Adhyaya 132: Expiatory Rites for Contact with a Corpse and with a Menstruating Woman
Mṛtakasparśa-rajovalāsaṃsparśa-prāyaścitta
Ritual-Manual (Prāyaścitta) with Ethical-Discourse on Social Purity Norms
अध्याय १३२ हा वराह व पृथिवी (धरणी) यांचा उपदेशात्मक संवाद आहे. मृतक-स्पर्श आणि रजस्वला स्त्री-संस्पर्श यांमुळे होणाऱ्या अशौच/दोषांसाठी प्रायश्चित्ते येथे सांगितली आहेत. पृथिवी कठोर फलश्रुतीची नैतिकता व युक्ती विचारते—अशा स्पर्शाने इतके तीव्र परिणाम कसे होतात आणि भक्त शुद्ध कसे होतील. वराह राग, मोह, काम इत्यादींनी प्रेरित जाणीवपूर्वक दुष्कृत्यामुळे अपवित्रता वाढते असे सांगून क्रमवार उपाय देतात—एकाहार-नियम, त्रिरात्र उपवास, पंचगव्य सेवन, तसेच आकाश-शयनासारखी तपश्चर्या. शिस्त राखण्यासाठी पुनर्जन्म-परंपरा व सामाजिक अधःपतन यांसंबंधी ‘फल’ कथनही दिले आहे, ज्यामुळे पृथ्वीवर धर्मव्यवस्था पुनः स्थिर होते।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 132
Verse 1
अथ मृतकस्पर्शप्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ गत्वा तु मैथुनं भद्रे अस्नातो यः शवं स्पृशेत् ॥ रेतः पिबति दुर्बुद्धिः सहस्रं नव पञ्च च ॥
आता मृतक-स्पर्शाचे प्रायश्चित्त। श्रीवराह म्हणाले—हे भद्रे, जो मैथुन करून स्नान न करता प्रेतास स्पर्श करतो, तो दुर्बुद्धी ‘रेत’ हजार नऊ आणि पाच (म्हणजे 1014) वेळा पितो—असे म्हटले आहे।
Verse 2
वर्षं नारायणाच्छ्रुत्वा सा मही संशितव्रता ॥ ततो दीनमना भूत्वा प्रोवाच मधुसूदनम् ॥
नारायणाकडून ते ऐकून, व्रतस्थ व दृढ पृथ्वी मग दीनमन होऊन मधुसूदनास बोलली।
Verse 3
धरण्युवाच ॥ किमिदं भाषसे देव धर्मं भीषणसङ्कटम् ॥ कथमेवं पुमान्वै स रेतःपानपरो भवेत् ॥
धरणी म्हणाली—हे देव! आपण हे काय बोलता? हा धर्म अत्यंत भीषण व संकटमय आहे. असा पुरुष कसा काय वीर्यपानास आसक्त होईल?
Verse 4
एतनमे परमं दुःखं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि इदं गुह्यमनुत्तमम् ॥
हे माझे परम दुःख आहे; आपण ते सांगण्यास योग्य आहात. श्रीवराह म्हणाले—हे देवी! तत्त्वानुसार माझे ऐक; हा सर्वोत्तम व गूढ उपदेश आहे.
Verse 5
चिह्नमैतद्वरारोहे आधिचारविनिश्चयः ॥ पुरुषः स्त्रीषु कर्माणि यो विकुर्वीत निर्घृणः ॥
हे वरारोहे! हे एक चिन्ह आहे—दुराचाराविषयीचा निश्चय: जो पुरुष निर्दय होऊन स्त्रियांकडे अनुचित कर्म करतो.
Verse 6
दृष्टं तस्यापराधस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ एवमेतद्वरारोहे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
मनुष्य त्या अपराधाचे प्रत्यक्ष फळ प्राप्त करतो. हे वरारोहे! तू मला जे विचारतेस ते खरेच असेच आहे.
Verse 7
अपराधस्य दोषेण विशुद्धिश्च न जायते ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि रागदोषेण दोषितम् ॥
अपराधाच्या दोषामुळे शुद्धी उत्पन्न होत नाही. रागदोषाने दूषित झालेल्यासाठी मी प्रायश्चित्त सांगतो.
Verse 8
गृहस्थाः पुरुषा भद्रे मम कर्मपरायणाः ॥ यावकेन त्रयं क्षिप्त्वा पिण्याकेन दिनत्रयम् ॥
हे भद्रे, माझ्या विधिनिष्ठ कर्मात तत्पर गृहस्थ पुरुष—तीन दिवस यावक (जव) घेऊन, नंतर तीन दिवस पिण्याक (तेलपेंड) घेऊन (व्रत करतात)।
Verse 9
वायुभक्षं दिनं त्वेकं ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एवम् कुरुते भूमे विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
मग एक दिवस फक्त वायू-आहार करून, त्यानंतर पापातून मुक्त होतो. हे भूमे, जो असा विधिनिर्दिष्ट कर्म करतो.
Verse 10
प्रायश्चित्तं महाभागे मम लोकसुखावहम् ॥ स्पृष्ट्वा तु मृतकं भद्रे नरं पञ्चत्वमागतम् ॥
हे महाभागे, मी सांगितलेले प्रायश्चित्त माझ्या लोकी सुखदायक आहे. परंतु हे भद्रे, जो पञ्चत्वप्राप्त मृत पुरुषाला स्पर्श करतो…
Verse 11
मम शास्त्रं बहिष्कृत्य यः श्मशानं प्रपद्यते ॥ पितरस्तस्य सुश्रोणि आत्मनश्च पितामहाः ॥
जो माझे शास्त्र बाजूला सारून स्मशानास जातो, हे सुश्रोणि, त्याचे पितर आणि त्याचेच पितामहही (दुःख भोगतात)।
Verse 12
श्मशाने जम्बुका भूत्वा भक्षयन्ति शवांस्तथा ॥ ततो हरेर्वर्चः श्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥
स्मशानात ते कोल्हे होऊन तसेच प्रेतांचे भक्षण करतात. मग हरीच्या पवित्र तेजाचे श्रवण करून धर्मकामिनी वसुंधरा (प्रवृत्त झाली).
Verse 13
उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकहिताय वै ॥ धरण्युवाच ॥ तव नाथ प्रपन्नानां क्व पापं विद्यते प्रभो ॥
तिने सर्वलोकांच्या हितासाठी मधुर वचन उच्चारले. धरणी म्हणाली—हे नाथ, तुझ्या शरण आलेल्यांमध्ये, हे प्रभो, पाप कुठे असू शकते?
Verse 14
प्रायश्चित्तं च मे ब्रूहि येन मुच्यन्ति किल्बिषात् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
ज्यायोगे ते अपराधातून मुक्त होतील असे प्रायश्चित्त मला सांग. श्रीवराह म्हणाले—हे सुंदरी, तू जे मला विचारतेस ते तत्त्वतः ऐक.
Verse 15
कथयिष्यामि ते हीदं शोभनं पापनाशनम् ॥ एकाहारो दिनान्सप्त त्रिरात्रं चाप्युपोषितः ॥
हे शुभ व पापनाशक विधान मी तुला सांगतो. सात दिवस एकवेळ भोजन करावे आणि तीन रात्री उपवासही करावा.
Verse 16
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥ शवॆ स्पृष्टेऽपराधस्य एष ते कथितो विधिः ॥
त्यानंतर पंचगव्य पिल्यास तो दोषातून मुक्त होतो. शवाला स्पर्श करण्याच्या अपराधासाठी ही विधी मी तुला सांगितली आहे.
Verse 17
सर्वथा वर्जनीयं वै सर्वभागवतेन तु ॥ य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
हे सर्वथा वर्ज्य आहे—विशेषतः प्रत्येक भागवत भक्ताने. पण जो या विधानानुसार प्रायश्चित्त आचरेल…
Verse 18
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नापराधोऽस्ति तस्य वै ॥ नारीं रजस्वलां स्पृष्ट्वा यो मां स्पृशति निर्भयः ॥
तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो; खरेच त्याच्यावर कोणताही अपराध उरत नाही. परंतु रजस्वला स्त्रीला स्पर्श करून जो निर्भयपणे मला (पवित्र वस्तू/स्थळ) स्पर्श करतो…
Verse 19
अन्धश्च जायते देवि दरिद्रो ज्ञानमूर्खवान् ॥ न च विन्दति चात्मानं पतितो नरके यथा ॥
हे देवी, तो अंध व दरिद्री जन्मतो आणि त्याची बुद्धी भ्रमित व मूढ होते. तो आपल्या आत्मस्वरूपाचा बोध करत नाही, जणू नरकात पडलेला.
Verse 20
अपराधमिमं कृत्वा तत्रैवं नास्ति संशयः ॥ धरण्युवाच ॥ तव देव प्रपन्नानां मोक्षं संसारसागरात् ॥
हा अपराध केल्यावर परिणाम असाच होतो—यात संशय नाही. धरणी म्हणाली: हे देव, तुमच्या शरण आलेल्यांना संसारसागरातून मोक्ष (कसा मिळतो) ते सांगा.
Verse 21
अपराधसमायुक्तस्तव कर्मपरायणः ॥ कर्मणा येन शुध्येत तन्मे ब्रूहि जनार्दन ॥
अपराधांनी युक्त असला तरी जो तुमच्या विधिकर्मात तत्पर आहे—तो कोणत्या कर्माने शुद्ध होतो? हे जनार्दन, ते मला सांगा.
Verse 22
श्रीवराह उवाच ॥ स्पृष्ट्वा रजस्वलां नारीं नरो मद्भक्तितत्परः ॥ तपः कृत्वा त्रिरात्रं तु आकाशशयने वसेत् ॥
श्रीवराह म्हणाले: जो नर माझ्या भक्तीत तत्पर असताना रजस्वला स्त्रीला स्पर्श करतो, त्याने तीन रात्री तप करावे आणि आकाशशय्येवर वास करावा (छताविना उघड्यावर शयन करावे)।
Verse 23
शुद्धो भागवतो भूत्वा मम कर्मपरायणः ॥ एवं कृत्वा महाभागे प्रायश्चित्तं मम प्रियम् ॥
शुद्ध होऊन, भागवत भक्त बनून, माझ्या आज्ञारूप कर्मांत परायण हो. हे महाभागे, असे केल्यास हे प्रायश्चित्त मला प्रिय आहे.
Verse 24
मुच्यते किल्बिषाद्देवि आचारेण बहिष्कृतः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे यत्स्पृष्ट्वा तु रजस्वलाम् ॥
हे देवि, आचारभंगामुळे बहिष्कृत झालेला मनुष्य योग्य आचार पाळल्याने पापातून मुक्त होतो. हे भद्रे, रजस्वला स्त्रीला स्पर्श केल्यावर जे कर्तव्य आहे ते मी तुला सांगितले.
Verse 25
स्पृष्ट्वा तु मृतकं देवि यो मत्क्षेत्रेषु तिष्ठति ॥ शतवर्षसहस्राणि गर्भेषु परिवर्तते ॥
हे देवि, जो मृतकाला स्पर्श करून माझ्या पवित्र क्षेत्रात राहतो, तो शेकडो हजारो वर्षे गर्भांत फिरत राहतो.
Verse 26
दशवर्षसहस्राणि चाण्डालश्चैव जायते ॥ अन्धः सप्तसहस्राणि मण्डूकश्च शतं समाः ॥
दहा हजार वर्षे तो चांडाल योनीत जन्म घेतो; सात हजार वर्षे अंध होतो; आणि शंभर वर्षे बेडूक होतो.
Verse 27
मक्षिका त्रीणि वर्षाणि टिट्टिभैकादशं समाः ॥ दंशो वै सप्त चान्यानि कृकलासो भवेत्समाः ॥
तीन वर्षे तो माशी होतो; अकरा वर्षे टिट्टिभ (एक पक्षी) होतो; सात वर्षे दंशक कीटक होतो; आणि उरलेल्या वर्षांत पाल होतो.
Verse 28
एवं स चात्मदोषेण मम कर्मपरायणः ॥ प्राप्नोति सुमहद्दुःखं देवि चैवं न संशयः ॥
अशा प्रकारे, माझ्या कर्मविधींमध्ये परायण असला तरी तो स्वतःच्या दोषामुळे, हे देवी, अत्यंत महान दुःखास प्राप्त होतो—यात संशय नाही.
Verse 29
ततो हरेर्वचः श्रुत्वा दुःखेन परिपृच्छति ॥ सर्वसंसारमोक्षाय प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥
त्यानंतर हरीचे वचन ऐकून ती दुःखाने विचारते; आणि सर्व संसारचक्रातून मोक्षासाठी वसुंधरेने उत्तर दिले.
Verse 30
धरण्युवाच ॥ किमिदं भाषसे देव मानुषाणां दुरासदम् ॥ वाक्यं भीषणमत्यन्तं मम मर्मप्रभेदकम् ॥
धरणी म्हणाली: हे देव, तुम्ही हे काय बोलता—जे मनुष्यांस अत्यंत दुर्गम आहे? तुमचे वचन अतिशय भीषण आहे; ते माझ्या मर्माला भेदते.
Verse 31
आचाराच्च परिभ्रष्टस्तवकर्मपरायणः ॥ यथा तरति दुर्गाणि प्रायश्चित्तं तथा वद ॥
जो तुमच्या कर्मविधींमध्ये परायण असूनही आचारातून ढळला आहे, तो जसा दुर्गम संकटे पार करील—तसे प्रायश्चित्त सांगा.
Verse 32
श्रुत्वा पृथ्व्यास्तथा वाक्यं लोकनाथो जनार्दनः ॥ धर्मसंरक्षणार्थाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
पृथ्वीचे असे वचन ऐकून, लोकनाथ जनार्दनाने धर्मसंरक्षणासाठी वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले.
Verse 33
श्रीवराह उवाच ॥ स्पृष्ट्वा तु मृतकं भूमे मम कर्मपरायणः ॥ एकाहारं ततस्तिष्ठेद्दिनानि दश पञ्च च ॥
श्रीवराह म्हणाले—हे भूमी, मृतकास स्पर्श केल्यानंतर जो माझ्या विहित कर्मांत परायण आहे, त्याने पुढे पंधरा दिवस दररोज एकदाच भोजन करावे।
Verse 34
तत एवं विधिं कृत्वा पञ्चगव्यं तु प्राशयेत् ॥ शुद्धभावं विशुद्धात्मा कर्मणा च न लिप्यते ॥
अशा प्रकारे विधी करून पंचगव्याचे प्राशन करावे। शुद्ध भावाचा व विशुद्ध आत्मा असलेला पुरुष त्या कर्माने लिप्त होत नाही।
Verse 35
एतत्ते कथितं देवि स्पृष्ट्वा मृतकमेव च ॥ दोषं चैव विशुद्ध्यर्थं यत्त्वया पूर्वपृच्छितम् ॥
देवी, मृतकस्पर्शामुळे होणारा दोष आणि शुद्धीचा उपाय—जो तू पूर्वी विचारलास—तो मी तुला सांगितला आहे।
Verse 36
य एतेन विधानेंन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ अपराधविमुक्तो वै मम लोकं स गच्छति ॥
जो या विधानानुसार प्रायश्चित्त आचरतो, तो अपराधमुक्त होऊन निश्चयाने माझ्या लोकास जातो।
Verse 37
ज्ञात्वा कर्मापराधं तु न स पापेन लिप्यते ॥ एतत्ते कथितं भद्रे मिथुनं योऽभिगच्छति ॥
कर्मातील अपराध जाणून घेतल्यास तो पापाने लिप्त होत नाही. हे भद्रे, मी तुला सांगितले आहे—जो मैथुनाकडे प्रवृत्त होतो त्याविषयी।
Verse 38
रागमोहेन संयुक्तः कामेन च वशीकृतः ॥ वर्षाणां तु सहस्रैकं रजः पिबति निर्घृणः ॥
राग-मोहाने संयुक्त व कामाने वशीभूत झालेला तो निर्दयी एक हजार एक वर्षे ‘रजस्’चे पान करीतो.
Verse 39
हस्ती वर्षशतं चैव खरो द्वात्रिंशकं भवेत् ॥ मार्जारो नववर्षाणि वानरो दशपञ्च च ॥
(तो) शंभर वर्षे हत्ती, बत्तीस वर्षे गाढव, नऊ वर्षे मांजर आणि पंधरा वर्षे वानर होतो.
Inside Adhyaya 132
How it unfolds
- Where it opens
Varāha and Pṛthivī (Dharāṇī) continue a didactic dialogue; Varāha introduces prāyaścitta rules for impurity arising from transgressive bodily contact—especially mṛtaka-sparśa (touching a corpse) and rajasvalā-saṃsparśa (touching a menstruating woman).
- Central event
Pṛthivī challenges the moral logic and proportionality of the severe karmaphala described for such contacts and asks how devotees/householders can regain purity; Varāha explains that culpability intensifies when the act is driven by rāga–moha–kāma and lays out graded remedial observances (dietary restraint, fasting, pañcagavya, and austerities).
- Climax resolution
Varāha resolves the tension by mapping ‘impurity’ to intention and discipline: deliberate or lust-driven contact demands stricter expiation, while regulated prāyaścitta (ekāhāra, trirātra, pañcagavya, ākāśa-śayana, etc.) restores ācāra and reintegrates the person into household and devotional order; deterrent rebirth/social-degradation outcomes function as enforcement rhetoric.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are named in this passage. Ritual setting terms include śmaśāna (cremation ground) as a liminal ecological-social space; the narrative also references ‘matkṣetra’ (Varāha’s sacred domain/field) in a non-toponymic way.
Ritual instructions
- Primary RitualPrāyaścitta for mṛtaka-sparśa and rajasvalā-saṃsparśa (graded expiatory purification).
- BenefitPurification from contact-based impurity, mitigation of karmic consequences, restoration of ritual-social standing (ācāra) and household/devotional continuity (including ancestral order).
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (Dharāṇī/Vasundharā) · Didactic and juridical (dharma-manual style) with moral interrogation by Pṛthivī and authoritative clarification by Varāha.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (didactic calm) with undertones of Bhayānaka (deterrent fear)
- Emotional ProgressionConcern and moral doubt (Pṛthivī) → ethical clarification linking impurity to intention → disciplined resolve through graded remedies → sober deterrence via karmaphala warnings → re-stabilization of dharmic order.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-specific; practices are portable and framed for householders/devotees. If contextualized, one may consult local dharma authorities for regionally accepted prāyaścitta norms; cremation-ground proximity is conceptual rather than a recommended visit.
Frequently Asked Questions
The chapter frames bodily-contact transgressions as ethically consequential when driven by rāga (attachment), moha (delusion), and kāma (desire), and it teaches that disciplined remedial practice (prāyaścitta)—dietary restraint, fasting, and prescribed purificatory acts—restores ritual-social order (ācāra) and prevents continued karmic entanglement.
No lunar tithi, month, or seasonal markers are specified. Timing is expressed through counted observances: dinatraya (three days), eka-dina (one day), sapta-dina (seven days), trirātra (three nights), daśa-pañca-dina (fifteen days), and varṣa/sahasra-varṣa durations in karmaphala statements.
Pṛthivī’s questioning positions Earth as a moral witness concerned with the destabilizing effects of harmful ācāra. The prescriptions can be read as a social-ecological stabilizing program: regulating interaction with liminal spaces (śmaśāna), enforcing hygienic-ritual boundaries, and promoting self-restraint to reduce disorder that symbolically burdens the terrestrial realm.
No royal dynasties or sage lineages are named. The chapter references culturally significant categories and relations—gṛhastha (householder), bhāgavata (devotional identity), pitṛ (ancestors), and pitāmaha (forefathers)—to situate expiation within household society and ancestral continuity.
Ask anything about Adhyaya 132 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
