Adhyaya 154: The Efficacy of Yamunā River Pilgrimage Sites (Merits of Mathurā-Region Tīrthas)
Yamunātīrthaprabhāvaḥ (Mathurā-maṇḍalastha-tīrthaphala-kathanaṃ)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Manual
पृथ्वीशी संवाद करताना वराह मथुरा-मंडळाला यमुना-तटाभोवती केंद्रित, महान् तीर्थप्रभावयुक्त भूमी म्हणून सांगतात. अंतर्गत राजकथेत राणी पीवरी पूर्वजन्म सांगते—कुमुद-द्वादशीच्या प्रवासात यमुनात अपघाती मृत्यू झाला; त्या तीर्थाच्या धर्मबलामुळे ती काशीच्या राजाची कन्या म्हणून पुनर्जन्म घेते, पुढे विवाह होतो आणि स्मृती टिकून राहते. राजा संयमन येथे झालेल्या आपल्या मृत्यूचे रहस्यही उघड करतो; दोघे मथुरेत येऊन यमुना-किनारी स्नान करतात व कथनकर्त्याच्या लोकास प्राप्त होतात. नंतर वराह मथुरा-प्रदेशातील अनेक तीर्थांची यादी व फळे सांगतात—स्नान, व्रत/उपवास आणि स्थळी मृत्यू हे मोक्षसाधन, तसेच पृथ्वीची पवित्र जलव्यवस्था ही जपण्याजोगी धर्ममय नैतिक परिसंस्था असल्याचे सूचित करतात।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 154
Verse 1
अथ यमुनातीरथप्रभावः ॥ वराह उवाच ॥ एवंविधां च मथुरां दृष्ट्वा तौ मुदमापतुः ॥ एवं तु वसतस्तस्य राज्ञस्तत्र वसुन्धरे ॥
आता यमुनेच्या तीर्थांच्या प्रभावाचे वर्णन. वराह म्हणाले—अशी मथुरा पाहून ते दोघे आनंदित झाले. आणि हे वसुंधरे, तो राजा तेथे वसत असता असे घडले…
Verse 2
पप्रच्छ च तदा भार्या यद्गुह्यं पूर्वभाषितम् ॥ पुरस्थेन तदा राज्ञा वक्ष्यामि मथुरां प्रति
तेव्हा राणीने पूर्वी सांगितलेल्या त्या गुप्त गोष्टीबद्दल विचारले. राजा तिच्यासमोर उभा राहून म्हणाला—“मथुरेकडे जाताना मी ते सांगीन.”
Verse 3
॥ तन्मे वद महाराज यद्गोप्यं पूर्वभाषितम् ॥ राजाप्युवाच तां राज्ञीं त्वयाप्युक्तं पुरा मम
हे महाराज, पूर्वी सांगितलेला जो गुप्त विषय आहे तो मला सांगा. राजा राणीला म्हणाला—तूही पूर्वी मला एक गुपित सांगितले होतेस.
Verse 4
तद्वदस्व स्वकं गुह्यं पश्चाद्वक्ष्याम्यहं तव ॥ इत्युक्त्वा पीवरी ज्ञात्वा प्रहस्य तु गुणालयाः
म्हणून तू तुझेच गुपित सांग; नंतर मी तुझे (गुपित) सांगेन. असे म्हणताच गुणांचा आश्रय असलेली पीवरी समजून हसली.
Verse 5
प्रोवाच चैव राजानं मनसः प्रीतिकारणम् ॥ अहं तु पीवरी नाम गङ्गातीरनिवासिनी
मग तिने राजाला मन प्रसन्न करणारे वचन सांगितले—“माझे नाव पीवरी; मी गंगेच्या तीरावर राहणारी आहे.”
Verse 6
आगतेमां पुरीं द्रष्टुं कुमुदस्य तु द्वादशीम् ॥ नावमारुह्य यान्तीह पतिता यमुनाजले
कुमुद मासाच्या द्वादशीला ही पुरी पाहायला आले; नावेत चढून इथे येत असताना मी यमुनेच्या पाण्यात पडले.
Verse 7
सद्यः प्राणैर्वियुक्ता च तत्तीर्थस्य प्रभावतः ॥ काशीराजपतेः कन्या यातास्मि वसुधाधिप
मी तत्क्षणी प्राणांपासून वियुक्त झाले; पण त्या तीर्थाच्या प्रभावाने, हे वसुधाधिप, मी काशीराजाधिपतीची कन्या (म्हणून) झाले.
Verse 8
त्वया विवाहिता राजन्न च मां विजहात्स्मृतिः ॥ एतत्तीर्थप्रभावेन धर्मयुक्ता तथानघ
हे राजन्, तू माझ्याशी विवाह केला होतास आणि माझी स्मृती मला सोडून गेली नाही. या तीर्थाच्या प्रभावाने, हे निष्पाप, मी धर्मयुक्त झाले.
Verse 9
धारापतनके तीर्थे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥ एतच्छ्रुत्वा ततो राजा कथां प्राग्जन्मसम्भवाम्
धारापतनक नावाच्या तीर्थात मी माझे जीवन त्यागले. हे ऐकून राजा पूर्वजन्मातून उद्भवलेली कथा मनात आणू लागला.
Verse 10
मां पश्यन्तौ नियमातस्तत्रैव निधनं गतौ ॥ मृतौ सर्वपरित्यक्तौ गतौ मम सलोकताम्
मला पाहत असताना, नियमाप्रमाणे, ते तिथेच मृत्यू पावले. मृत्यूनंतर सर्व त्यागून ते माझ्याबरोबर सलोकता प्राप्त झाले.
Verse 11
एतत्ते कथितं देवि आश्चर्यं यदभून्महत् ॥ त्यक्त्वा चात्मतनुं तीर्थे धारापतनसंज्ञके
हे देवी, जे महान् आश्चर्य घडले ते मी तुला सांगितले—धारापतन नावाच्या तीर्थात देह त्यागून…
Verse 12
नाकलोकमवाप्नोति त्यक्तपापो न संशयः ॥ यमुनेश्वरमासाद्य त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥
पाप त्यागणारा स्वर्गलोक प्राप्त करतो—यात संशय नाही. यमुनेश्वरास जाऊन स्वतःचे प्राण त्यागल्यास (तो तीच गती पावतो).
Verse 13
विष्णुलोकमवाप्नोति दिव्यमूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ धारापतनके स्नात्वा नाकलोके स मोदते ॥
तो विष्णुलोक प्राप्त करतो आणि दिव्य चतुर्भुज रूप धारण करतो. धारापतनक येथे स्नान करून तो स्वर्गलोकी आनंदित होतो.
Verse 14
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ अतः परं नागतीर्थं तीर्थानामुत्तमोत्तमम् ॥
मग जर तो येथेच प्राण सोडतो, तर तो माझ्या लोकास जातो. यापुढे नागतीर्थ आहे—तीर्थांमध्ये परम श्रेष्ठ.
Verse 15
यत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥ घण्टाभरणकं तीर्थं सर्वपापप्रमोचनम् ॥
जिथे स्नान करून जे मृत्युमुखी पडतात ते स्वर्गास जातात; त्यांना पुनर्जन्म होत नाही. ते घण्टाभरणक नावाचे तीर्थ असून सर्व पापांचे निवारण करणारे आहे.
Verse 16
यस्मिन् स्नातो नरो याति सूर्यलोकं न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
ज्यात स्नान केल्याने मनुष्य सूर्यलोकास जातो—यात संशय नाही. आणि जर तो येथेच प्राण सोडतो, तर तो माझ्या लोकास जातो.
Verse 17
पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तीर्थानामुत्तमं तीर्थं ब्रह्मलोकेषु विश्रुतम् ॥
आता मी पुन्हा दुसरे सांगतो; हे वसुंधरे, ऐक. तीर्थांमध्ये एक उत्तम तीर्थ आहे, जे ब्रह्मलोकांत प्रसिद्ध आहे.
Verse 18
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च नियतो नियताशनः ॥ ब्रह्मणा समनुज्ञातो मम लोकं स गच्छति ॥
तेथे स्नान करून व जल प्राशन करून, संयमी व नियत आहार करणारा, ब्रह्मदेवांच्या अनुमतीने तो माझ्या लोकास जातो।
Verse 19
तत्राभिषेकं कुर्वीत स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ मोदते सोमलोके तु एवमेव न संशयः ॥
तेथे स्वकर्मात दृढनिष्ठ राहून अभिषेक (विधिस्नान) करावा. तो सोमलोकी आनंदित होतो—असेच; यात संशय नाही.
Verse 20
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ सरस्वत्याश्च पतनं सर्वपापहरं शुभम् ॥
आणि जर तो येथे प्राण सोडतो, तर तो माझ्या लोकास जातो. तसेच सरस्वतीचे ‘पतन’ शुभ असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.
Verse 21
तत्र स्नातो नरो देवि अवर्णोऽपि यतिर्भवेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि माथुरे मम मण्डले ॥
हे देवि, तेथे स्नान केलेला मनुष्य—वर्णाबाहेरचा असला तरी—यति (संन्यासी) होऊ शकतो. पुढे माझ्या माथुर मण्डलात मी आणखी सांगतो.
Verse 22
यस्तत्र कुरुते स्नानं त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ स्नानमात्रेण मनुजो मुच्यते ब्रह्महत्यया॥
जो मनुष्य तेथे तीन रात्री उपवास करून स्नान करतो, तो केवळ स्नानमात्रानेच ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो.
Verse 23
अथात्र मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥ दशाश्वमेधमृषिभिः पूजितं सर्वदा मुदा॥
मग तेथे प्राणांचा त्याग करून तो माझ्या लोकास जातो. ते स्थान ऋषींनी सदैव आनंदाने पूजिलेले असून त्याचे पुण्य दहा अश्वमेध यज्ञांइतके आहे.
Verse 24
तत्र ये स्नान्ति नियतास्तेषां स्वर्गो न दुर्लभः॥ मथुरापश्चिमे पार्श्वे सततं त्वृषिपूजितम्॥
जे तेथे नियमाने स्नान करतात, त्यांच्यासाठी स्वर्ग दुर्लभ नाही. मथुरेच्या पश्चिम बाजूस ते तीर्थ सतत ऋषींनी पूजिलेले आहे.
Verse 25
ब्रह्मणा सृष्टिकाले तु मनसा निर्मितं पुरा॥ मानसં नाम तीर्थं तु ऋषिभिः पूजितं पुरा॥
सृष्टीच्या काळी ब्रह्म्याने ते पूर्वी केवळ मनाने निर्माण केले. ते तीर्थ ‘मानस’ या नावाने प्रसिद्ध असून प्राचीन काळी ऋषींनी पूजिलेले होते.
Verse 26
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः॥ तीर्थं तु विघ्नराजस्य पुण्यं पापहरं शुभम्॥
तेथे स्नान करून जे (नंतर) मृत्युमुखी पडतात, ते स्वर्गास जातात व ‘अपुनर्भव’ असे म्हणतात. विघ्नराजाचे हे तीर्थ पुण्यदायक, शुभ आणि पापहर आहे.
Verse 27
यत्र स्नातान्मनुष्यांश्च विघ्नराजो न पीडयेत्॥ अष्टम्यां च चतुर्दश्यां चतुर्थ्यां तु विशेषतः॥
जिथे स्नान केलेल्या मनुष्यांना विघ्नराज त्रास देत नाही—अष्टमी, चतुर्दशी आणि विशेषतः चतुर्थीला.
Verse 28
अविघ्नं कुरुते तस्य सततं पार्वतीसुतः॥ तत्राथ मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥
त्याच्यासाठी पार्वतीपुत्र गणेश सदैव विघ्नरहितता करतो. मग तेथे प्राण सोडून तो माझ्या लोकास जातो.
Verse 29
ततः परे कोटितीर्थे पवित्रं परमं स्मृतम्॥ तत्र वै स्नानमात्रेण गवां कोटिफलं लभेत्॥
यानंतर कोटितीर्थ आहे, जे परम पवित्र मानले जाते. तेथे केवळ स्नानानेच कोटी गायी दान केल्याचे फळ मिळते.
Verse 30
तथात्र मुंचते प्राणान् लोभमोहविवर्जितः॥ सोमलोकमतिग्रम्य मम लोकं च गच्छति॥
तसेच येथे लोभ-मोह रहित होऊन तो प्राण सोडतो. सोमलोक ओलांडून तो माझ्या लोकासही जातो.
Verse 31
अतः परं शिवक्षेत्रमर्धक्रोशं तु दुष्करम्॥ तत्र स्थितो हरो देवो मथुरां रक्षते सदा॥
यापुढे अर्धक्रोश विस्ताराचे शिवक्षेत्र आहे, जे दुष्कर मानले जाते. तेथे स्थित देव हर सदैव मथुरेचे रक्षण करतो.
Verse 32
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च माठुरं लभते फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम लोकं स गच्छति ॥
तेथे स्नान करून व जल पिऊन मथुरासंबंधी फळ मिळते. आणि तेथेच प्राण सोडल्यास तो माझ्या लोकास जातो.
Verse 33
स्वां चाप्यकथयत्तस्यै यथा संयमने मृतः ॥ एवं तौ मथुरां प्राप्य स्नात्वा यामुनतीर्थके ॥
त्याने तिलाही आपला वृत्तान्त सांगितला—यमाच्या संयमन-लोकी तो कसा मरण पावला. मग ते दोघे मथुरेस येऊन यमुनेच्या तीर्थावर स्नान करून पुढे गेले.
Verse 34
सोमतीर्थे तु वसुधे पवित्रे यमुनाम्भसि ॥ यत्र पश्यति मां सोमो द्वापरे युगसंस्थिते ॥
हे वसुधे! यमुनेच्या पवित्र जलातील सोमतीर्थावर—द्वापरयुग स्थिर असता सोम मला दर्शन करतो.
Verse 35
तस्मिंस्तीर्थवरे स्नातं न पीडयति विघ्नराट् ॥ विद्यारम्भेषु सर्वेषु यज्ञदानक्रियासु च ॥
त्या श्रेष्ठ तीर्थात स्नान केलेल्यास ‘विघ्नांचा राजा’ बाधा देत नाही; सर्व विद्याआरंभांत तसेच यज्ञ, दान व कर्मक्रियांतही.
Frequently Asked Questions
The chapter’s internal logic presents regulated engagement with sacred landscapes—especially riverine tīrthas—as a form of ethical discipline (niyama) that yields purification (pāpa-kṣaya) and post-mortem ascent (salokatā/apunarbhava). It implies that correct conduct toward the Earth’s hydrology (Yamunā and associated sites) is socially stabilizing and spiritually consequential, using exempla (the queen’s memory-bearing rebirth and the couple’s attainment after bathing) to motivate adherence.
A key marker is Kumuda-dvādaśī (a twelfth lunar day named in the narrative) associated with travel and the fatal fall into the Yamunā. The text also highlights specific tithis for Vighnarāja-tīrtha observance: aṣṭamī, caturdaśī, and especially caturthī. Additionally, it prescribes trirātra-upoṣita (three-night fasting) linked to efficacious bathing that is said to remove even brahmahatyā.
Within the Varāha–Pṛthivī frame, the chapter sacralizes a network of water-sites (Yamunā, patanas, and named tīrthas), effectively treating the riverine environment as a moral-ritual infrastructure. By tying human outcomes to disciplined interaction with these waters (snāna, restraint, site-specific rules), the narrative encourages protective attention to Earth’s hydroscape—an indirect ecological ethic where preservation of tīrthas sustains communal practice and cosmological order.
The embedded story references a Kāśīrāja (king of Kāśī) as the queen’s father in a later birth, and it presents royal actors (rājā, rājñī) as exemplars of tīrtha-based merit. It also invokes Brahmā in relation to Mānasatīrtha (said to be manasā nirmita at creation) and Vighnarāja (Gaṇeśa, Pārvatī-suta) as a site-deity ensuring avighna in vidyārambha and ritual acts; ṛṣis are mentioned as perpetual worshippers of certain tīrthas.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.