्थं पुण्यं परममुत्तमम् ॥

मग जो तेथे प्राण सोडतो तो माझ्या लोकास जातो। ‘वसुपत्र’ हे महातीर्थ परम पुण्य व सर्वोत्तम आहे।

Verse 33

मथुरादक्षिणे पार्श्वे क्षेत्रं फाल्गुनकं तथा ॥ तत्र स्नात्वा च पीत्वा च परलोके महीयते ॥

मथुरेच्या दक्षिण बाजूस ‘फाल्गुनक’ नावाचे क्षेत्रही आहे। तेथे स्नान करून व (तेथील जल) पिऊन मनुष्य परलोकी मान पावतो।

Verse 34

तत्र फाल्गुनके चैव तीर्थे परमदुर्लभे ॥ वृषभाञ्जनकं नाम क्षेत्रं मे दुर्लभं महत्

तेथे ‘फाल्गुनक’ या परम दुर्लभ तीर्थात ‘वृषभाञ्जनक’ नावाचे माझे महान क्षेत्र आहे, जे प्राप्त करणे दुर्मिळ आहे।

Verse 35

तत्राभिषेकं यः कुर्यात्स देवैः सह मोदते ॥ तत्र यो मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति

जो तेथे अभिषेक करतो तो देवांसह आनंदित होतो; आणि जो तेथे प्राण सोडतो तो माझ्या लोकास जातो।

Verse 36

अस्ति तालवनं नाम धेनुकासुररक्षितम् ॥ मथुरापश्चिमे भागे अदूरादर्धयोजनम्

तालवन नावाचे एक वन आहे, जे धेनुकासुराने रक्षित आहे; ते मथुरेच्या पश्चिम भागात, फार दूर नाही—सुमारे अर्ध योजनावर आहे।

Verse 37

अस्ति संपिठकं नाम अस्मिन् क्षेत्रे परं मम ॥ तत्र कुण्डं विशालाक्षि प्रसन्नसलिलं शुभम्

माझ्या या क्षेत्रात ‘संपिठक’ नावाचे परम स्थान आहे. तेथे, हे विशालाक्षि, स्वच्छ व शांत जल असलेले एक शुभ कुंड आहे।

Verse 38

तत्र स्नानं च ये कुर्युरेकरात्रोषिता नराः ॥ अग्निष्टोमफलं चैव लभन्ते नात्र संशयः

जे पुरुष तेथे स्नान करून एक रात्रि निवास करतात, त्यांना अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते—यात संशय नाही।

Verse 39

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ देवकीगर्भसंभूतो वसुदेवगृहे शुभे

आणि जो येथे प्राण सोडतो तो माझ्या लोकास जातो. (आता वृत्तांत:) देवकीच्या गर्भातून जन्मलेला, वसुदेवाच्या शुभ गृहात…

Verse 40

तत्र पुण्येन हि मया रविराराधितः शुभः ॥ लब्धः प्राज्ञो मया पुत्रो रूपवांश्च गुणान्वितः

तेथे मी पुण्याच्या प्रभावाने शुभ रवि (सूर्य) याची आराधना केली. त्या फलाने मला प्राज्ञ, रूपवान व गुणसंपन्न पुत्र प्राप्त झाला.

Verse 41

तत्रैवं तु ततो दृष्टः पद्महस्तो दिवाकरः ॥ मासि भाद्रपदे देवी तिग्मतेजा विभावसुः

मग तेथे त्या प्रकारे पद्महस्त दिवाकर (सूर्य) दिसून आला. हे देवी, भाद्रपद महिन्यात तीक्ष्ण तेज असलेला विभावसु प्रकट झाला.

Verse 42

सप्तम्यां कृष्णपक्षस्य रविस्तिष्ठति सर्वदा ॥ तस्मिन्नहनि यः स्नानं कुर्यात्कुण्डे समाहितः

कृष्णपक्षातील सप्तमीस रविव्रत नेहमीच प्रतिष्ठित आहे. त्या दिवशी जो एकाग्र मनाने कुंडात स्नान करतो…

Verse 43

न तस्य दुर्लभं लोके सर्वदाता दिवाकरः ॥ आदित्येऽहनि संप्राप्ते सप्तम्यां तु वसुन्धरे

त्याच्यासाठी जगात काहीही दुर्लभ राहत नाही, कारण दिवाकर (सूर्य) सर्वदाताच आहे. हे वसुंधरे, सप्तमीला आदित्याचा दिवस आला असता…

Verse 44

नरो वाप्यथवा नारी प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ तत्रैव तु तपस्तप्तं राज्ञा शन्तनुना पुरा ॥

पुरुष असो वा स्त्री, तो/ती अविकल फल प्राप्त करतो/करते. आणि त्याच ठिकाणी पूर्वी राजा शंतनूने तपश्चर्या केली होती.

Verse 45

आदित्यं तु पुरः स्थाप्य प्राप्तो भीष्मो महाबलः ॥ शन्तनुः प्राप्य तं पुत्रं गतोऽसौ हस्तिनापुरम् ॥

आदित्याला पुढे स्थापून (उपासनेचा केंद्र मानून) महाबली भीष्म प्राप्त झाला. शंतनू तो पुत्र मिळवून हस्तिनापूरास गेला.

Verse 46

तत्र स्नातो नरो याति मम लोकं न संशयः ॥ अस्ति भाण्डह्रदं नाम परपारेषु दुर्लभम् ॥

तेथे स्नान करणारा मनुष्य निःसंशय माझ्या लोकास जातो. तेथे भाण्डह्रद नावाचे सरोवर आहे, जे परपारावर दुर्लभ आहे.

Verse 47

ख्याता एते पञ्च देशा महापापविनाशनाः ॥ तेषु स्नानेषु वसुधे ब्रह्मणा सह मोदते ॥

हे पाच देश महापापनाशक म्हणून प्रसिद्ध आहेत. हे वसुधे, त्यांत स्नान केल्याने मनुष्य ब्रह्म्यासह आनंदित होतो.

Verse 48

पितरस्तारितास्तेन कुलानां सप्तसप्ततिः ॥ सोमवारे त्वमायां वै पिण्डदानं करोति यः ॥

त्यामुळे पितर तरतात आणि कुलांच्या सत्‍त्‍याहत्तर पिढ्यांना लाभ होतो. जो अमावास्येला सोमवारी पिंडदान करतो, तो निश्चयच हे पुण्य मिळवतो.

Verse 49

तत्र कुण्डं स्वच्छजलṃ नीलोत्पलविभूषितम् ॥ तत्र स्नानेन दानेन वाञ्छितं फलमाप्नुयात् ॥

तेथे स्वच्छ जलाचे, निळ्या कमळांनी शोभलेले एक कुंड आहे. तेथे स्नान व दान केल्याने इच्छित फल प्राप्त होते.

Verse 50

तत्र स्नानेन दानेन वाञ्छितं फलमाप्नुयात् ॥

तेथे स्नान करून व दान दिल्याने इच्छित फल प्राप्त होते।