Adhyaya 131: Expiation for Chewing the Tooth-stick (Dantakāṣṭha)
Dantakāṣṭha-carvaṇa-prāyaścitta
Ritual-Manual
या अध्यायात वराह व पृथ्वी यांचा उपदेशपर संवाद असून शौचाचार व दैनंदिन वर्तनाचे दोष‑फल सांगितले आहे। वराह म्हणतात की दंतकाष्ठ चर्वून जो त्यांच्या समीप येतो, त्याचे पूर्वसंचित पाप नष्ट होते; हे कर्म अत्यंत शुद्धिकारक मानले आहे। पृथ्वी विचारते—एक लहानसा दोष इतक्या मोठ्या कर्मफलाचा नाश कसा करील? तेव्हा वराह मुखातील अशुद्धी—कफ, पित्त, रक्त, पूय व दुर्गंध—यांचे वर्णन करून सांगतात की दंतकाष्ठ‑चर्वणाने त्या मळाचा ‘बीज’ नष्ट होतो; तसेच योग्य आचार नसल्यास भागवत‑शौचातही दोष येतो। पुढे दंतकाष्ठ न करता कर्म केलेल्यांसाठी प्रायश्चित्त सांगितले आहे—उघड्या आकाशाखाली/मोकळ्या भूमीवर शयन (आकाश‑शयन) दोन किंवा पाच दिवस, दंतकाष्ठ‑वर्जनासह; याने अपराध निवृत्त होतो।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 131
Verse 1
अथ दन्तकाष्ठाचर्वणप्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ दन्तकाष्ठमचरवित्वा यो हि मामुपसर्पति ॥ पूर्वकालकृतं कर्म तेन चैकेन नश्यति
आता दंतकाष्ठ चर्वणासंबंधी प्रायश्चित्त. श्रीवराह म्हणाले—जो दंतकाष्ठ न चावता माझ्याकडे येतो, त्या एकाच कृतीने पूर्वकाळी केलेले कर्म नष्ट होते।
Verse 2
नारायणवचः श्रुत्वा पृथिवी धर्मसंश्रितः ॥ विष्णुभक्तसुखार्थाय हृषीकेशमुवाच ह
नारायणाचे वचन ऐकून, धर्माश्रयी पृथ्वीने विष्णुभक्तांच्या सुखासाठी हृषीकेशाला सांगितले।
Verse 3
धरण्युवाच ॥ सर्वकालकृतं कर्म क्लेशेन महताऽनघ ॥ कथमेकापराधेन सर्वमेव प्रणश्यति ॥
धरणी म्हणाली—हे निष्पाप! मोठ्या कष्टाने दीर्घकाळ साठलेले कर्म, एका अपराधाने सर्वस्वी कसे नष्ट होते?
Verse 4
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरी तत्त्वेन कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ येन चैका पराधेन पूर्वकर्म प्रणश्यति ॥
श्रीवराह म्हणाले—हे सुंदरी, हे अनघे, मी तत्त्वतः सांगत आहे ते ऐक; ज्यामुळे एका अपराधाने पूर्वकर्म नष्ट होते।
Verse 5
मनुष्यः किल्बिषी भद्रे कफपित्तसमन्वितः ॥ पूयशोणितसम्पूर्णं दुर्गन्धि मुखमस्य तत् ॥
हे भद्रे, मनुष्य दोषयुक्त असतो; कफ-पित्तयुक्त, त्याचे मुख पूय व रक्ताने परिपूर्ण आणि दुर्गंधीयुक्त असते।
Verse 6
तत्सर्वबीजं नश्येत दन्तकाष्ठस्य भक्षणात् ॥ शुद्धिर्भागवती चैव आचारेण विवर्जिता ॥
दंतकाष्ठ भक्षणाने ते सर्व ‘बीज’ नष्ट होते; आणि आचार नसल्यास भागवती शुद्धीही दूर होते।
Verse 7
धरण्युवाच ॥ दन्तकाष्ठमखादित्वा यः कर्माणि करोति ते ॥ प्रायश्चित्तं च मे ब्रूहि येन धर्मो न नश्यति ॥
धरणी म्हणाली—जो दंतकाष्ठ न खाता ते कर्म करतो, त्याच्यासाठी असे प्रायश्चित्त मला सांगा ज्याने धर्म नष्ट होणार नाही।
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ एवमेतन्महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि हीदं ते यथा शुध्यन्ति मानवाः ॥
श्रीवराह म्हणाले—हे महाभागे, तू मला जे विचारतेस ते तसेच आहे; मनुष्य कसे शुद्ध होतात ते मी तुला सांगतो।
Verse 9
आकाशशयनं कृत्वा दिनानि द्वे च पञ्च च ॥ अभुक्तदन्तकाष्ठाश्च एवं शुध्यन्ति मानवाः ॥
दोन दिवस किंवा पाच दिवस उघड्या आकाशाखाली शयन करून, आणि दंतकाष्ठाचे सेवन न करता—अशा प्रकारे मनुष्य शुद्ध होतात।
Verse 10
कुतस्तस्यापराधोऽस्ति एवमेव न संशयः ॥
त्याच्या बाबतीत अपराध कसा असू शकतो? असेच आहे—यात संशय नाही।
Verse 11
एवं ते कथितं भद्रे दन्तकाष्ठस्य भक्षणम् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
हे भद्रे, दंतकाष्ठाच्या भक्षणाविषयी तुला असे सांगितले. जो या विधीनुसार प्रायश्चित्त आचरेल…
Frequently Asked Questions
The chapter frames everyday bodily discipline (especially oral cleanliness and regulated conduct) as ethically consequential: the text instructs that correct practice surrounding dantakāṣṭha and prescribed expiation for lapses functions to restore ritual and moral order, presented through a debate on how a single act can affect accumulated karma.
No lunar phases (tithi), months, or seasonal markers are specified. The only timing given is duration: the prāyaścitta is to be undertaken for either two days or five days (dināni dve ca pañca ca), along with ākāśa-śayana and abstention related to dantakāṣṭha.
Environmental stewardship is implicit rather than explicit: Pṛthivī’s role as the questioning Earth foregrounds a terrestrial-ethical lens in which personal conduct (ācāra) is treated as part of maintaining dharma. The dialogue suggests that disciplined daily practices and corrective penances contribute to social-ritual stability, which the text often associates with the well-being of the Earth as a moral-ecological order.
No royal lineages, sages, or administrative figures are named in this passage. The only figures explicitly present are Varāha (as instructor) and Pṛthivī (as dharma-oriented interlocutor).