Adhyaya 14: Ritual Procedure for Śrāddha: Sequence, Eligibility, and Offerings to Ancestors
Śrāddha-vidhiḥ (Paitṛkakriyā-kramāḥ)
Ritual-Manual
या अध्यायात वराह–पृथ्वी संवादात ऋषीपरंपरेने सांगितलेली श्राद्धविधीची क्रमवार मांडणी आहे. वेदपारंगत, नियमशील संन्यासी/तपस्वी व सदाचारयुक्त ब्राह्मण हे आमंत्रणास योग्य; दुराचारी, अशौचयुक्त व कर्मदोषी व्यक्ती वर्ज्य सांगितल्या आहेत. निमंत्रण, शुद्धी, आसनव्यवस्था, देव व पितरांसाठी वेगवेगळे अर्पण, अर्घ्य-धूप-दीपांसह आवाहन आणि तिळमिश्रित जलाचे विशेष विधान वर्णिले आहे. अनपेक्षित अतिथीचा सत्कार केल्यानेच श्राद्धफल टिकते असे प्रतिपादन आहे. अग्नी, सोम व वैवस्वत यांना होम, भोजनक्रम, रक्षापाठ, पिंडन्यास, तर्पण, दक्षिणा, आशीर्वाद व विधिपूर्वक विसर्जन—यांद्वारे कुलपरंपरा व सामाजिक-धर्मव्यवस्था टिकते असे सांगितले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 14
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् शृणु साम्प्रतम् ॥ १४.१ ॥
मार्कण्डेय म्हणाले—हे मला पूर्वी बुद्धिमान ब्रह्मपुत्र, सनकाचा अनुज, यांनी सांगितले होते। हे विप्रश्रेष्ठ, आता ब्राह्मणांविषयी ऐक।
Verse 2
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ॥ १४.२ ॥
तो त्रिणाचिकेत, त्रिमधु व त्रिसुपर्ण यांचा जाणकार; वेदाचे षडङ्ग जाणणारा, वेदविद्, विधिवत् श्रोत्रिय, योगी आणि श्रेष्ठ सामगायक आहे।
Verse 3
ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वशुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ॥ १४.३ ॥
ऋत्विज (यज्ञपुरोहित), बहिणीचा पुत्र, मुलीचा पुत्र, सासरा, जावई, मामा आणि तपोनिष्ठ ब्राह्मण—यांचा यथोचित सत्कार करावा।
Verse 4
पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितॄरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥ १४.४ ॥
श्राद्धात पंचाग्नीत रत असलेला, शिष्य, नातेवाईक तसेच माता-पित्यांच्या सेवेत रत असलेला—यांना नेमावे।
Verse 5
मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥ १४.५ ॥
मित्रद्रोही, विकृत नखांचा, काळसर दातांचा द्विज, कन्यादूषक, अग्नि व वेदाचा त्याग करणारा आणि सोम विकणारा—हे निंद्य आहेत।
Verse 6
अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ॥ १४.६ ॥
शापग्रस्त, चोर, चुगलखोर, ग्रामयाजक, वेतनावर शिकवणारा अध्यापक आणि वेतन देऊन शिकणारा—हेही येथे निंद्य मानले आहेत।
Verse 7
परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिर एव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १४.७ ॥
पूर्वी दुसऱ्याचा पती राहिलेला, माता-पित्याचा त्याग करणारा, वृषलीच्या संततीने पोसलेला, वृषलीचा पती आणि देवलक—हे श्राद्धकर्मात पात्र मानले जात नाहीत।
Verse 8
प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ॥ १४.८ ॥
पहिल्या दिवशी विवेकी पुरुषाने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना निमंत्रण द्यावे; निमंत्रित होऊन घरी आलेल्या द्विजांना व यतींनाही भोजन द्यावे।
Verse 9
पादशौचादिना गृहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ॥ १४.९ ॥
पाय धुणे इत्यादी विधी करून घरी आलेल्या द्विज अतिथींना भोजन द्यावे; शुद्ध हातांनी, आचमन केलेल्यांना योग्य आसनांवर बसवावे।
Verse 10
पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ १४.१० ॥
पितरांसाठी विषम-सम युग्मांनी आणि देवांसाठीही तसेच अर्पणभाग नियोजावेत; किंवा देव व पितर—दोघांसाठी—एकेक करूनही नियोजन करावे।
Verse 11
तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नः सक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ १४.११ ॥
तसेच मातामहाचे श्राद्ध वैश्वदेवासहित करावे; किंवा भक्तियुक्त होऊन नियत तंत्र-विधीसह वैश्वदेविक कर्म करावे।
Verse 12
प्राङ्मुखं भोजयेद्विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ॥ १४.१२ ॥
पूर्वमुख ब्राह्मणास भोजन घालावे, त्यास देवतांचे उभयात्मक रूप मानावे; तसेच पितृ‑पितामहांच्या निमित्त उत्तरमुख करूनही भोजन घालावे।
Verse 13
पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ॥ १४.१३ ॥
हे द्विज! काही जण म्हणतात की दोघांसाठी श्राद्ध वेगवेगळे करावे; तर अन्य महर्षी म्हणतात की एकाच पाकाने एकत्रही करता येते।
Verse 14
विष्टारार्थं कुशान् दत्त्वा सम्पूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ १४.१४ ॥
विष्टारासाठी कुश पसरून, अर्घ्यविधानाप्रमाणे सम्यक् पूजन करावे; मग त्यांच्या अनुमतीने प्राज्ञाने देवतांचे आवाहन करावे।
Verse 15
यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् ॥ १४.१५ ॥
विधान जाणणाऱ्याने यवयुक्त जलाने देवांना अर्घ्य द्यावे; आणि यथाविधी सुगंधी धूप‑दीप अर्पण करून, पितरांसाठी अपसकव्याने सर्व सामग्री सिद्ध करावी।
Verse 16
अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं बुधः ॥ १४.१६ ॥
नंतर अनुमती मिळवून, द्विधा केलेले दर्भ ठेवावेत; आणि मंत्रपूर्वक पितरांचे आवाहन करावे। तिळयुक्त जलाने, यज्ञोपवीत अपसव्य करून, अर्घ्यादी अर्पण करावे।
Verse 17
काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् ॥ १४.१७ ॥
योग्य वेळी तेथे अन्नाची इच्छा असलेला द्विज प्रवासी अतिथी आला, तर ब्राह्मणांची अनुमती घेऊन त्यालाही इच्छेने आदरपूर्वक पूजावे।
Verse 18
योगिनो विविधैरूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ १४.१८ ॥
योगी—मानवांचे उपकारकर्ते—विविध रूपांनी या पृथ्वीवर भ्रमण करतात; त्यांचे खरे स्वरूप ओळखले जात नाही।
Verse 19
तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ॥ १४.१९ ॥
म्हणून ज्ञानी पुरुषाने श्राद्धकाळी आलेल्या अतिथीचा विधिपूर्वक सत्कार करावा। विशेषतः द्विजश्रेष्ठ अतिथीचा अपमान श्राद्धकर्माचे फळ नष्ट करतो।
Verse 20
जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ॥ १४.२० ॥
तो अग्नीत व्यंजनांची आहुती द्यावी; परंतु क्षारयुक्त अन्न वर्ज्य करावे. मग त्या द्विजांची अनुमती घेऊन, हे पुरुषश्रेष्ठा, ते तीनदा करावे।
Verse 21
अग्नये काव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमा हुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥ १४.२१ ॥
पहिली आहुती ‘स्वाहा’ म्हणत काव्यवाहन अग्नीला द्यावी. त्यानंतर पितृसम्बद्ध सोमाला आहुती अर्पावी।
Verse 22
वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ १४.२२ ॥
वैवस्वतासाठीही तिसरी आहुती द्यावी. नंतर हवनात उरलेले अवशिष्ट अल्पाल्प करून विप्रांच्या पात्रांत वाटावे.
Verse 23
ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ १४.२३ ॥
नंतर अतिशय रुचकर, इच्छित व नीट संस्कारित अन्न देऊन, इच्छेनुसार मृदुवाणीने म्हणावे—“जुषध्वम्, कृपा करून स्वीकारा.”
Verse 24
भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता अत्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ १४.२४ ॥
शांतचित्त व प्रसन्नमुख मुनिंनी मौनपूर्वक ते सुखाने भोगावे. आणि दात्यानेही राग न करता, घाई न करता, भक्तीने द्यावे.
Verse 25
रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ १४.२५ ॥
रक्षोघ्न मंत्राचे पठण करून आणि भूमीवर तिळांचे आस्तरण घालून, तेच पितर श्रेष्ठ द्विजांनी श्रद्धेने आवाहन/पठण करावेत.
Verse 26
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः ॥ १४.२६ ॥
माझे पिता, पितामह आणि प्रपितामह—आज होमाने पुष्ट झालेल्या स्वरूपांनी—तृप्तीला प्राप्त होवोत.
Verse 27
पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ १४.२७ ॥
आज विप्रांच्या देहांत स्थित माझे पिता, पितामह व प्रपितामह माझ्यामुळे तृप्ती पावोत।
Verse 28
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले ॥ १४.२८ ॥
भूतलावर माझ्याकडून अर्पिलेल्या पिंडांमुळे माझे पिता, पितामह व प्रपितामह तृप्ती पावोत।
Verse 29
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् ॥ १४.२९ ॥
हे मी उच्चारले आहे; म्हणून माझ्या भक्तीने माझे पिता, पितामह व प्रपितामह तृप्ती पावोत।
Verse 30
मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ १४.३० ॥
त्याचा मातामह तृप्ती पावो; तसेच त्याचा पिता, पित्याचा पिता आणि मग अन्य पितरही। विश्वेदेव परम तृप्ती पावोत; आणि यातुधानांची तृप्ती नष्ट होऊन ते दूर होवोत।
Verse 31
यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकाव्यभोक्ता । अव्ययात्मा हरिरीश्वरॊऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ १४.३१ ॥
येथे यज्ञेश्वर हरि—अव्यय आत्मा, हव्य व समस्त काव्यांचा भोक्ता—सन्निध आहेत। त्यांच्या सन्निधानाने सर्व राक्षस व सर्व असुर त्वरित दूर जावोत।
Verse 32
तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् ॥ १४.३२ ॥
ते ब्राह्मण अतिथी तृप्त झाल्यावर भूमीवर अन्न विखुरावे। आणि आचमनासाठी त्यांना वारंवार पाणी द्यावे।
Verse 33
सुतृप्तैस्तैरणुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः ॥ १४.३३ ॥
त्यांना पूर्ण तृप्त करून आणि सर्व अन्न भूमीवर अर्पण करून त्यांची अनुमती घेऊन, तो मन एकाग्र करून जलासह पिंड गोळा करतो.
Verse 34
पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् ॥ १४.३४ ॥
पितृतिर्थाने जल अर्पण करावे आणि तसेच अंजलीने जलही द्यावे। त्याच तिर्थविधीने मातामहांसाठी पिंड दक्षिणाग्र दर्भांवर ठेवून, पुष्प-धूप इत्यादींनी पूजन करावे।
Verse 35
स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथापरम् ॥ १४.३५ ॥
उच्छिष्टाच्या सन्निधानी पहिला पिंड स्वतःच्या पित्याला द्यावा। दुसरा पिंड पितामहाला आणि तिसरा त्याच्या पित्याला (प्रपितामहाला) तसाच द्यावा।
Verse 36
दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः ॥ १४.३६ ॥
दर्भाच्या मुळाशी लेपभोजी प्राण्यांना लेप हलकेच घासून तृप्त करावे। तसेच मातामहाचा पिंडही गंध, माळा इत्यादींनी युक्त करून अर्पण करावा।
Verse 37
पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ॥ १४.३७ ॥
श्रेष्ठ द्विजांचे पूजन करून ज्ञानी पुरुषाने आचमनासाठी जल द्यावे. हे द्विजेश्वरा, प्रथम भक्तीने व एकाग्र मनाने पितरांना अर्पण करावे.
Verse 38
सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ॥ १४.३८ ॥
“सु-स्वधा” अशा आशीर्वादासह यथाशक्ती दक्षिणा द्यावी. आणि त्यांना दक्षिणा देऊन वैश्वदेविक मंत्रांचे पठण करवावे व म्हणावे—“याने विश्वे देव प्रसन्न होवोत.”
Verse 39
तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद्विसर्जयेद्देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ १४.३९ ॥
त्या विप्रांनी “तथास्तु” असे म्हटल्यावर तशीच आशीर्वादाची प्रार्थना करावी. नंतर, हे महामते, देवांचे विसर्जन करावे—प्रथम पितरांचे.
Verse 40
मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ॥ १४.४० ॥
याच प्रकारे देवांसह मातामहांसाठीही क्रम सांगितला आहे. भोजनात व दानात यथाशक्ती, तसेच विसर्जनातही; पाय धुण्यापूर्वी हे द्विजांसाठी करावे.
Verse 41
जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः सम्मान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ॥ १४.४१ ॥
प्रथम ज्ञानी पितृपक्षीयांना तसेच मातामहपक्षीयांना मधुर वचने व सन्मान देऊन निरोप द्यावा. नंतर आदराने विनंती करून, परवानगी मिळाल्यावर परत यावे व दारापर्यंत सोबत जावे.
Verse 42
ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबान्धुभिरात्मना ॥ १४.४२ ॥
त्यानंतर ‘वैश्वदेव’ नावाचे नित्यकर्म करावे. मग पूज्यांचा यथोचित सत्कार करून, स्वतः भृत्य व बंधुजनांसह एकत्र भोजन करावे.
Verse 43
एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पितृयं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ॥ १४.४३ ॥
अशा प्रकारे बुद्धिमानाने पितृय श्राद्ध तसेच मातामहांचेही श्राद्ध करावे. श्राद्धाने तृप्त झालेले पितामह सर्व इच्छित कामना प्रदान करतात.
Verse 44
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ॥ १४.४४ ॥
श्राद्धात तीन गोष्टी पवित्र मानल्या आहेत—दौहित्र (कन्येचा पुत्र), कुतप (लोकरचे वस्त्र/आसन) आणि तीळ. तसेच रौप्यदान व ‘संदर्शन’ इत्यादी कर्मेही पुण्यकारक सांगितली आहेत.
Verse 45
वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ॥ १४.४५ ॥
श्राद्ध करणाऱ्याने क्रोध, प्रवासाला निघणे आणि घाई—हे टाळावे. हे विप्रश्रेष्ठा, भोजन करणाऱ्यानेही येथे ही तीनही गोष्टी वर्ज्य कराव्यात; यात संशय नाही.
Verse 46
विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहाः द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ १४.४६ ॥
हे द्विजा, श्राद्ध केल्याने विश्वेदेव, पितर तसेच मातामह तृप्त होतात; आणि जे पुरुष विधिपूर्वक सर्व श्राद्ध करतात, त्यांचे संपूर्ण कुल पुष्ट होऊन वाढते.
Verse 47
सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद्विप्रेन्द्र शस्यते ॥ १४.४७ ॥
पितृगणांचा आधार सोम आहे आणि योगांचा आधार चंद्र आहे. म्हणून, हे विप्रेंद्र, योग्य योगासह केलेले श्राद्ध प्रशंसनीय आहे.
Verse 48
सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ॥ १४.४८ ॥
हजारो विप्रांमध्येही जर अग्रभागी योगी उभा असेल, तर तो भोग करणाऱ्या सर्वांना आणि यजमानालाही, हे द्विज, तारतो.
Verse 49
मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शम्भुना तथा ॥ १४.४९ ॥
हे द्विजोत्तम, पूर्वकल्पात सनत्कुमारांनी मला हे सांगितले; वायूनेही आणि देवांमध्ये शंभूनेही तसेच कथन केले.
Verse 50
इयं सर्वपुराणेषु सामान्यापैत्रिकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ॥ १४.५१ ॥
ही सर्व पुराणांमध्ये सांगितलेली सामान्य पैतृक क्रिया आहे. कर्मकांडाची ही विधी क्रमाने जाणून मनुष्य बंधनातून मुक्त होऊ शकतो.
Verse 51
एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ॥ १४.५२ ॥
याचा आश्रय घेऊन दृढव्रती ऋषींनी निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त केला आहे. आता, हे गौरमुख, तूही तसेच परम स्थितीस पोहोच.
Verse 52
इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन्यष्ट्वा हरिं ध्यायेद्यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ॥ १४.५३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा! भक्तीने विचारल्यामुळे मी हे तुला सांगितले. पितरांचे विधिपूर्वक पूजन करून जो हरिचे ध्यान करतो, त्याच्यासाठी याहून श्रेष्ठ काय? निश्चयाने याहून श्रेष्ठ पितृकर्मतंत्र नाही.
Verse 53
धरण्युवाच ॥
धरणी (पृथ्वी) म्हणाली:
Frequently Asked Questions
The text frames śrāddha as a disciplined social-ethical technology: it instructs careful selection of recipients, controlled speech and demeanor during feeding, and mandatory hospitality to an arriving atithi. The internal logic links moral conduct (non-anger, non-haste, respectful hosting) to ritual efficacy, presenting orderly reciprocity among household, community specialists, and ancestral memory as the stabilizing principle.
A relative timing marker is specified: on the prathama ahan (the first day), the officiant should invite eminent Brāhmaṇas. Beyond this, the chapter emphasizes kāla in the sense of the proper ritual moment (śrāddha-kāla) and sequence (krama), but it does not name specific tithis, pakṣas, months, or seasons.
Environmental stewardship appears implicitly through terrestrial handling of offerings: food is respectfully placed on the bhūmi at prescribed moments, and piṇḍas are deposited on darbha with controlled water-libations (pitṛtīrtha). Read as ecological ethics, the chapter models regulated interaction with land—minimizing disorder (rakṣas-expelling recitations, purity rules) and treating the ground as an active ritual surface whose integrity supports social continuity.
The chapter cites a didactic transmission chain rather than royal genealogy: Sanatkumāra is named as an earlier source, alongside Śambhu (Śiva) and Vāyu as transmitters of the teaching; later it references Śakti’s son (commonly identifiable as Parāśara in Purāṇic contexts) and Maitreya as part of the relay. These references situate the rite within a pan-Purāṇic scholastic lineage of sages and deity-linked authorities.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.