Adhyaya 143: Exposition of the Glory of the Mandāra Sacred Grove

Verse 1

अथ मन्दारमहिमनिर्णूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि एकान्तं शृणु सुन्दरि ॥ स्थानं मे परमं गुह्यं मद्भक्तानां सुखावहम्

आता मन्दारमहिमेचे निरूपण. श्रीवराह म्हणाले—हे सुंदरी, मी पुन्हा आणखी एक गोष्ट सांगतो; एकांतात ऐक. माझे परम, गुप्त धाम, जे माझ्या भक्तांना कल्याण व सुख देणारे आहे.

Verse 2

जाह्नव्या दक्षिणे कूले विन्ध्यपृष्ठसमाश्रितम् ॥ मन्दारेति च विख्यातं सर्वभागवतप्रियम्

जाह्नवी (गंगा)च्या दक्षिण तीरावर, विन्ध्य पर्वतरांगेच्या आश्रयाने ‘मन्दार’ नावाने प्रसिद्ध असे एक स्थान आहे, जे सर्व भागवतभक्तांना प्रिय आहे.

Verse 3

तत्र त्रेतायुगॆ भूमे रामो नाम महाद्युतिः ॥ भविष्यति न सन्देहः स च मां स्थापयिष्यति

हे भूमी! तेथे त्रेतायुगात ‘राम’ नावाचा महातेजस्वी अवश्य प्रकट होईल—यात संशय नाही—आणि तो तेथे माझी स्थापना करील।

Verse 4

नारायणमुखाच्छ्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥ उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्दनम्

नारायणाच्या मुखातून हे ऐकून धर्माची इच्छा करणारी वसुंधरा (भूमी) लोकनाथ जनार्दनाला मधुर वचन बोलली।

Verse 5

धरण्युवाच ॥ देवदेव महादेव हरे नारायण प्रभो ॥ मन्दारेति त्वया प्रोक्तं देवधर्मार्थसंयुतम्

धरणी म्हणाली—हे देवदेव, हे महादेव! हे हरि, हे नारायण, हे प्रभो! ‘मंदार’ असे तुम्ही देवत्व, धर्म आणि अर्थ यांनी युक्त असे सांगितले आहे।

Verse 6

मन्दारे कानि कर्माणि कुर्वन्ति च ततो नराः ॥ कांश्च लोकान्प्रपद्यन्ते तत्र कर्मकृतो नराः

मंदार येथे लोक कोणकोणती कर्मे करतात? आणि तेथे ती कर्मे करणारे मनुष्य कोणकोणते लोक प्राप्त करतात?

Verse 7

मन्दारे कानि गुह्यानि रहस्यं किञ्च तत्र वै ॥ वक्तुमर्हस्यशेषेण परं कौतूहलं मम ॥

मंदार येथे कोणकोणते गुह्य विषय आहेत, आणि तेथे खरेच कोणते रहस्य आहे? कृपा करून सर्वस्वी सांगावे; माझे कुतूहल अत्यंत गहन आहे।

Verse 8

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि यत्नेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि ते गुह्यां मन्दारस्य महाक्रियाम् ॥

श्रीवराह म्हणाले—हे सुंदरी, तू मला जे विचारतेस ते प्रयत्नपूर्वक ऐक. मी तुला मन्दाराशी संबंधित गुप्त अशी महान् क्रिया सांगतो.

Verse 9

क्रीडमानोऽस्महं तत्र मन्दारे पुष्पिते तदा ॥ मन्दारपुष्पमादाय मनोज्ञं न्यस्य वै हृदि ॥

मन्दार वृक्ष फुललेला असताना मी तेथे क्रीडा करीत होतो. मी मनोहर मन्दारपुष्प घेऊन ते हृदयावर ठेवले.

Verse 10

विन्ध्ये च मत्प्रभावेण मन्दारश्च महाद्रुमः ॥ स्थितोऽहं तत्र सुभगे भक्तानुग्रहकाम्यया ॥

विन्ध्य प्रदेशात माझ्या प्रभावाने तो महान् मन्दार वृक्ष आहे. हे सुभगे, भक्तांवर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने मी तेथे स्थित असतो.

Verse 11

दर्शनीयतमं स्थानं मनोज्ञं च शिलातलम् ॥ यत्र तिष्ठाम्यहं देवि मन्दारद्रुममाश्रितः ॥

ते स्थान अत्यंत दर्शनीय आहे आणि शिलातलही मनोहर आहे; जिथे, हे देवि, मी मन्दार वृक्षाचा आश्रय घेऊन उभा असतो.

Verse 12

विस्मयं शृणु सुश्रोणि मन्दारेऽस्मिन्महाद्रुमे ॥ द्वादश्यां च चतुर्दश्यां स पुष्पति महाद्रुमः ॥

हे सुश्रोणि, एक विस्मय ऐक—या महान् मन्दार वृक्षावर द्वादशी आणि चतुर्दशीला तो महाद्रुम फुलतो.

Verse 13

तत्र मध्याह्नवेलायां वीक्ष्यमाणो जनैस्ततः ॥ ततोऽन्यदिनमासाद्य दृश्यते न कदाचन ॥

तेथे मध्यान्हकाळी लोकांना ते दिसते; पण दुसरा दिवस आला की ते पुन्हा कधीही तस्से दिसत नाही।

Verse 14

अथ प्राणान्प्रमुच्येत कुण्डे मन्दारसंस्थिते ॥ तपः कृत्वा वरारोहे मम लोकं स गच्छति ॥

मग, हे वरारोहे, जो मन्दारस्थ कुंडात प्राण सोडतो आणि तप करतो, तो माझ्या लोकास जातो।

Verse 15

तस्य चोत्तरपार्श्वे च प्रापणं नाम वै गिरिः ॥ तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥

त्याच्या उत्तर बाजूस ‘प्रापण’ नावाचा पर्वत आहे; येथे तीन धारांचा प्रवाह दक्षिण दिशेकडे पडतो।

Verse 16

स्नानकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ दक्षिणे पतते धारा स्रवते चोत्तरामुखम् ॥

त्या क्षेत्रात माझे परम तीर्थ ‘स्नानकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; धारा दक्षिणेस पडते आणि उत्तरमुखाने वाहते।

Verse 17

तस्मिन् मन्दारकुण्डे तु एकभक्तोषितो नरः ॥ स्नानं करोति शुद्धात्मा स गच्छेत् परमां गतिम् ॥

त्या मन्दारकुंडात एकभक्त-व्रत पाळून जो पुरुष शुद्ध अंतःकरणाने स्नान करतो, तो परम गतीला पोहोचतो।

Verse 18

तत्र स्नातो वरारोहे एकरात्रोषितो नरः ॥ मोदनं दक्षिणे शृङ्गे तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥

हे वरारोहे! जो पुरुष तेथे स्नान करून एक रात्र निवास करतो, तो त्या शिलामय उंच मेरूच्या दक्षिण शिखरावर आनंद प्राप्त करतो।

Verse 19

तस्य पूर्वोत्तरे पार्श्वे गुह्यं वैकुण्ठकारणम् ॥ यत्र धारा पतत्येका हरिद्रावर्णसन्निभा ॥

त्याच्या ईशान्य बाजूस ‘वैकुंठ-कारण’ नावाचे एक गुप्त स्थान आहे; तेथे हळदीसारख्या वर्णाची एकच धारा पडते।

Verse 20

यस्तत्र कुरुते स्नानम् एकरात्रोषितो नरः ॥ नाकपृष्ठं समासाद्य मोदते सह दैवतैः ॥

जो तेथे स्नान करून एक रात्र थांबतो, तो नाकपृष्ठ (स्वर्गलोक) प्राप्त करून देवांसह आनंदित होतो।

Verse 21

तथात्र मुञ्चते प्राणान् कृतकृत्यः सुनिश्चितः ॥ तारयित्वा कुलं सर्वं मम लोकं प्रपद्यते ॥

तसेच जो येथे प्राण सोडतो, कृतकृत्य व दृढनिश्चयी होऊन, तो सर्व कुलाचा उद्धार करून माझ्या लोकास प्राप्त होतो।

Verse 22

तस्य दक्षिणपूर्वेण समस्रोतो वराङ्गने ॥ पतते विन्ध्यशृङ्गेषु अगाधश्च महाह्रदः ॥

हे वरांगने! त्याच्या आग्नेय दिशेस समप्रवाहिनी धारा विंध्यशिखरांत उतरते, आणि तेथे एक महान अगाध सरोवर आहे।

Verse 23

तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकभक्तोषितो नरः ॥ मोदते पूर्वपार्श्वे तु तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥

तेथे एकभक्त-व्रत पाळणारा मनुष्य स्नान करावा; त्या शिलामय उंच मेरूच्या पूर्व बाजूस तो आनंदित होतो.

Verse 24

अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम चित्तव्यवस्थितः ॥ छित्वा वै सर्वसंसारं मम लोकं स गच्छति ॥

मग जो येथे माझ्यात चित्त स्थिर करून प्राण सोडतो, तो सर्व संसारबंधन छेदून माझ्या लोकास जातो.

Verse 25

मन्दारस्य तु पूर्वेण गुह्यं कोटरसंस्थितम् ॥ यत्र धारा पतत्येका मुसलाकृतिका शुभा ॥

मंदाराच्या पूर्वेस कोटरात स्थित एक गुप्त स्थान आहे; तेथे मूसळासारखी आकाराची एकच शुभ धारा पडते.

Verse 26

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः ॥ मोदते पूर्वपार्श्वे च मेरौ तस्मिन् शिलोच्चये ॥

तेथे पञ्चभक्त-व्रत पाळणारा मनुष्य विधिपूर्वक स्नान करावा; त्या शिलामय उंच मेरूच्या पूर्व बाजूस तो आनंदित होतो.

Verse 27

अथात्र मुञ्चते प्राणान् कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ मेरुशृङ्गं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति ॥

मग अत्यंत दुष्कर व्रत-कर्म करून तो येथे प्राण सोडतो; मेरूचे शिखर सोडून तो माझ्या लोकासही जातो.

Verse 28

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते दक्षिणे शृङ्गे महामेरौ शिलोच्चये ॥

तेथे मनुष्याने अहोरात्र राहून स्नान करावे; महामेरूच्या उंच शिलामय दक्षिण शिखरावर तो आनंदित होतो.

Verse 29

अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ मेरुशृङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

मग येथे अत्यंत दुष्कर व्रत/कर्म करून तो प्राण सोडतो; मेरूचे शिखर त्यागून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो.

Verse 30

दक्षिणे पश्चिमे भागे मन्दारस्य यशस्विनि ॥ अत्र धारा पतत्येका आदित्यसमतेजसा ॥

यशस्वी मन्दार पर्वताच्या दक्षिण-पश्चिम भागात येथे एकच धारा पडते; तिचे तेज सूर्याप्रमाणे आहे.

Verse 31

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते पश्चिमे भागे ध्रुवो यत्र प्रवर्तते ॥

तेथे मनुष्याने अहोरात्र राहून स्नान करावे; पश्चिम भागात तो आनंदित होतो, जिथे ध्रुवाचे प्रवर्तन (स्थिर गमन) सांगितले आहे.

Verse 32

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मव्यवस्थितः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोके च मोदते ॥

मग येथे माझ्या विधानानुसार कर्मात स्थित होऊन तो प्राण सोडतो; सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो माझ्या लोकात आनंदित होतो.

Verse 33

तस्य पश्चिमपार्श्वे तु गुह्यं देवसमन्वितम् ॥ चक्रावर्त्तमिति ख्यातमगाधश्च महाह्रदः ॥

त्याच्या पश्चिम बाजूस देवसमन्वित असे एक गुप्त तीर्थ आहे, जे ‘चक्रावर्त्त’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तेथेच अथांग खोल असा एक महान ह्रदही आहे।

Verse 34

स्नानं करोति यस्तत्र पञ्चभक्तोषितो नरः ॥ मोदते मेरुशृङ्गेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥

जो मनुष्य तेथे स्नान करतो—आणि ‘पंचभक्त’ नियमाने आहार करून राहतो—तो मेरूच्या शिखरांवर आनंदित होतो, व त्याला निर्बंधरहित गमनस्वभावाचे धाम प्राप्त होते।

Verse 35

अथ वै मुञ्चते प्राणांश्चक्रवर्ती महायशाः ॥ शृङ्गान्सर्वान्परित्यज्य मोदते मम सन्निधौ ॥

तेव्हा खरोखरच महायशस्वी चक्रवर्ती प्राणांचा त्याग करतो; सर्व शिखरे सोडून तो माझ्या सन्निधीत आनंदित होतो।

Verse 36

दिशं वायव्यमाश्रित्य तस्मिन्विन्ध्यशिलोच्चये ॥ तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र मुसलाकृतयः शुभाः ॥

वायव्य दिशेकडे आश्रय घेऊन, विन्ध्याच्या त्या उंच शिलाशिखरावर येथे तीन शुभ धारांचा प्रवाह पडतो, जो मुसळासारख्या आकाराचा आहे।

Verse 37

अथात्र मुञ्चते प्राणान् तस्मिन्गुह्ये यशस्विनि ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥

आता येथे, त्या यशस्वी गुप्त तीर्थात, जो प्राणांचा त्याग करतो—तो सर्व संग/आसक्ती सोडून माझ्या लोकाला जातो।

Verse 38

तस्य विक्रोशमात्रेण दक्षिणां दिशमाश्रितः ॥ गुह्यो गभीरको नाम अगाधश्च महाह्रदः ॥

त्यापासून एक क्रोश अंतरावर दक्षिण दिशेस ‘गभीरक’ नावाचा गुप्त, महान व अथांग सरोवर आहे।

Verse 39

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अष्टरात्रोषितो नरः ॥ मोदते सर्वद्वीपेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥

जो पुरुष तेथे स्नान करून आठ रात्री निवास करतो, तो स्वेच्छेने गमनास समर्थ असे धाम मिळवून सर्व द्वीपांत आनंदित होतो।

Verse 40

अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्मव्यवस्थितः ॥ सर्वद्वीपान् परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

मग जो माझ्या विधानानुसार कर्मात स्थित आहे तो प्राण सोडतो; सर्व द्वीपांचा त्याग करून माझ्या लोकास प्राप्त होतो।

Verse 41

तस्य पश्चिमपार्श्वे तु गुह्यं वै परमं महत् ॥ सप्त धाराः पतन्त्यत्र अगाधश्च महाह्रदः ॥

त्याच्या पश्चिम बाजूस एक परम महान गुप्त स्थान आहे; येथे सात धारा कोसळतात आणि एक अथांग महाह्रद आहे।

Verse 42

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते शक्रलोके तु स्वच्छन्दगमनालयः ॥

जो पुरुष तेथे स्नान करून अहोरात्र निवास करतो, तो स्वेच्छेने गमनास समर्थ धाम पावून शक्रलोकी आनंदित होतो।

Verse 43

अथ वै मुञ्चते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

मग जो आपल्या नियत कर्मात दृढनिष्ठ असतो, तो प्राणांचा त्याग करतो; सर्व आसक्ती सोडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो।

Verse 44

क्षेत्रस्य मण्डलं तस्य कथ्यमानं मया शृणु ॥ स्यमन्तपञ्चकं चैव मन्दारस्य गिरौ मम ॥

त्या क्षेत्राच्या मण्डलाचे (परिघाचे) वर्णन मी सांगतो ते ऐक; आणि माझ्या मन्दार पर्वतावरील स्यमन्त-पञ्चकही।

Verse 45

तत्र तिष्ठामि सुश्रोणि विन्ध्यस्य गिरिमूर्द्धनि ॥ मन्दारे परमं गुह्यं तस्मिन्गुह्यशिलोच्चये ॥

हे सुश्रोणि! तेथे मी विन्ध्य पर्वताच्या शिखरावर वास करतो—मन्दारात, परम गुप्त स्थानी, त्या गुप्त शिलाशिखरावर।

Verse 46

लाङ्गले मुसलं चैव शङ्खस्तिष्ठति चाग्रतः ॥ तव चैव प्रियार्थाय मम भक्तसुखावहम् ॥

नांगर, मुसळ आणि शंख—हे सर्व पुढे उभे आहेत; तुझ्या प्रियार्थासाठी, आणि माझ्या भक्तांना सुख-कल्याण देणारे।

Verse 47

एतन्न जानते केचिन्मम माया विमोहिताः ॥ मुच्य भाऽगवताञ्छुद्धान्ये च वाराहमाश्रिताः

काही जण माझ्या मायेमुळे मोहित होऊन हे जाणत नाहीत; पण शुद्ध भागवत भक्त—आणि जे वाराहाचा आश्रय घेतात—ते बंधनातून मुक्त होतात।

Verse 48

ततो ममाभवच्चिन्ता मन्दारे पर्वतस्थिते ॥ तत्रैकादशकुण्डानि निस्सृतानि गिरौ धरे

त्यानंतर हे धरे! पर्वतावर स्थित मन्दाराविषयी माझ्या मनात चिंता उत्पन्न झाली; त्या गिरिवर अकरा पुण्यकुंडे प्रकट झालीत।

Verse 49

तत्राथ मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति

तेथे मग जो माझ्या विहित कर्मात परायण आहे तो प्राण सोडतो; सर्व आसक्ती त्यागून तो माझ्या लोकास जातो।

Verse 50

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गुह्यं विन्ध्यविनिःसृतम् ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मुसलाकृतयः शुभाः

त्याच्या दक्षिण बाजूस विन्ध्यांतून निघालेले एक गुप्त स्थान आहे; येथे मुसळासारख्या आकाराच्या पाच शुभ धारांचा प्रवाह पडतो।

Verse 51

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत मम चित्तव्यवस्थितः ॥ मोदते सर्वशृङ्गेषु चैकीचित्तं समाश्रितः

तेथे माझ्यात चित्त स्थिर करून स्नान करावे; एकाग्र चित्ताचा आश्रय घेऊन तो सर्व शिखरांवर आनंदित होतो।

Verse 52

दक्षिणे संस्थितं चक्रं वामे स्थाने च वै गदा ॥ य एतच्छृणुयान्नित्यं गुह्यं मन्दारसंस्थितम्

दक्षिणेस चक्र स्थित आहे आणि वाम स्थानी गदा आहे; जो मन्दारात स्थित हा गुप्त वृत्तान्त नित्य ऐकतो…