Adhyaya 15: Gauramukha’s Recollection and the Hymn to Hari at Prabhāsa

Verse 1

श्रीवराह उवाच । एवं श्राद्धविधिं श्रुत्वा मार्कण्डेयान्महामुनिः । तदा गौरमुखो देव किमूर्ध्वं कृतवान्विभो ॥ १५.१ ॥

श्रीवराह म्हणाले: अशा प्रकारे श्राद्धविधी ऐकून महर्षींनी मार्कण्डेयांना विचारले—हे गौरमुख देवा! हे विभो! त्यानंतर तुम्ही काय केले?

Verse 2

एतच्छ्रुत्वा तदा धात्री पितृऋतन्त्रं महामुनिः । संस्मारितो जन्मशतं मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १५.२ ॥

हे ऐकून त्या वेळी पितृतंत्राच्या प्रसंगात महर्षींना बुद्धिमान मार्कण्डेयांनी शंभर जन्मांचे स्मरण करून दिले.

Verse 3

धरण्युवाच । भगवन् गौरमुखः कोऽसौ अन्यजन्मनि कः स्मृतः । कथं च स्मृतवान् स्मृत्वा किं चकार च सत्तमः ॥ १५.३ ॥

धरणी म्हणाली: हे भगवन्! तो गौरमुख कोण आहे? अन्य जन्मात तो कोण म्हणून स्मरण झाला? आणि त्याला स्मरण कसे झाले? स्मरण झाल्यावर त्या श्रेष्ठ पुरुषाने काय केले?

Verse 4

श्रीवराह उवाच । भृगुरासीत् स्वयं साक्षाद् अन्यस्मिन् ब्रह्मजन्मनि । तदन्वयात्मजस्त्वेष मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १५.४ ॥

श्रीवराह म्हणाले: ब्रह्माच्या अन्य एका जन्मात भृगु स्वतः साक्षात् उपस्थित होते. त्या वंशातच हा मार्कण्डेय महामुनी पुत्ररूपाने जन्मला आहे.

Verse 5

पुत्रैस्तु बोधिताः यूयं सुगतिं प्राप्स्यथेति यत् । प्रागुक्तं ब्रह्मणा तेन मार्कण्डेयेन बोधितः ॥ १५.५ ॥

ब्रह्म्याने पूर्वी सांगितलेले वचन—“पुत्रांच्या उपदेशाने तुम्ही सुगतीस प्राप्त व्हाल”—हेच, मार्कण्डेयांकडून उपदेश घेऊन, तो येथे सांगत आहे।

Verse 6

सस्मार सर्वजन्मानि स्मृत्वा चैव तु यत्कृतम् । तच्छृणुष्व वरारोहे कथयामि समासतः ॥ १५.६ ॥

त्याने आपल्या सर्व जन्मांचे स्मरण केले; आणि पूर्वी जे केले होते ते आठवून म्हणाला—“हे वरारोहे, ते ऐक; मी संक्षेपाने सांगतो.”

Verse 7

एवं श्राद्धविधानॆन द्वादशाब्दं ततः पितॄन् । इष्ट्वा पश्चाद्धरेः स्तोत्रं स मुनिस्तूपचक्रमे ॥ १५.७ ॥

अशा प्रकारे श्राद्धविधानानुसार बारा वर्षे पितरांचे कर्म करून, त्या मुनींनी नंतर हरीचे स्तोत्र आरंभिले।

Verse 8

प्रभासं नाम यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः ॥ १५.८ ॥

प्रभास नावाचे तीर्थ त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे. तेथे गौरमुख दैत्यांतक देवाची स्तुती करण्यास उभा राहिला।

Verse 9

गौरमुख उवाच । स्तोष्ये महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिम् ॥ १५.९ ॥

गौरमुख म्हणाला—मी महेंद्राची स्तुती करीन, जो शत्रूंचा दर्प नाश करणारा आहे; जो शिवस्वरूप नारायण, ब्रह्मविदांमध्ये प्रतिष्ठित आहे; जो आदित्य-चंद्र-अश्विन युगांत स्थित आद्य-पुरातन हरि असून सदैव दैत्यांचा संहारक आहे।

Verse 10

चकार मात्स्यं वपुरात्मनो यः पुराकृतं वेदविनाशकाले । महामहीधृग्वपुरग्रपुच्छ-छटाहवार्च्छिः सुरशत्रुहाद्यः ॥ १५.१० ॥

जो प्राचीन काळी वेदांचा नाश होण्याच्या वेळी स्वतःचे मत्स्यरूप धारण करणारे होते, तेच देवशत्रूंचा संहार करणारे प्रभू आता महान् पृथ्वी-उद्धारक वराहरूप धारण करतात; त्यांच्या उन्नत शेपटी व केशरूपी रोमांच्या ज्वालासदृश तेजाने ते दीप्तिमान आहेत।

Verse 11

तथाब्धिमन्थानकृते गिरिन्द्रं दधार यः कूर्म्मवपुः पुराणम् । हितेच्छया यः पुरुषः पुराणः प्रपातु मां दैत्यहरः सुरेशः ॥ १५.११ ॥

ज्यांनी प्राचीन कूर्मरूप धारण करून समुद्रमंथनासाठी गिरिराजाला धारण केले, जे कल्याणेच्छेने आद्य पुरुष आहेत—तेच दैत्यहंता देवेश्वर माझे रक्षण करो।

Verse 12

महावराहः सततं पृथिव्यास्तलातलं प्राविशद्यो महात्मा । यज्ञाङ्गसंज्ञः सुरसिद्धवन्द्यः स पातु मां दैत्यहरः पुराणः ॥ १५.१२ ॥

महात्मा महावराह जे सतत पृथ्वीखाली तलातल लोकात प्रवेश करतात, जे यज्ञाचे अंग म्हणून प्रसिद्ध व देव-सिद्धांनी वंद्य आहेत—ते प्राचीन दैत्यहंता माझे रक्षण करो।

Verse 13

नृसिंहरूपी च भवत्यजस्त्रं युगे युगे योगिवरोग्रभीमः । करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चा रत्नाशयोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१३ ॥

जे नृसिंहरूप धारण करतात, ते युगायुगांत अखंड आमचे रक्षण करो—ते योगीश्रेष्ठ, उग्र व भीषण, कराळ मुखाचे, तप्त सुवर्णासारख्या तेजाने युक्त, रत्नांचा आश्रय आणि असुरांचा अंत करणारे आहेत।

Verse 14

बलिर्मखध्वंसकृते महात्मा स्वां गूढतां योगवपुःस्वरूपः । स दण्डकाश्ठाजिनलक्षणः पुनः क्षितिं च पदाक्रान्तवान् यः स पातु ॥ १५.१४ ॥

बलीच्या यज्ञाचा ध्वंस करण्यासाठी महात्म्याने आपले योगमय देहस्वरूप गूढपणे धारण केले; दंड, काष्ठ-उपकरण व अजिन यांच्या लक्षणांनी युक्त होऊन ज्यांनी पुन्हा पावलाने पृथ्वी व्यापली—ते रक्षण करो।

Verse 15

त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय जित्वा ददौ कश्यपाय प्रचण्डः । स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु ॥ १५.१५ ॥

एकवीस वेळा पृथ्वी जिंकून त्या प्रचंड वीराने विजय झाल्यावर ती कश्यपाला दान केली. जमदग्नीचा वंशज, कुलरक्षक, हिरण्यगर्भ, असुरसंहारक तो आम्हांला रक्षो।

Verse 16

चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम् । रामादिरूपैर्बहुरूपभेदश्चकार सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१६ ॥

ज्याचे आद्य शरीर चतुर्विध असून हिरण्यगर्भासारख्या परिमाण-लक्षणांनी युक्त आहे—त्याने राम आदि रूपांनी अनेक भेदयुक्त रूपे धारण केली. तो असुरांचा अंत करणारा आम्हांला रक्षो।

Verse 17

चाणूरकंसासुरदर्पभीतेर्भीतामराणामभयाय देवः । युगे युगे वासुदेवो बभूव कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी ॥ युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः ॥ १५.१७ ॥

चाणूर, कंस व असुरांच्या दर्पामुळे उत्पन्न भयाने भयभीत देवांना अभय देण्यासाठी देव युगोयुग वासुदेव होतो; प्रत्येक कल्पात तो अद्भुत रूपे धारण करतो. पुन्हा पुन्हा ‘कल्कि’ नावाचा महात्मा अनेक मूर्ती घेऊन वर्णस्थिती स्थापन करतो।

Verse 18

सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः । पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति । मत्स्यादिरूपाणि चरणि सोऽव्यात् ॥ १५.१८ ॥

तो सनातन, ब्रह्ममय, पुरातन आहे—ज्याचे स्वरूप देव, सिद्ध व दैत्य विवेकज्ञानाची गती सोडून पाहू शकत नाहीत; तरीही ते त्याच्या अनेक प्रकट रूपांची पूजा करतात. मत्स्य आदि रूपधारी, ज्याचे चरण वंदनीय, तो आम्हांला रक्षो।

Verse 19

नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते ॥ १५.१९ ॥

पुरुषोत्तमा! तुला वारंवार नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार. तुझ्या पुढेही आणि मागेही नमः; मला मुक्तिपदाकडे ने—तुला नमस्कार.

Verse 20

एवं नमस्यतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । प्रत्यक्षतां गतो देवः स्वयं चक्रगदाधरः ॥ १५.२० ॥

अशा रीतीने भावितात्मा महर्षी नमस्कार करीत असता, स्वयं चक्र-गदा-धारी देव प्रत्यक्ष प्रकट झाला।

Verse 21

तं दृष्ट्वा तस्य विज्ञानं निस्तरङ्गं स्वदेहतः । उत्तस्थौ सोऽपि तं लब्ध्वा तस्मिन् ब्रह्मणि शाश्वते । लयं जगाम देवात्मा त्वपुनर्भवसंज्ञिते ॥ १५.२१ ॥

स्वदेहातून उदयास आलेले निस्तरंग, शांत असे त्याचे ज्ञान पाहून तोही उठून उभा राहिला; ते प्राप्त करून देवात्मा ‘अपुनर्भव’ म्हणविल्या अवस्थेत शाश्वत ब्रह्मात लीन झाला।