Adhyaya 135: Prescriptions for Expiation of Offences: Red/Black Garments, Improper Touch in Darkness, Impure Leftovers, Eating Boar-Meat, and Consuming Jālapāda

Verse 1

अथ जालपादभक्षणापराधप्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ रक्तवस्त्रेण संयुक्तो यो हि मामुपसर्पति ॥ तस्यापि शृणु सुश्रोणि कर्म संसारमोक्षणम् ॥

आता ‘जालपाद’ भक्षणामुळे झालेल्या अपराधाचे प्रायश्चित्त. श्रीवराह म्हणाले—जो लाल वस्त्र धारण करून माझ्याकडे येतो, हे सुश्रोणि, त्याच्यासाठीही संसारबंधनमोचक कर्म ऐक.

Verse 2

रजस्वलासु नारीषु रजो यत्तत्प्रवर्तते ॥ तेनासौ रजसा पुष्टो कर्मदोषेण जानतः ॥

रजस्वला स्त्रियांमध्ये जे रजः प्रवर्तते—त्या रजामुळे तो (पुरुष) प्रभावित/पुष्ट होतो; आणि हा कर्मदोष जाणूनबुजून होतो.

Verse 3

वर्षाणि दश पञ्चैव वसते तत्र निश्चितात् ॥ रजो भूत्वा महाभागे रक्तवस्त्रपरायणः ॥

तो निश्चयाने तेथे पंधरा वर्षे वास करतो; हे महाभागे, जणू रजःरूप होऊन, लाल वस्त्र धारण करण्यास परायण राहतो.

Verse 4

प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य कायविशोधनम् ॥ येन शुध्यन्ति ते भूमे पुरुषाः शास्त्रनिश्चिताः ॥

मी त्याच्यासाठी प्रायश्चित्त—म्हणजे देहशुद्धी—सांगतो; हे भूमी, शास्त्रनिश्चित विधीने ते पुरुष शुद्ध होतात.

Verse 5

एकाहारं ततः कृत्वा दिनानि दश सप्त च ॥ वायुभक्षस्त्रीण्यहानि दिनमेकं जलाशनः ॥

त्यानंतर एकाहार (दिवसातून एकदा भोजन) करून सतरा दिवस राहावे; तीन दिवस वायुभक्ष (उपवास) राहावे आणि एक दिवस फक्त जलाहार करावा.

Verse 6

एवं स मुच्यते भूमे मम विप्रियकारकः ॥ प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा ममासौ रोचते सह ॥

अशा प्रकारे, हे भूमी, ज्याने माझ्याविरुद्ध अप्रिय कृत्य केले तो मुक्त होतो; नंतर प्रायश्चित्त करून तो पुन्हा मला मान्य होतो.

Verse 7

एतत्ते कथितं भूमे रक्तवस्त्रविभूषिते ॥ प्रायश्चित्तं महाभागे सर्वसंसारमोक्षणम् ॥

हे भूमी, रक्तवस्त्रांनी विभूषिते, हे प्रायश्चित्त मी तुला सांगितले; हे महाभागे, हे सर्व संसारबंधनातून मोक्ष देणारे आहे.

Verse 8

यस्तु मामन्धकारेषु विना दीपेन सुन्दरि ॥ स्पृशते च विना शास्त्रं त्वरमाणो विमोहितः ॥

परंतु, हे सुंदरी, जो मला अंधारात दीपकाविना स्पर्श करतो, आणि मोहग्रस्त होऊन घाईत शास्त्राविना असे करतो,

Verse 9

पतनाṃ तस्य वक्ष्यामि शृणुष्व त्वं वसुन्धरे ॥ तेन क्लेशं समासाद्य क्लिश्यते च नराधमः ॥

त्याचा पतन मी सांगतो; हे वसुंधरे, तू ऐक. त्या कर्मामुळे क्लेश प्राप्त होऊन तो अधम मनुष्य दुःख भोगतो.

Verse 10

अनन्यमानसो भूत्वा भूमे ह्येतत्प्रसाधयेत् ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि अन्धकारे तु यः पुरा ॥

हे भूमी, एकाग्र मन करून हे विधीपूर्वक करावे. जो पूर्वी अंधकारात (हा अपराध) केला, त्याचे प्रायश्चित्त मी सांगतो.

Verse 11

संस्पृशेत्सोऽपि धर्मात्मा येन लोकं मम व्रजेत् ॥ अक्ष्णोराच्छादनं कृत्वा दिनानि दश पञ्च च ॥

धर्मात्म्यानेही असा स्पर्श-विधी करावा की ज्यायोगे तो माझ्या लोकास जाईल. आणि डोळे झाकून दहा दिवस व आणखी पाच दिवस (एकूण पंधरा) राहावे.

Verse 12

एकाहारं ततः कृत्वा दिनविंशं समाहितः ॥ यस्य कस्यापि मासस्य एकामेव च द्वादशीम् ॥

मग एकाहार करून, मन एकाग्र ठेवून वीस दिवस राहावे. आणि कोणत्याही महिन्यातील एकच द्वादशी तिथी निवडावी.

Verse 13

एकाहारस्ततो भूत्वा निषीदेत्च जलाशनः ॥ ततो यवान्नं भुञ्जीत गोमूत्रेण तु पाचितम् ॥

मग एकाहार ठेवून केवळ जल घेऊन बसावे. त्यानंतर गोमूत्रात शिजवलेले यव-अन्न सेवन करावे.

Verse 14

प्रायश्चित्तेन चैतेन मुच्यते पातकात्ततः ॥ यः पुनः कृष्णवस्त्रेण मम कर्मपरायणः ॥

याच प्रायश्चित्ताने तो मग पापातून मुक्त होतो. पण जो पुन्हा काळे वस्त्र परिधान करून माझ्या कर्मकांडात परायण होऊन असे करतो—

Verse 15

देवि कर्माणि कुर्वीत तस्य वै पातनं शृणु ॥ घुणो वै पञ्चवर्षाणि लाजवास्तुसमाश्रयः ॥

हे देवी, जो असा (अयोग्य रीतीने) कर्म करील त्याचे पतन ऐक. तो पाच वर्षे घुण (लाकडातील किडा) होतो आणि तुस-भुसा यांनाच निवास मानतो.

Verse 16

पञ्च वर्षाणि नकुलो दश वर्षाणि कच्छपः ॥ एवं भ्रमति संसारे मम कर्मपरायणः ॥

पाच वर्षे तो नकुल (मुंगूस) होतो, दहा वर्षे कच्छप (कासव) होतो. अशा रीतीने, माझ्या कर्मांत परायण असूनही, तो संसारात भटकत राहतो.

Verse 17

पारावतेषु जायेत नव वर्षाणि पञ्च च ॥ जातो ममापराधेन स्थितः पारावतो भुवि ॥

तो पारावतात (कबुतरांत) नऊ वर्षे आणि आणखी पाच वर्षे (एकूण चौदा) जन्म घेतो. माझ्यावरील अपराधामुळे जन्मलेला तो पृथ्वीवर कबुतर म्हणून राहतो.

Verse 18

मम तिष्ठति पार्श्वेषु यत्रैवाहं प्रतिष्ठितः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य संसारमोक्षणे

जिथे मी स्वतः प्रतिष्ठित आहे, तिथेच तो माझ्या जवळ राहतो. त्याच्या संसारातून मुक्तीसाठी मी प्रायश्चित्त सांगीन.

Verse 19

त्रीणि पिण्डांस्त्रिरात्रं तु एवं मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानेन देवि कर्माणि कारयेत्

तीन पिंड अर्पण करून आणि तीन रात्रींचे व्रत पाळून मनुष्य किल्बिषरूपी पापातून मुक्त होतो. हे देवी, जो या विधीनुसार कर्म करवितो.

Verse 20

शुचिर्भागवतो भूत्वा मम मार्गानुसारतः ॥ न स गच्छति संसारं मम लोकं स गच्छति

शुद्ध व भागवत (भगवद्भक्त) होऊन माझ्या मार्गानुसार चालणारा संसारात जात नाही; तो माझ्या लोकाला जातो.

Verse 21

वाससा चाप्यधौतेन यो मे कर्माणि कारयेत् ॥ शुचिर्भागवतो भूत्वा मम मार्गानुसारकः

जो न धुतलेल्या वस्त्रांनी माझी कर्मे करवितो—(तरीही अपेक्षित नियम असा की) तो शुद्ध, भागवत आणि माझ्या मार्गाचा अनुयायी असावा.

Verse 22

तस्य दोषं प्रवक्ष्यामि अपराधं वसुन्धरे ॥ पतन्ति येन संसारं वाससोच्छिष्टकारिणः

हे वसुंधरे, मी तो दोष—म्हणजे अपराध—सांगतो, ज्यामुळे वस्त्र-उच्छिष्ट करणारे (वस्त्र-अशुद्धता पाळणारे) संसारात पडतात.

Verse 23

देवि भूत्वा गजो मत्तस्तिष्ठत्येकं नरो भुवि ॥ उष्ट्रश्चैकं भवेञ्जन्म जन्म चैकं वृकस्तथा

हे देवी, (दोषामुळे) मत्त हत्ती होऊन मनुष्य पृथ्वीवर एक जन्म राहतो. तो एक जन्म उंट होतो आणि तसेच एक जन्म लांडगाही होतो.

Verse 24

गोमायुरेकं जन्मापि जन्म चैकं हयस्तथा ॥ सारङ्गस्त्वेकजन्मा वै मृगो भवति वै ततः

तो एक जन्म कोल्हा होतो आणि तसाच एक जन्म घोडा. मग एक जन्म सारंग (हरिण) होतो; त्यानंतर तो मृग (हरिण) होतो.

Verse 25

सप्तजन्मान्तरं पश्चात्ततो भवति मानुषः ॥ मद्भक्तश्च गुणज्ञश्च मम कर्मपरायणः

सात जन्मांच्या अंतरानंतर तो मनुष्य होतो. तो माझा भक्त, गुण ओळखणारा आणि माझ्या विहित कर्मांत परायण असतो.

Verse 26

दक्षो निरपराधश्च अहङ्कारविवर्जितः ॥ धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतन्मया देव यत्त्वया समुदाहृतम्

तो दक्ष, निरपराध आणि अहंकाररहित असतो. धरणी म्हणाली—हे देव, आपण जे सांगितले ते मी ऐकले आहे.

Verse 27

संसारं वाससोच्छिष्टा येन गच्छन्ति मानुषाः ॥ प्रायश्चित्तं च मे ब्रूहि सर्वकर्मसुखावहम्

वस्त्र-उच्छिष्टामुळे मनुष्य ज्या संसारात जातात—त्यासंबंधी सर्व कर्मांना सुखदायक असे प्रायश्चित्त मला सांगा.

Verse 28

प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि मम कर्मपरायणः ॥ यावकेन त्रीण्यहानि पिण्याकेन दिनत्रयम् ॥

माझ्या विहित कर्मांत परायण असणाऱ्यासाठी मी प्रायश्चित्त सांगतो: तीन दिवस यावक (जवाची पातळ खीर) आणि तीन दिवस पिण्याक (तेलखळी) घ्यावी.

Verse 29

पर्णभक्षस्त्रीण्यहानि पयोभक्षो दिनत्रयम् ॥ पायसेन त्रिरात्रं तु वायुभक्षो दिनत्रयम् ॥

तीन दिवस पानांचा आहार करावा, तीन दिवस दूध; नंतर तीन रात्री पायस (खीर); आणि तीन दिवस वायुभक्षण म्हणजे उपवास करावा।

Verse 30

एवं कृत्वा महाभागे वाससोच्छिष्टकारिणः ॥ अपराधं न विन्देरन्संसारं न प्रयान्ति च ॥

हे महाभागे! असे केल्यास वस्त्रांच्या उच्छिष्टामुळे अपवित्रता करणाऱ्यांना पुढे अपराध लागत नाही आणि ते संसारचक्रात पडत नाहीत।

Verse 31

श्वानोच्छिष्टं तु यो दद्यान्मम कर्मपरायणः ॥ पापं तस्य प्रवक्ष्यामि संसारे च महद्भयम् ॥

जो कुत्त्याच्या उच्छिष्टाने दूषित वस्तू दुसऱ्याला देतो—तो माझ्या कर्ममार्गात परायण असला तरी—त्याचे पाप आणि संसारातील महान भय मी सांगीन।

Verse 32

श्वानो वै सप्त जन्मानि गोमायुः सप्त वै तथा ॥ उलूकः सप्तवर्षाणि पश्चाज्जायेत मानुषः ॥

तो सात जन्म कुत्रा होतो, तसेच सात जन्म गोमायु (कोल्हा/सियार); मग सात वर्षे घुबड; त्यानंतर मनुष्य म्हणून जन्म घेतो।

Verse 33

विशुद्धात्मा श्रुतिज्ञश्च मद्भक्तश्चैव जायते ॥ गृहे भागवतोत्कृष्टे अपराधविवर्जितः ॥

त्यानंतर तो विशुद्धात्मा, श्रुतीचे ज्ञान असलेला आणि माझा भक्त असा जन्म घेतो; भागवतांच्या श्रेष्ठ घरात, अपराधरहित।

Verse 34

शृणु तत्त्वेन वसुधे प्रायश्चित्तं महौजसम् ॥ तरन्ति मानुषा येन त्यक्त्वा संसारसागरम् ॥

हे वसुधे, तत्त्वतः त्या महाप्रभावी प्रायश्चित्ताचे श्रवण कर; ज्यायोगे मनुष्य संसारसागर त्यागून पार होतात।

Verse 35

मूलभक्षो दिनत्रय्यां फलाहारो दिनत्रयम् ॥ शाकभक्षो दिनत्रय्यां पयोभक्षो दिनत्रयम् ॥

तीन दिवस मुळे (कंदमुळे) भक्षण करावे; तीन दिवस फलाहार करावा; तीन दिवस शाकभक्षण करावे; आणि तीन दिवस केवळ दूधाहार करावा।

Verse 36

दध्याहारो दिनत्रय्यां पायसेन दिनत्रयम् ॥ वाय्वाहारो दिनत्रय्यां स्नानं कृत्वा दृढव्रतः ॥

तीन दिवस दहीचा आहार करावा; तीन दिवस पायस (खीर) घ्यावी; तीन दिवस वाय्वाहार (उपवास) करावा; स्नान करून दृढव्रत राहावे।

Verse 37

भुक्त्वा वराहमांसं तु यश्च मामिह सर्पति ॥ पातनं तस्य वक्ष्यामि यथा भवति सुन्दरी ॥

परंतु जो कोणी वराहमांस भक्षण करून येथे माझ्याकडे येतो, हे सुंदरी, त्याचे पतन कसे होते ते मी सांगीन।

Verse 38

वराहो दश वर्षाणि कृत्वानुचरते वने ॥ व्याधो भूत्वा महाभागे समाः पञ्च च सप्त च ॥

तो दहा वर्षे वराह होऊन वनात फिरतो; आणि हे महाभागे, नंतर व्याध (शिकारी) होऊन पाच व सात—एकूण बारा वर्षे राहतो।

Verse 39

ततश्च मूषको भूत्वा वर्षाणि च चतुर्दश ॥ ऊनविंशतिवर्षाणि यातुधानश्च जायते ॥

त्यानंतर तो उंदीर होऊन चौदा वर्षे राहतो; आणि एकोणीस वर्षे तो यातुधान (अपकारी दैत्य) म्हणून जन्म घेतो।

Verse 40

सल्लकी चाष्टवर्षाणि जायते भवने बहु ॥ व्याघ्रस्त्रिंशच्च वर्षाणि जायते पिशिताशनः ॥

तो सल्लकी रूपाने आठ वर्षे, अनेकांनी/अनेक संपत्तीने युक्त घरात जन्म घेतो; आणि वाघ रूपाने, मांसाहारी होऊन, तीस वर्षे जन्म घेतो।

Verse 41

एवं संसारितां गत्वा वराहामिषभक्षकः ॥ जायते विपुले सिद्धे कुले भागवते तथा ॥

अशा रीतीने वराहमांस भक्षक म्हणून संसारात फिरून, तो नंतर विशाल, सिद्ध आणि भागवत (भक्त) कुळात जन्म घेतो।

Verse 42

हृषीकेशवचः श्रुत्वा सर्वं सम्पूर्णलक्षणम् ॥ शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा वाक्यं चेदमुवाच ह ॥

हृषीकेशांचे सर्वथा पूर्ण व सुबद्ध वचन ऐकून, त्याने मस्तक नमवून, हात जोडून, हे वाक्य उच्चारले।

Verse 43

एतन मे परमं गुह्यं तव भक्तसुखावहम् ॥ वराहमांसभक्तस्तु येन मुच्येत किल्बिषात् ॥

हे माझ्यासाठी परम गुह्य आहे, जे तुमच्या भक्तांचे कल्याण करणारे आहे—वराहमांस भक्षण करणारा कोणत्या उपायाने किल्बिष (दोष/पाप) पासून मुक्त होईल?

Verse 44

तरन्ति मानुषा येन तिर्यक्संसारसागरात् ॥ गोमयेन दिनं पञ्च कणाहारेण सप्त वै ॥

ज्या उपायाने मनुष्य तिर्यक्-योनीच्या संसारसागरातून तरतात—त्यासाठी पाच दिवस गोमयाचे सेवन करावे आणि सात दिवस कण (धान्यकण) आहार घ्यावा।

Verse 45

पानीयं तु ततो भुक्ता तिष्ठेत्सप्तदिनं ततः ॥ अक्षारलवणं सप्त सक्तुभिश्च तथा त्रयः ॥

त्यानंतर फक्त पाणी पिऊन पुढील सात दिवस तसेच राहावे। मग सात दिवस क्षार व लवण वर्ज्य ठेवावे, आणि त्याचप्रमाणे तीन दिवस सक्तु (भाजलेले पीठ) घ्यावे।

Verse 46

क्षान्तं दान्तं तथा कृत्वा अहङ्कारविवर्जितः ॥ दिनान्येकोनपञ्चाशच्चरेत्कृतविनिश्चयः ॥

स्वतःला क्षमाशील व संयमी करून, अहंकाररहित होऊन, दृढ निश्चयाने एकोणपन्नास दिवस ही साधना आचरावी।

Verse 47

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः ससंज्ञो विगतज्वरः ॥ कृत्वा मम च कर्माणि मम लोकं स गच्छति ॥

तो सर्व पापांपासून मुक्त, पूर्ण शुद्धीवर व ज्वररहित होऊन, माझ्या आज्ञेप्रमाणे कर्मे करून माझ्या लोकास प्राप्त होतो।

Verse 48

जालपादं भक्षयित्वा यस्तु मामुपसर्पति ॥ जालपादस्ततो भूत्वा वर्षाणि दश पञ्च च ॥

जो जालपाद खाऊन नंतर माझ्याकडे येतो, तो त्याच्या परिणामाने जालपाद होऊन दहा व पाच—म्हणजे पंधरा वर्षे तसाच राहतो।

Verse 49

कुम्भीरो दश वर्षाणि पञ्च वर्षाणि सूकरः ॥ तावद्भ्रमति संसारे मम चैवापराधतः ॥

दहा वर्षे तो कुम्भीर (मगर) होतो आणि पाच वर्षे सूकर; माझ्यावरील अपराधामुळे तेवढ्या काळ तो संसारात भटकत राहतो.

Verse 50

कृत्वा तु दुष्करं कर्म जायते विपुले कुले ॥ शुद्धो भागवतश्रेष्ठो ह्यपराधविवर्जितः ॥

परंतु कठीण प्रायश्चित्तकर्म करून तो विपुल (श्रेष्ठ) कुळात जन्म घेतो—शुद्ध, भागवतभक्तांतील श्रेष्ठ, आणि निःसंशय अपराधरहित.

Verse 51

सर्वकर्माण्यतिक्रम्य मम लोकं स गच्छति ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि जालपादस्य भक्षणे ॥

सर्व कर्मबंधने ओलांडून तो माझ्या लोकास जातो. आता जालपादाच्या भक्षणासाठीचे प्रायश्चित्त मी सांगतो.

Verse 52

तरन्ति मनुजा येन घोरसंसारसागरात् ॥ यावकान्नं दिनत्र्यां वायुभक्षो दिनत्रयम् ॥

ज्या साधनेने मनुष्य घोर संसारसागर तरतात: तीन दिवस यावक-अन्न, आणि तीन दिवस वायुभक्ष (म्हणजे उपवास).

Verse 53

फलभक्षो दिनत्र्यां तिलभक्षो दिनत्रयम् ॥ अक्षारलवणान्नाशी पुनस्तत्र दिनत्रयम् ॥

तीन दिवस फलभक्षी राहावा; तीन दिवस तिळभक्षी राहावा; नंतर पुन्हा तीन दिवस क्षार व लवणरहित अन्न सेवन करावे.

Verse 54

दशपञ्च दिनान्येवं प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ जालपादापराधस्य एवं कुर्वीत शोधनम्॥ विनीतात्मा शुचिर्भूत्वा य इच्छेत्सुशुभां गतिम् ॥

अशा प्रकारे पंधरा दिवस विधिपूर्वक प्रायश्चित्त करावे. जालपाद-संबंधी अपराधाचे शोधन याच रीतीने करावे. विनीत मनाने, शुद्ध होऊन, जो सुगती इच्छितो त्याने असे करावे.

Verse 55

अन्धो भूत्वा महाभागे एकं जन्म तमोमयः ॥ सर्वाशी सर्वभक्षश्च मानवः सोऽभिजायते ॥

हे महाभागे! अंध होऊन तो एक जन्म तमोमय अवस्थेत राहतो; तो असा मनुष्य म्हणून जन्मतो की जो सर्व काही खातो—सर्वभक्षी.

Verse 56

येनासौ लभते सिद्धिं कृष्णवस्त्रापराधतः ॥ सप्ताहं यावकं भुक्त्वा त्रिरात्रं सक्तुपिण्डिकाम् ॥

ज्या उपायाने तो कृष्णवस्त्र-संबंधी अपराधातून सिद्धी (शुद्धी) प्राप्त करतो—एक सप्ताह यावक खाऊन, आणि तीन रात्री सत्तूची पिंडिका घेऊन.

Verse 57

किल्बिषाद्येन मुच्यन्ते तव कर्मपरायणाः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥

“कोणत्या उपायाने तुझ्या कर्मपरायण जनांना पाप इत्यादींपासून मुक्ती मिळते?” श्रीवराह म्हणाले—“हे देवि, हे अनघे! मी जे सांगत आहे ते तत्त्वतः ऐक.”

Verse 58

एवं दिनान्येकविंशत्कृत्वा वै शुभलक्षणम् ॥ अपराधं न विन्देत मम लोकं स गच्छति

अशा प्रकारे एकवीस दिवस शुभलक्षणयुक्त नियम पाळल्यास तो अपराधात पडत नाही; तो माझ्या लोकास जातो.

Verse 59

तिलभक्षो दिनान्सप्त पाषाणस्य च भक्षकः ॥ पयो भुक्त्वा दिनं सप्त कारयेद्बुद्धिमान्मनः

सात दिवस तिळाचे भक्षण करावे आणि तपासाठी ‘पाषाणासारखा’ कठोर आहारही घ्यावा; नंतर सात दिवस केवळ दूध घेऊन बुद्धिमानाने मन स्थिर व संयमित करावे।