Adhyaya 14: Ritual Procedure for Śrāddha: Sequence, Eligibility, and Offerings to Ancestors

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् शृणु साम्प्रतम् ॥ १४.१ ॥

मार्कण्डेय म्हणाले—हे मला पूर्वी बुद्धिमान ब्रह्मपुत्र, सनकाचा अनुज, यांनी सांगितले होते। हे विप्रश्रेष्ठ, आता ब्राह्मणांविषयी ऐक।

Verse 2

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ॥ १४.२ ॥

तो त्रिणाचिकेत, त्रिमधु व त्रिसुपर्ण यांचा जाणकार; वेदाचे षडङ्ग जाणणारा, वेदविद्, विधिवत् श्रोत्रिय, योगी आणि श्रेष्ठ सामगायक आहे।

Verse 3

ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वशुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ॥ १४.३ ॥

ऋत्विज (यज्ञपुरोहित), बहिणीचा पुत्र, मुलीचा पुत्र, सासरा, जावई, मामा आणि तपोनिष्ठ ब्राह्मण—यांचा यथोचित सत्कार करावा।

Verse 4

पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितॄरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥ १४.४ ॥

श्राद्धात पंचाग्नीत रत असलेला, शिष्य, नातेवाईक तसेच माता-पित्यांच्या सेवेत रत असलेला—यांना नेमावे।

Verse 5

मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥ १४.५ ॥

मित्रद्रोही, विकृत नखांचा, काळसर दातांचा द्विज, कन्यादूषक, अग्नि व वेदाचा त्याग करणारा आणि सोम विकणारा—हे निंद्य आहेत।

Verse 6

अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ॥ १४.६ ॥

शापग्रस्त, चोर, चुगलखोर, ग्रामयाजक, वेतनावर शिकवणारा अध्यापक आणि वेतन देऊन शिकणारा—हेही येथे निंद्य मानले आहेत।

Verse 7

परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिर एव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १४.७ ॥

पूर्वी दुसऱ्याचा पती राहिलेला, माता-पित्याचा त्याग करणारा, वृषलीच्या संततीने पोसलेला, वृषलीचा पती आणि देवलक—हे श्राद्धकर्मात पात्र मानले जात नाहीत।

Verse 8

प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ॥ १४.८ ॥

पहिल्या दिवशी विवेकी पुरुषाने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना निमंत्रण द्यावे; निमंत्रित होऊन घरी आलेल्या द्विजांना व यतींनाही भोजन द्यावे।

Verse 9

पादशौचादिना गृहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ॥ १४.९ ॥

पाय धुणे इत्यादी विधी करून घरी आलेल्या द्विज अतिथींना भोजन द्यावे; शुद्ध हातांनी, आचमन केलेल्यांना योग्य आसनांवर बसवावे।

Verse 10

पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ १४.१० ॥

पितरांसाठी विषम-सम युग्मांनी आणि देवांसाठीही तसेच अर्पणभाग नियोजावेत; किंवा देव व पितर—दोघांसाठी—एकेक करूनही नियोजन करावे।

Verse 11

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नः सक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ १४.११ ॥

तसेच मातामहाचे श्राद्ध वैश्वदेवासहित करावे; किंवा भक्तियुक्त होऊन नियत तंत्र-विधीसह वैश्वदेविक कर्म करावे।

Verse 12

प्राङ्मुखं भोजयेद्विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ॥ १४.१२ ॥

पूर्वमुख ब्राह्मणास भोजन घालावे, त्यास देवतांचे उभयात्मक रूप मानावे; तसेच पितृ‑पितामहांच्या निमित्त उत्तरमुख करूनही भोजन घालावे।

Verse 13

पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ॥ १४.१३ ॥

हे द्विज! काही जण म्हणतात की दोघांसाठी श्राद्ध वेगवेगळे करावे; तर अन्य महर्षी म्हणतात की एकाच पाकाने एकत्रही करता येते।

Verse 14

विष्टारार्थं कुशान् दत्त्वा सम्पूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ १४.१४ ॥

विष्टारासाठी कुश पसरून, अर्घ्यविधानाप्रमाणे सम्यक् पूजन करावे; मग त्यांच्या अनुमतीने प्राज्ञाने देवतांचे आवाहन करावे।

Verse 15

यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् ॥ १४.१५ ॥

विधान जाणणाऱ्याने यवयुक्त जलाने देवांना अर्घ्य द्यावे; आणि यथाविधी सुगंधी धूप‑दीप अर्पण करून, पितरांसाठी अपसकव्याने सर्व सामग्री सिद्ध करावी।

Verse 16

अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं बुधः ॥ १४.१६ ॥

नंतर अनुमती मिळवून, द्विधा केलेले दर्भ ठेवावेत; आणि मंत्रपूर्वक पितरांचे आवाहन करावे। तिळयुक्त जलाने, यज्ञोपवीत अपसव्य करून, अर्घ्यादी अर्पण करावे।

Verse 17

काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् ॥ १४.१७ ॥

योग्य वेळी तेथे अन्नाची इच्छा असलेला द्विज प्रवासी अतिथी आला, तर ब्राह्मणांची अनुमती घेऊन त्यालाही इच्छेने आदरपूर्वक पूजावे।

Verse 18

योगिनो विविधैरूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ १४.१८ ॥

योगी—मानवांचे उपकारकर्ते—विविध रूपांनी या पृथ्वीवर भ्रमण करतात; त्यांचे खरे स्वरूप ओळखले जात नाही।

Verse 19

तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ॥ १४.१९ ॥

म्हणून ज्ञानी पुरुषाने श्राद्धकाळी आलेल्या अतिथीचा विधिपूर्वक सत्कार करावा। विशेषतः द्विजश्रेष्ठ अतिथीचा अपमान श्राद्धकर्माचे फळ नष्ट करतो।

Verse 20

जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ॥ १४.२० ॥

तो अग्नीत व्यंजनांची आहुती द्यावी; परंतु क्षारयुक्त अन्न वर्ज्य करावे. मग त्या द्विजांची अनुमती घेऊन, हे पुरुषश्रेष्ठा, ते तीनदा करावे।

Verse 21

अग्नये काव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमा हुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥ १४.२१ ॥

पहिली आहुती ‘स्वाहा’ म्हणत काव्यवाहन अग्नीला द्यावी. त्यानंतर पितृसम्बद्ध सोमाला आहुती अर्पावी।

Verse 22

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ १४.२२ ॥

वैवस्वतासाठीही तिसरी आहुती द्यावी. नंतर हवनात उरलेले अवशिष्ट अल्पाल्प करून विप्रांच्या पात्रांत वाटावे.

Verse 23

ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ १४.२३ ॥

नंतर अतिशय रुचकर, इच्छित व नीट संस्कारित अन्न देऊन, इच्छेनुसार मृदुवाणीने म्हणावे—“जुषध्वम्, कृपा करून स्वीकारा.”

Verse 24

भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता अत्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ १४.२४ ॥

शांतचित्त व प्रसन्नमुख मुनिंनी मौनपूर्वक ते सुखाने भोगावे. आणि दात्यानेही राग न करता, घाई न करता, भक्तीने द्यावे.

Verse 25

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ १४.२५ ॥

रक्षोघ्न मंत्राचे पठण करून आणि भूमीवर तिळांचे आस्तरण घालून, तेच पितर श्रेष्ठ द्विजांनी श्रद्धेने आवाहन/पठण करावेत.

Verse 26

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः ॥ १४.२६ ॥

माझे पिता, पितामह आणि प्रपितामह—आज होमाने पुष्ट झालेल्या स्वरूपांनी—तृप्तीला प्राप्त होवोत.

Verse 27

पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ १४.२७ ॥

आज विप्रांच्या देहांत स्थित माझे पिता, पितामह व प्रपितामह माझ्यामुळे तृप्ती पावोत।

Verse 28

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले ॥ १४.२८ ॥

भूतलावर माझ्याकडून अर्पिलेल्या पिंडांमुळे माझे पिता, पितामह व प्रपितामह तृप्ती पावोत।

Verse 29

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् ॥ १४.२९ ॥

हे मी उच्चारले आहे; म्हणून माझ्या भक्तीने माझे पिता, पितामह व प्रपितामह तृप्ती पावोत।

Verse 30

मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ १४.३० ॥

त्याचा मातामह तृप्ती पावो; तसेच त्याचा पिता, पित्याचा पिता आणि मग अन्य पितरही। विश्वेदेव परम तृप्ती पावोत; आणि यातुधानांची तृप्ती नष्ट होऊन ते दूर होवोत।

Verse 31

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकाव्यभोक्ता । अव्ययात्मा हरिरीश्वरॊऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ १४.३१ ॥

येथे यज्ञेश्वर हरि—अव्यय आत्मा, हव्य व समस्त काव्यांचा भोक्ता—सन्निध आहेत। त्यांच्या सन्निधानाने सर्व राक्षस व सर्व असुर त्वरित दूर जावोत।

Verse 32

तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् ॥ १४.३२ ॥

ते ब्राह्मण अतिथी तृप्त झाल्यावर भूमीवर अन्न विखुरावे। आणि आचमनासाठी त्यांना वारंवार पाणी द्यावे।

Verse 33

सुतृप्तैस्तैरणुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः ॥ १४.३३ ॥

त्यांना पूर्ण तृप्त करून आणि सर्व अन्न भूमीवर अर्पण करून त्यांची अनुमती घेऊन, तो मन एकाग्र करून जलासह पिंड गोळा करतो.

Verse 34

पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् ॥ १४.३४ ॥

पितृतिर्थाने जल अर्पण करावे आणि तसेच अंजलीने जलही द्यावे। त्याच तिर्थविधीने मातामहांसाठी पिंड दक्षिणाग्र दर्भांवर ठेवून, पुष्प-धूप इत्यादींनी पूजन करावे।

Verse 35

स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथापरम् ॥ १४.३५ ॥

उच्छिष्टाच्या सन्निधानी पहिला पिंड स्वतःच्या पित्याला द्यावा। दुसरा पिंड पितामहाला आणि तिसरा त्याच्या पित्याला (प्रपितामहाला) तसाच द्यावा।

Verse 36

दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः ॥ १४.३६ ॥

दर्भाच्या मुळाशी लेपभोजी प्राण्यांना लेप हलकेच घासून तृप्त करावे। तसेच मातामहाचा पिंडही गंध, माळा इत्यादींनी युक्त करून अर्पण करावा।

Verse 37

पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ॥ १४.३७ ॥

श्रेष्ठ द्विजांचे पूजन करून ज्ञानी पुरुषाने आचमनासाठी जल द्यावे. हे द्विजेश्वरा, प्रथम भक्तीने व एकाग्र मनाने पितरांना अर्पण करावे.

Verse 38

सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ॥ १४.३८ ॥

“सु-स्वधा” अशा आशीर्वादासह यथाशक्ती दक्षिणा द्यावी. आणि त्यांना दक्षिणा देऊन वैश्वदेविक मंत्रांचे पठण करवावे व म्हणावे—“याने विश्वे देव प्रसन्न होवोत.”

Verse 39

तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद्विसर्जयेद्देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ १४.३९ ॥

त्या विप्रांनी “तथास्तु” असे म्हटल्यावर तशीच आशीर्वादाची प्रार्थना करावी. नंतर, हे महामते, देवांचे विसर्जन करावे—प्रथम पितरांचे.

Verse 40

मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ॥ १४.४० ॥

याच प्रकारे देवांसह मातामहांसाठीही क्रम सांगितला आहे. भोजनात व दानात यथाशक्ती, तसेच विसर्जनातही; पाय धुण्यापूर्वी हे द्विजांसाठी करावे.

Verse 41

जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः सम्मान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ॥ १४.४१ ॥

प्रथम ज्ञानी पितृपक्षीयांना तसेच मातामहपक्षीयांना मधुर वचने व सन्मान देऊन निरोप द्यावा. नंतर आदराने विनंती करून, परवानगी मिळाल्यावर परत यावे व दारापर्यंत सोबत जावे.

Verse 42

ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबान्धुभिरात्मना ॥ १४.४२ ॥

त्यानंतर ‘वैश्वदेव’ नावाचे नित्यकर्म करावे. मग पूज्यांचा यथोचित सत्कार करून, स्वतः भृत्य व बंधुजनांसह एकत्र भोजन करावे.

Verse 43

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पितृयं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ॥ १४.४३ ॥

अशा प्रकारे बुद्धिमानाने पितृय श्राद्ध तसेच मातामहांचेही श्राद्ध करावे. श्राद्धाने तृप्त झालेले पितामह सर्व इच्छित कामना प्रदान करतात.

Verse 44

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ॥ १४.४४ ॥

श्राद्धात तीन गोष्टी पवित्र मानल्या आहेत—दौहित्र (कन्येचा पुत्र), कुतप (लोकरचे वस्त्र/आसन) आणि तीळ. तसेच रौप्यदान व ‘संदर्शन’ इत्यादी कर्मेही पुण्यकारक सांगितली आहेत.

Verse 45

वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ॥ १४.४५ ॥

श्राद्ध करणाऱ्याने क्रोध, प्रवासाला निघणे आणि घाई—हे टाळावे. हे विप्रश्रेष्ठा, भोजन करणाऱ्यानेही येथे ही तीनही गोष्टी वर्ज्य कराव्यात; यात संशय नाही.

Verse 46

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहाः द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ १४.४६ ॥

हे द्विजा, श्राद्ध केल्याने विश्वेदेव, पितर तसेच मातामह तृप्त होतात; आणि जे पुरुष विधिपूर्वक सर्व श्राद्ध करतात, त्यांचे संपूर्ण कुल पुष्ट होऊन वाढते.

Verse 47

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद्विप्रेन्द्र शस्यते ॥ १४.४७ ॥

पितृगणांचा आधार सोम आहे आणि योगांचा आधार चंद्र आहे. म्हणून, हे विप्रेंद्र, योग्य योगासह केलेले श्राद्ध प्रशंसनीय आहे.

Verse 48

सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ॥ १४.४८ ॥

हजारो विप्रांमध्येही जर अग्रभागी योगी उभा असेल, तर तो भोग करणाऱ्या सर्वांना आणि यजमानालाही, हे द्विज, तारतो.

Verse 49

मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शम्भुना तथा ॥ १४.४९ ॥

हे द्विजोत्तम, पूर्वकल्पात सनत्कुमारांनी मला हे सांगितले; वायूनेही आणि देवांमध्ये शंभूनेही तसेच कथन केले.

Verse 50

इयं सर्वपुराणेषु सामान्यापैत्रिकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ॥ १४.५१ ॥

ही सर्व पुराणांमध्ये सांगितलेली सामान्य पैतृक क्रिया आहे. कर्मकांडाची ही विधी क्रमाने जाणून मनुष्य बंधनातून मुक्त होऊ शकतो.

Verse 51

एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ॥ १४.५२ ॥

याचा आश्रय घेऊन दृढव्रती ऋषींनी निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त केला आहे. आता, हे गौरमुख, तूही तसेच परम स्थितीस पोहोच.

Verse 52

इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन्यष्ट्वा हरिं ध्यायेद्यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ॥ १४.५३ ॥

हे द्विजश्रेष्ठा! भक्तीने विचारल्यामुळे मी हे तुला सांगितले. पितरांचे विधिपूर्वक पूजन करून जो हरिचे ध्यान करतो, त्याच्यासाठी याहून श्रेष्ठ काय? निश्चयाने याहून श्रेष्ठ पितृकर्मतंत्र नाही.

Verse 53

धरण्युवाच ॥

धरणी (पृथ्वी) म्हणाली: