Adhyaya 125: The Cycle of Māyā (Illusory Causation and Perceptual Reversal)

Verse 1

अथ मायाचक्रम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा षडृतुकर्माणि पृथिवी संशितव्रता ॥ ततो नारायणं भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

आता मायाचक्र. सूत म्हणाला— षडृतूंची कर्मे ऐकून व्रतस्थ व दृढ पृथ्वीने; मग ती वसुंधरा पुन्हा नारायणास प्रत्युत्तर देऊन बोलली.

Verse 2

मङ्गल्याश्च पवित्राश्च ये त्वया समुदाहृताः ॥ मम लोकेषु विख्याता मनः प्रह्लादयन्ति ते ॥

तुझ्याकडून सांगितलेले जे उपदेश मंगलमय व पवित्र आहेत, ते माझ्या लोकांत प्रसिद्ध आहेत; ते मन प्रसन्न करतात.

Verse 3

श्रुत्वा त्वेतानि कर्माणि त्वन्मुखोक्तानि माधव ॥ जातास्मि निर्मला देव शशाङ्क इव शारदः ॥

हे माधव, तुझ्या मुखातून सांगितलेली ही कर्मे ऐकून, हे देव, मी निर्मळ झाले आहे—जशी शरद ऋतूतील चंद्रमा।

Verse 4

एतन्मे परमं गुह्यं परं कौतूहलं तथा ॥ मम चैव हितार्थाय त्वं विष्णो वक्तुमर्हसि ॥

हे माझे परम गुप्त आणि सर्वोच्च कुतूहल आहे; माझ्या हितासाठी, हे विष्णो, तूच हे सांगण्यास योग्य आहेस।

Verse 5

यामेनां भाषसे देव मम मायेत्य नित्यशः ॥ का माया कीदृशी विष्णो किं वा मायेत्य चोच्यते ॥

हे देव, ज्याला तू नेहमी ‘माझी माया’ असे म्हणतोस—ती माया काय, कशी आहे, हे विष्णो, आणि तिला ‘माया’ असे का म्हणतात?

Verse 6

ज्ञातुमिच्छामि मायार्थं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥

मला मायेचा अर्थ—हे परम उत्तम रहस्य—जाणून घ्यायचे आहे; तेव्हा तिचे वचन ऐकून, माया-करण्डक विष्णू उत्तर देण्यास सिद्ध झाले।

Verse 7

प्रत्युवाच तदा वाक्यं प्रहस्य तु वसुन्धराम् ॥ भूमे मा पृच्छ मायां मे यन्मां पृच्छसि सादरम् ॥

तेव्हा वसुंधरेला हसत त्यांनी उत्तर दिले: “हे भूमे, माझ्या मायेबद्दल विचारू नकोस—ज्याबद्दल तू इतक्या आदराने विचारतेस।”

Verse 8

वृथाक्लेशं किमर्थं त्वं प्राप्स्यते यद्विलोकनात् ॥ अद्यापि मां न जानन्ति रुद्रेन्द्राः सपितामहाः ॥

ते पाहण्याच्या प्रयत्नाने तू व्यर्थ क्लेश का सोसशील? आजही पितामह (ब्रह्मा) सहित रुद्र व इंद्र मला पूर्णपणे जाणत नाहीत।

Verse 9

मम मायां विशालाक्षि किं पुनस्त्वं वसुन्धरे ॥ पर्जन्यो वर्षते यत्र तज्जलेन प्रपूर्यते ॥

हे विशालाक्षि! ही माझी माया आहे; मग हे वसुंधरे, तुझे तर अधिकच. जिथे मेघ वर्षा करतो, ते स्थान त्या जलाने पूर्ण भरून जाते.

Verse 10

अमायां न स दृश्येत मायैयं मम तत्त्वतः ॥ हेमन्ते सलिलं कूपे उष्णं भवति सुन्दरी ॥

माया नसती तर ते दिसले नसते; ही खरोखर माझीच माया आहे. हे सुंदरी! हेमंत ऋतूत विहिरीतील पाणी उबदार होते.

Verse 11

भवेच्च शीतलं ग्रीष्मे मायैयं मम तत्त्वतः ॥ पश्चिमां दिशमास्थाय यदस्तं याति भास्करः ॥

आणि ग्रीष्मात ते थंड होते—ही खरोखर माझी माया आहे. जसे पश्चिम दिशेकडे जाऊन भास्कर अस्ताला जातो.

Verse 12

उदेति पूर्वतः प्रातर्मायैयं मम सुन्दरी ॥ शोणितं चैव शुक्रं च उभे च प्राणिसंस्थिते ॥

सकाळी तो पूर्वेकडून उगवतो—हे सुंदरी, ही माझी माया आहे. आणि रक्त व शुक्र—ही दोन्ही प्राण्यांत स्थित आहेत.

Verse 13

गर्भे च जायते जन्तुर्मायेयं मम सुन्दरी। जीवः प्रविश्य गर्भं तु सुखदुःखे च विन्दति॥

गर्भात प्राणी जन्माला येतो—हे सुंदरी, ही माझी माया आहे. जीव गर्भात प्रवेश करून सुख-दुःख अनुभवतो.

Verse 14

जातश्च विस्मरेत्सर्वमेषा माया ममोत्तमा॥ आत्मकर्माश्रितो जीवो नष्टसंज्ञो गतस्पृहः॥

जन्म झाल्यावर तो सर्व काही विसरतो—ही माझी परम माया आहे। आपल्या कर्मांवर अवलंबून जीवाची शुद्ध जाणीव नष्ट होते आणि तो स्पृहाहीन होतो।

Verse 15

कर्मणा नीयतेऽन्यत्र मायैषा मम चोत्तमा॥ शुक्रशोणितसंयोगाज्जायते मम जन्तवः॥

कर्मामुळे जीव दुसरीकडे नेला जातो—हीसुद्धा माझी परम माया आहे। शुक्र व शोणित यांच्या संयोगातून माझे प्राणी जन्माला येतात।

Verse 16

अङ्गुल्यश्चरणौ चैव भुजौ शीर्षं कटिस्तथा॥ पृष्ठं तथोदरं चैव दन्तौष्ठपुटनासिकम्॥

बोटे, पाय आणि भुजा; शिर तसेच कटी; पाठ आणि उदर; दात, ओठ, गाल आणि नाक—

Verse 17

कर्णौ नेत्रे कपालौ च ललाटं जिह्वया सह॥ एतया मायया युक्ता जायन्ते यदि जन्तवः॥

कान, डोळे, कपाल आणि ललाट जिभेसह—या मायेशी युक्त झाले की प्राणी जन्माला येतात।

Verse 18

तस्यैव जीर्यते भुक्तमग्निना पीतमेव च॥ अधश्च स्रवते जन्तुरेषा माया ममोत्तमा॥

त्याच प्राण्याचे खाल्लेले अग्नीने पचते आणि प्यायलेलेही; तसेच तो खालीकडे मल-मूत्र विसर्जित करतो—ही माझी परम माया आहे।

Verse 19

सर्वर्तुषु निजाकारः स्थावरे जङ्गमे तथा॥ तत्त्वं न ज्ञायते तस्य मायैषा मम सुन्दरी॥

सर्व ऋतूंमध्ये, स्थावर व जंगम सर्वांमध्ये तोच निजाकार असतो; तरीही त्याचे तत्त्व कळत नाही—हे सुंदरी, हीच माझी माया आहे।

Verse 20

आपो दिव्यास्तथा भौमा आपो येषु प्रतिष्ठिताः॥ नद्यो वृद्धिं प्रयान्त्यत्र मायैषा मम सुन्दरी॥

जल दिव्यही आहेत आणि भौमही; जिथे जिथे जल प्रतिष्ठित असते तिथे नद्या वाढीस जातात—हे सुंदरी, हीच माझी माया आहे।

Verse 21

वृष्टौ बहूदकाः सर्वे पल्वलानि सरांसि च॥ ग्रीष्मे सर्वाणि शुष्यन्ति एतन्मायाबलं मम॥

पावसाळ्यात सर्व पल्वले व सरोवरे पाण्याने भरतात; उन्हाळ्यात ती सर्व कोरडी पडतात—हे माझ्या मायाचे बळ आहे।

Verse 22

मायामेतामहं कृत्वा तोषयामि दिवौकसः॥ लोकाः सर्वे विजानन्ति देवा नित्यं मखाशिनः॥

ही माया निर्माण करून मी दिवौकसांना तृप्त करतो; सर्व लोक जाणतात—देव नित्य यज्ञभागाचे भोगी आहेत।

Verse 23

हिमवच्छिखरान्मुक्ता नाम्ना मन्दाकिनी नदी ॥ गां गता सा भवेद्गङ्गा मायैषा मम कीर्तिता

हिमवताच्या शिखरांतून मुक्त झालेली ‘मंदाकिनी’ नावाची नदी पृथ्वीवर आली की ‘गंगा’ होते—ही माझी माया म्हणून कीर्तिली आहे।

Verse 24

मेघा वहन्ति सलिलमुद्धृत्य लवणार्णवात् ॥ वर्षन्ति मधुरं लोके एतन्मायाबलं मम

मेघ खाऱ्या समुद्रातून पाणी उचलून वाहतात आणि जगात ते गोड (स्वच्छ) पाणी म्हणून पर्जन्यरूपाने पाडतात—हे माझ्या मायाबळाचे सामर्थ्य आहे।

Verse 25

रोगार्ता जन्तवः केचिद्भक्षयन्ति महौषधम् ॥ तस्य वीर्यं समाश्रित्य मायां तु विसृजाम्यहम्

रोगाने पीडित काही प्राणी महौषध सेवन करतात; त्या औषधाच्या वीर्यावर आधार घेऊन मी माया (निर्णायक शक्ती) प्रकट करतो।

Verse 26

औषधे दीयमानेऽपि जन्तुः पञ्चत्वमेति यत् ॥ निर्वीर्यमौषधं कृत्वा कालो भूत्वा हराम्यहम्

औषध दिली जात असतानाही प्राणी मृत्यूस प्राप्त होऊ शकतो; औषध निष्प्रभ करून, काळरूप होऊन मी प्राण हरतो।

Verse 27

प्रथमं जायते गर्भः पश्चात्संजायते पुमान् ॥ जायते मध्यमं रूपं ततोऽपि जरया युतः

प्रथम गर्भ उत्पन्न होतो, नंतर मनुष्य जन्मतो. मध्ये देहरूपाची अवस्था येते, आणि पुढे तो पुन्हा जरेने युक्त होतो।

Verse 28

तत इन्द्रियनाशश्च एतन्मायाबलं मम ॥ यद्भूमौ विहितं बीजं तस्मात्तज्जायतेऽङ्कुरम्

त्यानंतर इंद्रियांचा नाश होतो—हे माझ्या मायाबळाचे सामर्थ्य आहे. आणि जे बीज भूमीत ठेवले जाते, त्यातूनच अंकुर उगवतो।

Verse 29

तत्रामृतं विसृजामि मायायोगेन भूरिशः ॥ लोक एवम् विजानाति गरुडो वहतेऽच्युतम्

तेथे मी माया-योगाच्या साधनेने विपुल अमृत प्रकट करतो; म्हणून जग असे जाणते— ‘गरुड अच्युताला वाहतो।’

Verse 30

भूत्वा वेगेन गरुडो वहाम्यात्मानमात्मना ॥ या एता देवताः सर्वा यज्ञभागेन तोषिताः

वेगाने गरुड होऊन मी स्वतःला स्वतःच वाहतो. ज्या सर्व देवता यज्ञभागाने तृप्त होतात…

Verse 31

मायामेतामहं कृत्वा यक्ष्यामि त्रिदिवौकसः ॥ सर्वोऽपि भजते लोके यष्टारं च बृहस्पतिम्

ही माया रचून मी त्रिदिववासी देवांसाठी यज्ञ करीन; आणि लोकी सर्वजण यजमानास तसेच बृहस्पतीलाही भजतात.

Verse 32

मायामाङ्गिरसीं कृत्वा याजयामि दिवौकसः ॥ सर्वे लोका विजानन्ति वरुणः पाति सागरम्

आंगिरस परंपरेशी संबंधित माया रचून मी दिवौकसांकडून यज्ञ करवितो; सर्व लोक जाणतात— वरुण सागराचे रक्षण करतो.

Verse 33

मायां तु वारुणीं कृत्वा रक्षामि च महार्णवम् ॥ सर्वे लोकाः विजानन्ति कुबेरोऽयं धनेश्वरः ॥

वारुणी माया धारण करून मी महासागराचे रक्षण करतो; सर्व लोक जाणतात— ‘हा कुबेर, धनाचा अधिपती आहे।’

Verse 34

कुबेरमायामादाय अहं रक्षामि तद्धनम् ॥ एवं लोकाः विजानन्ति वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥

कुबेराची माया धारण करून मी त्या धनाचे रक्षण करतो. असे लोक जाणतात— ‘वृत्राचा वध शक्र (इंद्र) यांनी केला.’

Verse 35

शाक्रीं मायां समास्थाय मया वृत्रो निषूदितः ॥ एवं लोकाः विजानन्ति आदित्यश्च ध्रुवो महान् ॥

शक्रसंबंधी माया आश्रयून माझ्याद्वारे वृत्राचा संहार झाला. असे लोक जाणतात— ‘आदित्य (सूर्य)ही महान् ध्रुव, म्हणजे स्थिर आहे.’

Verse 36

मेरुं मायामयं कृत्वा वहाम्यादित्यमेव च ॥ एवमाभाषते लोको जलं वा नश्यतेऽखिलम् ॥

मेरूला मायामय करून मी आदित्य (सूर्य)लाही धारण करतो. असे लोक म्हणतात— ‘नाहीतर सर्व जल नष्ट झाले असते.’

Verse 37

यदीदं भाषते लोकः कुत्रैतत्तिष्ठते जलम् ॥ देवा अपि न जानन्ति अमृतं कुत्र तिष्ठति ॥

जर लोक असे म्हणतात— ‘हे जल कुठे टिकते?’—तर देवांनाही माहीत नाही की ‘अमृत कुठे स्थित आहे.’

Verse 38

मम मायानियोगेन तिष्ठति ह्यौषधं वने ॥ लोको ह्येवं विजानाति राजा पालयते प्रजाः ॥

माझ्या मायानियमनाने वनात औषधी (जडीबुटी) टिकून राहते. असे लोक समजतात— ‘राजा प्रजेचे पालन-रक्षण करतो.’

Verse 39

राजमायामहं कृत्वा पालयामि वसुन्धराम् ॥ ये तु वै द्वादशादित्या उदेष्यन्ति युगक्षये ॥

मी राजमायेचा आश्रय घेऊन वसुंधरेचे पालन करतो. आणि युगाच्या क्षयी जे बारा आदित्य उदयास येतील—

Verse 40

प्रविश्य तानहं भूमे मायां लोके सृजाम्यहम् ॥ सूर्यश्च चांशुना भूमे सदा लोकेषु पच्यते ॥

हे भूमे, त्यांच्यात प्रवेश करून मी लोकी माया निर्माण करतो. आणि सूर्य आपल्या किरणांनी सर्वदा लोकांत पृथ्वीला तापवितो/पकवितो.

Verse 41

मायामंशुमयीं कृत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ वर्षन्ते यत्र संवर्त्ता धारैर्मुसलसन्निभैः ॥

मायेला किरणमय रूप देऊन मी अखिल जगत व्यापून टाकतो. जिथे संवर्तकाळचे पर्जन्य मुसळासारख्या धारांनी कोसळतात.

Verse 42

मायां सांवर्त्तकीं गृहीत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ यत्स्वपामि वरारोहे शेषस्योपरि धारिणि ॥

संवर्ताशी संबंधित माया धारण करून मी अखिल जगत व्यापतो—जेव्हा मी शेषाच्या वर शयन करतो, हे वरारोहे, हे धारिणी.

Verse 43

अनन्तमायया चाहं धारयामि स्वपामि च ॥ वराहमायामादाय भूमे जानासि किं न वै ॥

अनंत मायेनं मी (जगत) धारणही करतो आणि शयनही करतो. हे भूमे, वराहमाया धारण करून—हे तुला कळत नाही काय?

Verse 44

देवा यत्र निलीयन्ते सा माया मम कीर्तिता ॥ त्वं चापि वैष्णवीं मायां कृत्वा जानासि किं न तत् ॥

ज्या ठिकाणी देव लीन होतात, तीच माझी माया म्हणून सांगितली आहे। आणि तूही वैष्णवी माया धारण करून ते जाणत नाहीस काय?

Verse 45

धारितासि च सुष्रोणि वारान् सप्तदशैव तु ॥ माया तु मम देवीयं कृत्वा ह्येकार्णवां महीम् ॥

हे सुश्रोणि! तू खरोखरच सतरावेळा धारण केली गेलीस. आणि माझी ही दिव्य माया प्रलयकाळी पृथ्वीला एकच महासागर करून टाकते…

Verse 46

तेऽपि मायां न जानन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ अथो पितृगणाश्चापि य एते सूर्यवर्चसः ॥

तेही माझ्या मायेमुळे मोहित होऊन ही माया जाणत नाहीत. तसेच सूर्यसमान तेज असलेले पितृगणही (तिला जाणत नाहीत).

Verse 47

मायां पितृमयीं ह्येतां गृह्णामीति च तत्त्वतः ॥ किन्तु त्वयैव सुष्रोणि अन्यच्च शृणु सुन्दरी ॥

‘मी पितृमयी ही माया स्वीकारतो’—असे तत्त्वतः म्हटले जाते. पण हे सुश्रोणि, हे सुंदरी! तू स्वतः आणखीही ऐक.

Verse 48

ऋषिर्मायानुसारेण स्त्रिया योनिं प्रवेशितः ॥ ततो विष्णोर्वचः श्रुत्वा श्रोतुकामा वसुन्धरा ॥

मायेच्या नियमानुसार एका ऋषीला स्त्रीच्या गर्भात प्रवेश करविला गेला. नंतर विष्णूचे वचन ऐकून वसुंधरा (पृथ्वी) अधिक ऐकण्यास उत्सुक झाली.

Verse 49

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा वाक्यमेतत्तदब्रवीत् ॥ किं तेन ऋषिमुख्येन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥

दोन्ही हातांनी भक्तिभावाने अंजली करून ती असे म्हणाली— “त्या ऋषिमुख्याने कोणते अत्यंत दुर्धर कर्म केले?”

Verse 50

स्त्रीत्वं चैव पुनः प्राप्तं स्त्रीयोनिं चैव प्रापितः ॥ एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं मम ॥

आणि (कसे) पुन्हा स्त्रीत्व प्राप्त झाले, आणि (कसे) त्याला स्त्रीयोनीत पोहोचविले गेले— हे सर्व मला सांगा; माझे कौतूहल फार मोठे आहे।

Verse 51

तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य स्त्रीत्वे यत्कर्म पापकम् ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा हृष्टतुष्टमना हरिः ॥

त्या ब्राह्मणमुख्याच्या स्त्रीत्वात जे पापकर्म होते (तेही सांगा). मग माझे वचन ऐकून हरि हर्षित व संतुष्टचित्त झाले।

Verse 52

मधुरं वाक्यमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि धर्माख्याने च सुन्दरी ॥

मधुर वचन घेऊन त्यांनी वसुंधरेला उत्तर दिले— “हे देवी, तत्त्वतः माझे ऐक; हे सुंदरी, धर्माचे आख्यानही ऐक.”

Verse 53

माया मम विशालाक्षि रोहिणी लोमहर्षिणी ॥ मायाया मम योगेन सोमशर्मा च कर्षितः

हे विशालाक्षि! माझी माया—रोहिणी, जी रोमांच उत्पन्न करते—माझ्या त्या मायाच्या योगबलाने सोमशर्माही आकृष्ट (वश) झाला।

Verse 54

गतो गतिरनेकाश्च उत्तमाधममध्यमाः ॥ ब्राह्मणत्वं पुनः प्राप्तो मम मायाप्रचोदितः

तो उत्तम, अधम व मध्यम अशा अनेक गतिंतून गेला आणि माझ्या मायेनें प्रेरित होऊन पुन्हा ब्राह्मणत्व प्राप्त झाले।

Verse 55

ममैवाराधनपरो मम कर्मपरायणः ॥ नित्यं चिन्तयते भूमे मम मूर्तिं मनोरमाम्

तो केवळ माझ्याच आराधनेत तत्पर, माझ्याच कार्यात परायण आहे; आणि हे भूमे, तो नित्य माझ्या मनोहर मूर्तीचे चिंतन करतो।

Verse 56

अयं दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टोऽस्मि सुन्दरी ॥ तपसा कर्मणा भक्त्या अनन्यमनसा स्तुतः

हे सुंदरी, दीर्घ काळानंतर मी त्याच्यावर संतुष्ट झालो आहे; तप, कर्म, भक्ती आणि अनन्य मनाने त्याने माझी स्तुती केली आहे।

Verse 57

ततस्तस्य मया देवि दत्त्वा दर्शनमुत्तमम् ॥ वरेण छन्दितो विप्र तपस्तुष्टोऽस्मि ते द्विज

मग, हे देवि, मी त्याला उत्तम दर्शन देऊन वराने प्रेरित केले: ‘हे विप्र, हे द्विज, तुझ्या तपाने मी संतुष्ट आहे।’

Verse 58

वरं वरय भद्रं ते तव यद्धृदि वर्त्तते ॥ रत्नानि काञ्चनं गावस्तथा राज्यमकण्टकम्

वर माग, तुझे कल्याण असो—जे तुझ्या हृदयात आहे ते: रत्ने, सुवर्ण, गायी तसेच अडथळारहित राज्यही।

Verse 59

अथवेच्छसि तं स्वर्गं यत्र सौख्यं वराङ्गनाः ॥ धनरत्नं समृद्धं हि हेमभाण्डविभूषितम्

किंवा तुला तो स्वर्ग हवा असेल, जिथे सुख आणि सुंदर वरांगना आहेत; तेथे धन-रत्नांची विपुल समृद्धी असून सर्व काही सुवर्णपात्रांनी विभूषित आहे।

Verse 60

यत्र सर्वा दिव्यरूपा भवन्त्यप्सरसः पराः ॥ ददामि ते वरं विप्र यावत्ते चित्तचिन्तितम् ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ शिरसा पतितो भूमौ मामुवाच प्रियं वचः

जिथे सर्व अप्सरा दिव्यरूप व श्रेष्ठ आहेत—तेथे, हे विप्र, तुझ्या चित्ताने जितके इच्छिले आहे तितका वर मी तुला देतो. मग माझे वचन ऐकून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण मस्तक भूमीवर ठेवून प्रणाम करून मला प्रिय वचन बोलला।

Verse 61

अथ नो कुप्यसे देव वरं समनुयाचते ॥ यत्त्वया भाषितं देव मम देयं यदृच्छया

आता, हे देव, राग धरू नका; तो नम्रतेने वर मागत आहे—“हे देव, आपण जे बोललात ते आपल्या इच्छेने मला सहज द्यावे.”

Verse 62

न चाहं काञ्चनं गावो न च स्त्रीराज्यमेव च ॥ स्वर्गं वाप्सरसो वापि ऐश्वर्यं न मनोहरम्

मला ना सोने हवे, ना गायी, ना स्त्रिया वा राज्य; ना स्वर्ग, ना अप्सरा—आणि केवळ मोहक असे ऐश्वर्यही नको।

Verse 63

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा समयात् तत्र भाषितः ॥ किं मायया ते विप्रेन्द्र अकार्यं पृच्छसे द्विज ॥

त्याचे वचन ऐकून, मग योग्य वेळी तो तेथे म्हणाला—“हे विप्रेंद्र, हे द्विज, मायेमुळे तू अकार्य का विचारतोस?”

Verse 64

देवा अपि न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥

विष्णूच्या मायेमुळे मोहित झालेले देवही जाणत नाहीत। मग माझे वचन ऐकून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण…

Verse 65

उवाच मधुरं वाक्यं मायया च प्रचोदितः ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव कर्मणा तपसा अथवा ॥

मायेमुळे प्रेरित होऊन तो मधुर वचन बोलला— “हे देव! माझ्या कर्माने किंवा तपाने आपण प्रसन्न असाल तर…”

Verse 66

तव देव प्रसादेन ममैवं दीयतां वरः ॥ ततस्तु स मया प्रोक्तस्तपस्वी ब्राह्मणस्तथा ॥

“हे देव! आपल्या प्रसादाने मला असा वर द्यावा।” मग त्या तपस्वी ब्राह्मणाला मी तदनुसार बोललो।

Verse 67

गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गास्नातो मायां तु गच्छसि ॥ ममैव वचनं श्रुत्वा कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥ कुब्जाम्रके देवि विप्रो मम मायाभिलाषुकः ॥ ततः कुण्डी त्रिदण्डी च मातृभाण्डं च यत्नतः ॥

“कुब्जाम्रक येथे जा; गंगेत स्नान केल्यावर तू निश्चयच मायेत प्रवेश करशील।” माझे वचन ऐकून व प्रदक्षिणा करून, हे देवी, माझ्या मायेस इच्छिणारा तो ब्राह्मण कुब्जाम्रकास गेला. मग त्याने काळजीपूर्वक कमंडलू, त्रिदंड आणि भिक्षापात्र/सामग्री ठेवली.

Verse 68

स्थापयित्वा यथान्यायं तीर्थमाराधयद्यथा ॥ ततो ह्यवतारद्गङ्गां विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

योग्य नियमाने (सामग्री) ठेवून त्याने विधिपूर्वक तीर्थाची आराधना केली. नंतर विधिसंमत कर्म करून तो गंगेत उतरला.

Verse 69

अवगाह्य ततो गङ्गां सर्वगात्रे च क्लेदिते ॥ तावन्निषादसदने तस्त्रीगर्भे गतोऽभवत् ॥

त्यानंतर गंगेत अवगाहन करून त्याचे सर्व अवयव ओले होताच, त्याच क्षणी तो निषादांच्या वस्तीतील एका निषाद स्त्रीच्या गर्भात प्रविष्ट झाला।

Verse 70

हृदयेऽचिन्तयत्तत्र गर्भक्लेशेन पीडितः ॥ अहो कष्टं मया किंस्वित्कर्म वा दुष्कृतं कृतम् ॥

गर्भवासाच्या क्लेशाने पीडित होऊन तो तेथे हृदयात विचार करू लागला— “अहो, किती कष्ट! मी कोणते कर्म, कोणते दुष्कृत्य केले आहे?”

Verse 71

योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्पीडास्ति मलसङ्कुले ॥ अस्थ्नां त्रिशतसङ्कीर्णे नवद्वाराभिसंवृते ॥

“मी जो या निषाद-गर्भात आहे, मलाने भरलेल्या या ठिकाणी पीडा भोगीत आहे— तीनशे अस्थींनी भरलेल्या देहात, नऊ द्वारांनी वेढलेल्या।”

Verse 72

पुरीषमूत्रसङ्कीर्णे मांसशोणितकर्दमे ॥ दुर्गन्धे दुःसहे चैव वातिकश्लेष्मपत्तिके ॥

“हे पुरीष-मूत्राने मिश्रित, मांस व रक्ताच्या चिखलासारखे; दुर्गंधीयुक्त, असह्य, आणि वात व कफाच्या विकारांनी ग्रस्त आहे।”

Verse 73

बहुरोगसमाकीर्णे बहुदुःखतमाकुले ॥ अलं किं तेन शोक्तेन दुःखान्यनुभवामि च

अनेक रोगांनी भरलेल्या व तीव्र दुःखाने व्याकुळ अशा या अवस्थेत— पुरे; त्यावर शोक करून काय उपयोग? मी तर पुन्हा पुन्हा दुःखांचा अनुभव घेतो।

Verse 74

कुतो विष्णुः कुतो वाहं कुतो गङ्गाजलानि च ॥ गर्भसंसारनिष्क्रान्तः पश्चादाप्यामि तां क्रियाम्

‘विष्णू कुठे आणि मी कुठे? गंगेचे जलही कुठे?’ गर्भातील संसारचक्रातून बाहेर पडूनही नंतर मला तीच विधी/क्रिया पुन्हा प्राप्त होते.

Verse 75

एवं चिन्तयमानस्तु शीघ्रं गर्भाद्विनिःसृतः ॥ भूम्यां तु पततस्तस्य नष्टं यत्पूर्वचिन्तितम्

असा विचार करत असताना तो लवकरच गर्भातून बाहेर आला; पण जमिनीवर पडताच, पूर्वी जे विचारले होते ते (स्मृतीतून) नाहीसे झाले.

Verse 76

अजायत ततः कन्या निषादस्य गृहे तदा ॥ धनधान्यसमृद्धस्य ब्राह्मणो वर्त्तते स च

त्यानंतर त्या वेळी निषादाच्या घरी एक कन्या जन्मली; आणि तेथेच धन-धान्याने समृद्ध असा एक ब्राह्मणही राहात होता.

Verse 77

न च संज्ञायते किञ्चिद्विष्णुमायाविमोहिता ॥ अथ दीर्घस्य कालस्य कृतोद्वाहा यशस्विनी

विष्णूच्या मायेमुळे मोहित होऊन तिला काहीच ओळखता आले नाही. मग दीर्घ काळानंतर त्या यशस्विनीचा विवाह झाला.

Verse 78

पुत्रान्दुहितरश्चैव जनयामास मायया ॥ भक्ष्याभक्ष्यं च खादेत पेयापेयं च तत्पिबेत्

मायेच्या वशाने तिने पुत्र व कन्या जन्माला घातल्या; ती भक्ष्य-अभक्ष्य खाई आणि पेय-अपेयंही पित असे.

Verse 79

जीवानि चैव सततं घातितानि ततस्ततः ॥ कार्याकार्यं न जानीते वाच्यावाच्यं तथैति च

जीवांचा सतत इकडे-तिकडे वध होत होता; काय करावे व काय करू नये, तसेच काय बोलावे व काय बोलू नये—हे तिला कळत नव्हते।

Verse 80

घटं गृहीत्वा विड्लिप्तवस्त्रक्षालनकारणात् ॥ तीरे निक्षिप्य वस्त्रं स घटं च विनिधाय हि

विष्ठा-लिप्त वस्त्र धुण्यासाठी त्याने घट घेतला; तीरावर वस्त्र ठेवून, तेथेच घटही ठेवला।

Verse 81

स्नातुं गङ्गाजले स्थित्वा विगाहयति जाह्नवीम् ॥ प्रस्वेदघर्मसन्तप्तः स शिरःस्नानमीहते

स्नानासाठी गंगाजलात उभा राहून तो जाह्नवीत बुडी मारतो; घाम व उष्णतेने त्रस्त होऊन तो शिरःस्नान करू इच्छितो।

Verse 82

जातस्तपोधनस्तत्र दण्डी कुण्डीधरः पुनः ॥ यत्र पश्यति विप्रोऽसौ मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम्

तेथे पुन्हा तपोधन असा दंडधारी व कुंडीधारी तपस्वी दिसून आला; जिथे तो ब्राह्मण माता, कुंडी आणि त्रिदंड पाहतो।

Verse 83

वस्त्रादि दर्शितं चैव यत्र संस्थापितं पुरा ॥ तत्तेन सर्वं सन्दृष्टं जाते ज्ञाने तु पूर्ववत् ॥

जिथे पूर्वी वस्त्र इत्यादी दाखवून ठेवले होते, ते सर्व त्याने ओळखून पाहिले; ज्ञान उत्पन्न होताच सर्व काही पूर्ववत् दिसू लागले।

Verse 84

विप्रेण ज्ञातुकामेन विष्णुमायां यथा पुरा ॥ तत उत्तरतस्तत्र गङ्गायां तु तपोधनः ॥

पूर्वीप्रमाणे विष्णुमाया जाणण्याची इच्छा असलेल्या ब्राह्मणाने; मग तो तपोधन उत्तरेकडे गंगेवर तेथे जाऊन स्थित झाला।

Verse 85

वासो गृह्णाति सव्रीडो योगं च परिचिन्तयन् ॥ उपविश्य च गङ्गायाः पुलिने समबालुके ॥

लज्जित होऊन त्याने वस्त्रे उचलली; आणि योगाचा विचार करीत गंगेच्या वाळूच्या तीरावर बसला।

Verse 86

ततो विन्दति चात्मानं तपसा यत्तदा कृतम् ॥ मया किं कर्म पापेन कृतं निन्द्यं सुदुष्करम् ॥

मग त्या वेळी केलेल्या तपामुळे त्याने स्वतःला ओळखले आणि विचार केला—‘पापामुळे मी कोणते निंद्य, अत्यंत कठीण कर्म केले?’

Verse 87

एवं निन्दति चात्मानं धिक्कुर्वन् साधुदूषितम् ॥ आचारो वा परिभ्रष्टो येनाहं प्रापितस्त्विमाम् ॥

अशा रीतीने तो स्वतःला धिक्कारत, सदाचाराच्या दूषणाची निंदा करून म्हणाला—‘माझा आचारच का भ्रष्ट झाला, ज्यामुळे मी या अवस्थेला पोहोचलो?’

Verse 88

निषादस्य कुले जातो भक्ष्याभक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ जीवाश्च घातिताः सर्वे जलस्थलदिवौकसः ॥

निषादकुळात जन्म घेऊन मी भक्ष्य-अभक्ष्य सर्व खाल्ले; आणि जल, स्थल व आकाशात राहणारे सर्व जीव मी मारले.

Verse 89

वेश्मन्यभोज्यभोज्यं च भुक्तं चैव न संशयः ॥ पुत्रा दुहितरश्चैव निषादाज्जनिता मया ॥

घरात अभोज्य व भोज्य असे दोन्हीही खाल्ले गेले, यात संशय नाही; आणि एका निषाद स्त्रीपासून मला पुत्र व कन्या उत्पन्न झाले.

Verse 90

ततः किंचापराधं वा केन वा तद्विचिन्तये ॥ येनाहं प्रापितो ह्येनां नैषादीमीदृशीं दशाम् ॥

मग तो कोणता अपराध होता, किंवा कोणामुळे—याचा मी विचार करावा—ज्यामुळे मला खरोखरच अशी निषादासारखी अवस्था प्राप्त झाली?

Verse 91

एतस्मिन्नन्तरे भूमे निषादः क्रोधमूर्च्छितः ॥ पुत्रैः परिवृतस्तत्र मायातीर्थमुपागतः ॥

याच दरम्यान, हे भूमे, क्रोधाने मूर्च्छित झालेला एक निषाद आपल्या पुत्रांनी वेढलेला तेथे मायातीर्थास आला.

Verse 92

ततो मृगयते भार्यां भक्तियुक्तां शुभेक्षणाम् ॥ परिपृच्छति चैकेकं तप्यमानं तपोधनम् ॥

मग तो तो भक्तियुक्त, शुभदृष्टी असलेल्या आपल्या पत्नीचा शोध घेऊ लागला; आणि तपात रत असलेल्या त्या तपोधन साधूस एकेक करून विचारू लागला.

Verse 93

क्व गतासि प्रियेऽस्माकं त्यक्त्वा पुत्रान् गृहे च माम् ॥ बाला दुहिता रोदिति क्षुधार्त्ता स्तनपायिनी ॥

“प्रिये, आमचे पुत्र, घर आणि मला सोडून तू कुठे गेलीस? आमची लहान मुलगी रडते आहे—भुकेने व्याकुळ, अजूनही स्तनपान करणारी.”

Verse 94

किं नु पश्यथ भार्यां मे गङ्गातीरमुपागता ॥ घटमादाय हस्तेन आगता जलकारणात् ॥

गंगातीरास गेलेली माझी पत्नी तुम्ही पाहिली काय? ती पाणी आणण्यासाठी हातात घागर घेऊन गेली होती.

Verse 95

तत्रैव च नराः सर्वे मायातीर्थमुपागताः ॥ पश्यन्तेऽत्र परिव्राजं कुम्भं चैव यथास्थितम् ॥

तेथेच सर्व लोक मायातीर्थास आले. त्यांनी तेथे परिव्राजकाला आणि जसा ठेवला होता तसाच घागरा पाहिला.

Verse 96

ततो दुःखेन संतप्तः अपश्यंश्च स्वकां प्रियाम् ॥ दृष्ट्वा पटं च कुम्भं च करुणं पर्यवेदयेत् ॥ इदं वासश्च कुम्भश्च नदीकूले च तिष्ठति ॥ न चापि दृश्यते भार्या मम गङ्गामुपागता ॥

मग तो दुःखाने व्याकुळ होऊन त्याला आपली प्रिया दिसली नाही. तिचे वस्त्र आणि घागर पाहून तो करुण विलाप करू लागला—‘हे वस्त्र आणि हा घागरा नदीकाठी आहेत; पण गंगेला गेलेली माझी पत्नी दिसत नाही.’

Verse 97

न चाप्रियं मया अस्युक्ता कदाचिदपि वाचकम् ॥ स्वप्नेऽपि नोक्तपूर्वासि कदाचिदपि चाप्रियम् ॥

मी तिला कधीही अप्रिय वचन बोललो नाही; आणि तूही कधी—स्वप्नातसुद्धा—पूर्वी अप्रिय काही बोलली नाहीस.

Verse 98

अथवापि पिशाचेन भक्षिताऽऽ भूतराक्षसैः ॥ आकृष्टा किं नु रोगेण गङ्गातीरं समाश्रिता ॥

किंवा ती पिशाचाने अथवा भूत-राक्षसांनी भक्षिली काय? किंवा गंगातीराचा आश्रय घेऊन एखाद्या रोगाने तिला ओढून नेले काय?

Verse 99

किं कृतं दुष्कृतं पूर्वं मया कर्म सुसङ्कटम् ॥ येन मत्पुरतो भार्याप्यदृष्टा विगतिं गता ॥

मी पूर्वी कोणते घोर दुष्कृत्य, कोणते संकटमय कर्म केले होते, ज्यामुळे माझी पत्नी माझ्याच समोर असूनही अदृश्य होऊन विनाशाला गेली?

Verse 100

एहि मे सुभगे कान्ते मम चित्तानुवर्त्तिनि ॥ पश्यैतान् बालकान् भीतान् क्लिश्यमानानितस्ततः ॥

हे सुभगे प्रिये, माझ्या चित्तानुसार वागणारी—माझ्याकडे ये. इथे-तिथे भटकत कष्ट भोगणाऱ्या या भयभीत लहान मुलांना पाहा.

Verse 101

मां पश्य त्वं वरारोहे त्रिपुत्रानतिबालकान् ॥ चतस्रो दुहितॄः पश्य सर्वाश्च मम मानदे ॥

हे वरारोहे, मला पाहा; या तीन पुत्रांना पाहा—अजून फार लहान आहेत. आणि चारही कन्यांनाही पाहा; हे मला मान देणारी, या सर्व माझ्याच आहेत.

Verse 102

मम पुत्रा रुदन्त्येते बालकास्तव लालसा ॥ नित्यं च दारिका रक्ष मम दुष्कृतकारिणः ॥

हे माझे पुत्र—ही बालके—तुझ्यासाठी व्याकुळ होऊन रडत आहेत. आणि त्या लहान मुलीचे नेहमी रक्षण कर; कारण मी दुष्कृत्य करणारा आहे.

Verse 103

कामं मां क्षुधितं चैव ज्ञास्यसे त्वं पिपासितम् ॥ एवमुक्ता च कल्याणि मम मुक्त्या व्यवस्थिताः ॥

तू मला भुकेला देखशील आणि तहानलेला आहे असेही जाणशील. असे ऐकून, हे कल्याणी, ती माझ्या मुक्तीसाठी दृढ निश्चयाने उभी राहिली.

Verse 104

एवं विलपमानस्य निषादस्य त्वितस्ततः ॥ सव्रीडं भाषते विप्रो निषादं गच्छ नास्ति सा ॥

अशा रीतीने विलाप करणाऱ्या निषादाला पाहून तेथेच ब्राह्मण लज्जित होऊन म्हणाला—“निषादा, जा; ती इथे नाही.”

Verse 105

सुखं योगं च ते नीत्वा सा गता ह्यनिवृत्तये ॥ तं रुदन्तं तथा दृष्ट्वा कारुण्येन परिप्लुतः ॥

“तुला सुख आणि योगसाधना यांकडे नेऊन ती निघून गेली—खरोखरच परत न येण्याच्या अवस्थेकडे. त्याला असे रडताना पाहून तो करुणेने भरून आला.”

Verse 106

एते न त्यजनीया स्ते कदाचिदपि पुत्रकाः ॥ परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादस्तस्य सन्निधौ ॥

“अरे पुत्रांनो, यांना कधीही सोडू नका.” परिव्राजकाचे वचन ऐकून निषाद त्याच्या सान्निध्यात राहिला.

Verse 107

उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मभृतां वर ॥

दुःख-शोकाने भरून तो मधुर वचन म्हणाला—“अहो! मुनिवरश्रेष्ठ! अहो! धर्मभृतां वर!”

Verse 108

सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः ॥

“हे विप्रा, तुझ्या मधुर अक्षरांच्या वचनांनी मला सांत्वना मिळाली आहे.”

Verse 109

निषादस्य वचः श्रुत्वा स मुनिः संशितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥

निषादाचे वचन ऐकून तो दृढव्रती मुनि दुःख-शोकाने व्याकुळ होऊन मधुर वाणीने बोलला.

Verse 110

मा रोदीर्वच्मि भद्रं ते तवाहं सा प्रियाऽभवत् ॥ गङ्गातीरे समासाद्य मुनिर्जातोऽस्महं तथा ॥

“रडू नको,” असे मी म्हणतो; तुझे कल्याण होवो. “मी तुझी तीच प्रिया झाले; आणि गंगेच्या तीरास पोहोचून मीही मुनि झालो.”

Verse 111

देशो निर्जलतां याति एषा माया मम प्रिये । सोमो यत्क्षीयते पक्षे पक्षे वापि च वर्द्धते ॥

“प्रिये, देश निर्जल होणे ही माझी माया आहे. जसा चंद्रमा पक्षात क्षीण होतो आणि पुन्हा पक्षोपक्षी वाढतो.”

Verse 112

पेया-पेयं च मे पीतं विक्रीताश्चाप्यविक्रेयाः ॥ अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं न रक्षितम् ॥

“मी पिण्यायोग्य आणि अपेय असे दोन्ही प्यालो; जे विक्रीस अयोग्य तेही विकले. जिथे जाऊ नये तिथे गेलो; आणि बोलावे-न बोलावे याची मर्यादा राखली नाही.”

Verse 113

अथ केनापि ग्राहेण स्नायमाना तपस्विनी ॥ गृहीता तोयमध्ये तु जिह्वालोडेन चाबला ॥

तेव्हा स्नान करणाऱ्या त्या तपस्विनीला कोणत्यातरी ग्राहाने धरले; पाण्याच्या मध्यभागी ती अबला त्याच्या जिभेच्या घुसळणाऱ्या ओढीने ओढली जाऊ लागली.

Verse 114

निषादं भाषते तत्र गच्छ किं परिक्लिश्यसे ॥ बालांस्तान्परिरक्षस्व आहारैर्विविधैरपि ॥

तेथे तिने निषादाला म्हटले—“जा; तू का उगीच कष्ट करतोस? विविध प्रकारच्या आहारांनीही त्या बालकांचे रक्षण कर.”

Verse 115

स तेन चोदितो ह्येवं निषादो नावगच्छति ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥

अशा रीतीने त्याने प्रवृत्त केले तरी निषादाला कळले नाही; मग मधुर स्वर धारण करून त्याने द्विजोत्तमाला उत्तर दिले.

Verse 116

अहं मायाप्रलोभेन गङ्गातीरमुपागतः ॥ दण्डं कुण्डीं च वस्त्रं च तीरे संस्थाप्य यत्ननः ॥ ततः स्नानविधानेन निमग्नस्तज्जलेऽमले ॥

मी मायेच्या प्रलोभनाने गंगेच्या तीरावर आलो. दंड, कुंडी व वस्त्र तीरावर काळजीपूर्वक ठेवून, मग स्नानविधानाप्रमाणे त्या निर्मळ जलात निमग्न झालो.

Verse 117

ततो विप्रवचः श्रुत्वा तूष्णीमासीन् मुनिस्तदा ॥ ब्राह्मणानुगतं स्थानमात्मनात्मानुसंस्थितः ॥

त्यानंतर ब्राह्मणाचे वचन ऐकून मुनी तेव्हा मौन बसले. ब्राह्मणांनी सेवित अशा स्थानी, आत्म्यात आत्मा स्थिर करून ते राहिले.

Verse 118

किं मया विकृतं कर्म सेवमानेन माधव ॥ तपश्च तप्यमानेन किं मया विकृतं कृतम् ॥

“हे माधव! सेवा करत असताना माझ्याकडून कोणते विकृत/अधर्म कर्म झाले? आणि तप करत असताना मी कोणते अनुचित कृत्य केले?”

Verse 119

त्वया न तत्कृतं किंचिच्छुभं वाशुभमेव वा ॥ सर्वं मायामयं तत्र विस्मयात्परितप्यसे ॥

तेथे तुझ्याकडून ना काही शुभ, ना अशुभ—खरेच घडले; सर्व काही मयामय होते, तरीही तू विस्मयाने शोक करीत आहेस।

Verse 120

धन्वी तूणी शरी खड्गी मायाबलपराक्रमः ॥ मां च पश्यति वै नित्यं मायाबलसुसंस्थितम् ॥

धनुष्य, तूणीर, बाण व खड्ग धारण करून, माया-बलाने पराक्रमी तो मला देखील नित्य पाहतो—माया-बलातच स्थित।

Verse 121

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ॥ अन्नात्प्रवर्तते जन्तुरेषा माया मम प्रिया ॥

शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध—अन्नापासूनच जीवाची प्रवृत्ती होते; ही माझी प्रिय माया आहे।

Verse 122

पुनश्च पत्रादियुतमेतन्मायाबलं मम ॥ एकबीजात्प्रकीर्णाद्वै जायन्ते तानि भूरिशः ॥

पुन्हा, पानांआदींनी युक्त हे माझे माया-बल विस्तारते; एकाच बीजाच्या विखुरण्याने ती रूपे पुष्कळ निर्माण होतात।

Verse 123

वडवामुखमास्थाय पिबामि तदहं जलम् ॥ वायुं मायामयं कृत्वा मेघेषु विसृजाम्यहम्

वडवामुखाचे रूप धारण करून मी ते जल पितो; आणि वायूला मयामय करून मी ते मेघांमध्ये विसर्जित करतो।

Verse 124

मम मायाबलं ह्येतद्येन तिष्ठाम्यहं जले ॥ प्रजापतिं च रुद्रं च सृजामि च वहामि च

हेच माझे मायाबळ आहे, ज्यामुळे मी जलात स्थित राहतो; आणि मी प्रजापती व रुद्र यांना निर्माणही करतो व धारणही करतो।

Verse 125

यथा ब्राह्मणमुख्येन प्राप्ता स्त्रियोनिरेव च ॥ न तस्य विकृतं कर्म अपराधो न विद्यते

जसा एखाद्या श्रेष्ठ ब्राह्मणालाही स्त्री-योनीची प्राप्ती होऊ शकते—तसे त्याचे कर्म विकृत मानले जात नाही आणि त्यात अपराधही नसतो।

Verse 126

तथा स्वर्गसहस्राणामेकं चापि न रोचते ॥ ज्ञातुमिच्छामि ते मायां यया क्रीडसि माधव

तसेच हजारो स्वर्गांपैकी एकही मला रुचत नाही. हे माधव, ज्या मायेनं तू क्रीडा करतोस ती तुझी माया मला जाणून घ्यायची आहे।

Verse 127

योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्वसामि नरकेषु च ॥ धिक् तपो धिक् च मे कर्म धिक् फलं धिक् च जीवितम्

मी—जो या निषाद-गर्भात आणि नरकांतही वास करतो—धिक् तप, धिक् माझी कर्मे; धिक् त्यांचे फळ, आणि धिक् हे जीवन।

Verse 128

गम्यागम्यं न जानाति मायाजालेन मोहितः ॥ पञ्चाशद्वर्षके काले मया ख्यातः स ब्राह्मणः

मायेच्या जाळ्याने मोहित झाल्यामुळे त्याला काय गम्य आणि काय अगम्य हे कळत नाही. पन्नास वर्षांच्या काळात तो ब्राह्मण मला (तसा) ज्ञात झाला.

Verse 129

परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादो विगतज्वरः ॥ श्लक्ष्णं वचनमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्

परिव्राजकाचे वचन ऐकून निषादाचा ताप-उद्वेग निवळला। तो मृदु वाणी धारण करून श्रेष्ठ द्विजास प्रत्युत्तर बोलला।

Verse 130

किमिदं भाषसे विप्र अव्यक्तं यत्कदाचन ॥ न भावं वा यद्धटितं स्त्रियः पुंस्त्वं सदैव हि

हे विप्र! तू हे काय बोलतोस—कधी तरी अस्पष्ट? की मग कोणतीही स्थिर अवस्था नाही, कारण स्त्रिया वारंवार पुरुषत्वास प्राप्त होतात?

Verse 131

निषादस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणो दुःखमूर्च्छितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं गङ्गातीरे च धीवरम्

निषादाचे वचन ऐकून ब्राह्मण दुःखाने मूर्च्छित झाला. गंगातीरी त्या धीवरास तो मधुर वचन बोलला।

Verse 132

शीघ्रं गच्छ स्वकं देशमेतान् गृह्य स्वबालकान् ॥ सर्वेषां च यथासंख्यं स्नेहः कर्त्तव्य एव च

लवकर आपल्या देशास जा आणि हे आपले बालक घेऊन जा. तसेच सर्वांवर यथाक्रम स्नेह व पालन अवश्य कर.

Verse 133

किं त्वया दुष्कृतं कर्म कृतं पूर्वं पुरातनम् ॥ मम यद्भाषसे चैव स्त्रीत्वं प्राप्तोऽसि तत्कथम्

तू पूर्वीच्या काळी कोणते प्राचीन दुष्कर्म केलेस? कारण तू मला म्हणतोस—तुला स्त्रीत्व कसे प्राप्त झाले?

Verse 134

केन दोषेण प्राप्तस्त्वं स्त्रीत्वं भूत्वा पुमान् पुनः ॥ पुंस्त्वं चैव कथं प्राप्त एतदाचक्ष्व पृच्छतः

कोणत्या दोषामुळे तू स्त्रीत्वास प्राप्त झालास आणि नंतर पुन्हा पुरुष झालास? तसेच पुरुषत्व तुला कसे मिळाले? विचारणाऱ्या मला हे सांग।

Verse 135

एवं तस्य वचः श्रुत्वा स ऋषिः संहितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं मायातीर्थजलेचरम्

त्याचे वचन ऐकून तो ऋषी—व्रतनियमांनी संयत—मायातीर्थाच्या जलात विचरणाऱ्यास मधुर वचन बोलला।

Verse 136

निषाद शृणु तत्त्वेन मत्कथां च प्रजल्पतः ॥ न मया दुष्कृतं किंचित्कृतं कुत्रापि तत्त्वतः

हे निषाद, मी सांगत असलेली माझी कथा तत्त्वतः ऐक; खरे तर मी कुठेही कोणतेही दुष्कृत्य केलेले नाही।

Verse 137

एकभक्तं मयाचारें अभक्ष्यं चैव वर्जितम् ॥ स मयाराधितो देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ कर्मभिर्बहुभिश्चैव मया दर्शनकाङ्क्षिणा

मी आचरणात एकभक्त (एकवेळ भोजन) पाळले आणि अभक्ष्य त्यागले। दर्शनाची इच्छा धरून अनेक कर्मांनी लोकनाथ देव जनार्दनाची आराधना केली।

Verse 138

अथ दीर्घेण कालेन मया दृष्टो जनार्द्दनः ॥ वरेण छन्दयामास बहुधा मायया ततः

मग दीर्घ काळानंतर मला जनार्दनाचे दर्शन झाले. त्यानंतर त्यांनी मायेने अनेक प्रकारे वर देऊन मला मोहात पाडण्याचा प्रयत्न केला।

Verse 139

मया नाभीप्सितस्तस्माद्दीयमानो वरस्ततः ॥ मायां मे दर्शय विभो विष्णो प्रणतवत्सल

म्हणून जो वर देण्यात येत होता तो मला अभिप्रेत नव्हता। हे विभु विष्णो, प्रणतवत्सल, मला आपली माया दाखवा।

Verse 140

ततो मां भाषते विष्णुर्मायां दृष्ट्वा ह्यलं द्विज ॥ मया पुनः पुनश्चोक्तो मम प्रीत्या प्रदर्शय

मग विष्णूंनी मला म्हटले— “हे द्विज, माया पाहिली; इतके पुरे.” पण मी पुन्हा पुन्हा म्हणालो— “माझ्या प्रीतीसाठी ती दाखवा.”

Verse 141

ततोऽहं तेन चाप्युक्तस्तर्हि द्रक्षत्यलं भवान् ॥ गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गां स्नात्वेत्यन्तर्हितोऽभवत्

मग त्यांनी मला सांगितले— “तर मग तू पुरेसे पाहशील. कुब्जाम्रक येथे गंगेकडे जा; तेथे स्नान करून…” असे म्हणत ते अंतर्धान पावले।

Verse 142

न तत्र किंचिज्जानामि किमिदं किं प्रवर्त्तते ॥ निषादीगर्भसम्भूतस्तव पत्न्यभवं ततः

तेथे मला काहीच कळेना—हे काय, काय घडते आहे? मग निषादी स्त्रीच्या गर्भातून जन्म घेऊन मी तुझी पत्नी झाले।

Verse 143

केनचित्कारणेणात्र प्रविष्टो जाह्नवीजले ॥ स्नात्वाऽपश्यं पूर्ववच्छ तावज्जातो ऋषिस्त्वहम् ॥

काही कारणाने मी येथे जाह्नवी (गंगा)च्या पाण्यात प्रवेश केला. स्नान करून मी स्वतःला पूर्वीसारखेच पाहिले; आणि त्या एवढ्याच अवधीत मी ऋषी झालो होतो।

Verse 144

निषाद पश्य कुण्डीं च मात्रां वस्त्रं यथा पुरा ॥ पञ्चाशद्वर्षदेशीयो जातोऽस्मि त्वद्गृहे वसन् ॥ दण्डवस्त्रादि यत्किञ्चिन्न जीर्णं गङ्गया हृतम् ॥

हे निषाद, पाहा—कुंडी, मापाची मात्रा आणि वस्त्र पूर्वीप्रमाणेच आहेत. तुझ्या घरी राहता राहता माझ्यासाठी पन्नास वर्षे लोटली. दंड, वस्त्र इत्यादी जे काही जीर्ण नव्हते, ते गंगेने वाहून नेले.

Verse 145

एवं तेन ततश्चोक्ता निषादोऽदृश्यतां गतः ॥ ये च ते बालकास्तत्र तेषां कश्चिन्न दृश्यते ॥

असे बोलून तो निषाद नंतर अदृश्य झाला. आणि तेथे जे बालक होते, त्यांपैकी एकही आता दिसत नाही.

Verse 146

स ततो ब्राह्मणो देवि तपस्तपति निश्चितम् ॥ ऊर्ध्वश्वासोर्ध्वबाहुश्च वायुभक्षपरायणः ॥

मग, हे देवी, त्या ब्राह्मणाने दृढ निश्चयाने तप आचरले—ऊर्ध्वश्वास घेत, बाहू वर उचलून, आणि वायुभक्षणावरच निर्वाह करणारा झाला.

Verse 147

तस्य प्रतिष्ठमानस्य अपराह्णं तु जायते ॥ ततः प्रमुच्यते तोयं देवि कृत्वा यथोचितम् ॥

तो स्थिरपणे उभा असताना अपराह्ण झाला. मग, हे देवी, यथोचित विधी करून पाणी सोडले गेले.

Verse 148

कर्मण्यानि च पुष्पाणि आहृत्य श्रद्धयान्वितः ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं वीरासनमुपागतः ॥

श्रद्धायुक्त होऊन त्याने कर्मासाठी योग्य अशी पुष्पे आणली. यथान्याय अर्चना करून तो वीरासनात बसला.

Verse 149

वृतस्तु ब्राह्मणैर्मुख्यैर्गङ्गास्नानेषु वै द्विजः ॥ ऊचुस्ततो द्विजास्तत्र तपस्विनमनिन्दितम् ॥

गंगास्नानाच्या तीर्थस्थानी श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी वेढलेला तो द्विज होता. तेव्हा तेथील द्विजांनी त्या निर्दोष तपस्व्यास संबोधून बोलले.

Verse 150

पूर्वाह्णे स्थापयित्वात्र मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम् ॥ इतो गतोऽसि ब्रह्मेन्द्र स्थापयित्वा तु धीवरान् ॥ विस्मृतं किं त्वया स्थानं कथं शीघ्रं न चागतः ॥

पूर्वाह्नी तू येथे मात्रा, कुण्डी (जलपात्र) आणि त्रिदंड ठेवला होतास. मग धीवरांना त्यांच्या कामावर/स्थानी नेमून, हे ब्रह्मेंद्र, तू इथून निघून गेलास. काय तुला हे स्थान विसरले? तू लवकर परत का आला नाहीस?

Verse 151

एतस्मिन्नन्तरे देवि स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ अद्य पञ्चाशद्वर्षाणि अमावास्याद्य चैव हि ॥

याच दरम्यान, हे देवी, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने म्हटले—‘आज पन्नास वर्षे झाली; आणि आजच अमावास्याही आहे.’

Verse 152

कथमेवतावतङ्कालं मामूचुर्ब्राह्मणाश्च किम् ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं स्वां मात्रां चापराह्णिके ॥ कथं कालेऽनुसम्प्राप्तः किमेतदिति भाषते ॥

‘ब्राह्मणांनी मला कसे सांगितले की इतका काळ लोटला? पूर्वाह्नी आपली मात्रा ठेवून आणि अपराह्नी (परत येऊन) मी योग्य वेळी कसा पोहोचलो? हे काय?’—असे तो म्हणाला.

Verse 153

एतस्मिन्नन्तरे देवि ब्राह्मणाय ततो मया ॥ दर्शयित्वा निजं रूपं तमवोचमिदं धरे

याच दरम्यान, हे देवी, मग मी त्या ब्राह्मणाला माझे निजरूप दाखवून, हे धरा (पृथ्वी), त्याला हे वचन सांगितले.

Verse 154

किमिदं भ्रान्तरूपोऽसि किं वा त्वं दृष्टवानसि ॥ पश्यामि त्वां व्यग्रमिव सावधानो भव स्वयम्

हे काय—तू भ्रमित झालास काय? की तू काही पाहिलेस? मला तू जणू व्याकुळ दिसतोस; स्वतः सावध व संयत हो।

Verse 155

एवमुक्तः स तु मया भूमौ कृत्वा शिरः स्वकम् ॥ उवाच दुःखितो दीनो निःश्वस्य च मुहुर्मुहुः

मी असे म्हणताच त्याने आपले मस्तक भूमीवर ठेवले; दुःखी व दीन होऊन तो वारंवार उसासे टाकीत बोलला।

Verse 156

अहो देव द्विजा एते मां वदन्ति जगद्गुरो ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं वस्त्रं दण्डकमण्डलू ॥ आगतोऽस्यपराह्ने किं स्थलṃ विस्मृतवानसि

अहो देव! हे द्विज मला ‘जगद्गुरु’ असे म्हणतात. पूर्वाह्नी तू वस्त्र, दंड व कमंडलू ठेवून गेलास आणि अपराह्नी परत आलास; काय ते स्थान विसरलास का?

Verse 157

अहं व्याधस्य वै भूत्वा भार्या च व्याधयोनिजा ॥ पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं तत्र स्थित्वा ततः किल

मी व्याध (शिकारी) झालो आणि व्याधकुळात जन्मलेली पत्नीही केली; तेथे पन्नास वर्षे राहून, मग खरोखर…

Verse 158

तस्माच्चैव त्रयः पुत्रास्तिस्रश्चापि च कन्यकाः ॥ जातान्येवमपत्यानि दुष्टकर्मकृतस्तथा

त्याचपासून तीन पुत्र आणि तीन कन्या जन्मल्या; दुष्कर्म करणाऱ्याच्या अनुरूप तशीच संतती उत्पन्न झाली।

Verse 159

स्नातुं कदाचिद्गङ्गायां गतोऽहं तीरभूमिगः ॥ स्थापयित्वाद्य स्वं वस्त्रं मग्नः स्नास्यन् जलेऽमले ॥ उन्मज्य स्वयं पुनश्चैव प्राप्तो रूपं मुनिस्तुतम्

एकदा स्नान करण्याची इच्छा होऊन मी गंगेच्या तीरावर गेलो. आपले वस्त्र ठेवून निर्मळ जलात बुडून स्नान केले; मग स्वतः वर येऊन पुन्हा मुनींनी स्तुत केलेले रूप प्राप्त केले.

Verse 160

भक्षितं किमकर्मण्यं सेवमानेन चाच्युत ॥ व्यभिचारश्च मे तत्र को जातस्तव अर्चने

हे अच्युत! सेवा करत असताना मी कोणते अयोग्य अन्न/वस्तू भक्षण केली? आणि तुमची अर्चना करताना तेथे माझ्याकडून कोणता विचलन झाला?

Verse 161

एतदाचक्ष तत्त्वेन येनाहं नरकं गतः ॥ एतच्चिन्ताव्याकुलोऽहं निबोध भगवन्मम

ज्यामुळे मी नरकात गेलो ते कारण मला तत्त्वतः सांगा. या चिंतेने मी व्याकुळ झालो आहे; हे भगवन्, माझी अवस्था जाणून घ्या.

Verse 162

मायालुब्धेन हि मया पूर्वं विज्ञापितो ह्यसि ॥ नान्यत्स्मरामि पापं च नरके येन पातितः

पूर्वी मी मायेमुळे लुब्ध होऊन तुमच्याकडे निवेदन केले होते. याखेरीज मला दुसरे कोणतेही पाप आठवत नाही, ज्यामुळे मी नरकात पाडला गेलो.

Verse 163

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा कारुण्यपरिदेवितम् ॥ उक्तवानस्मि तं विप्रं दुःखसंतप्तमानसम्

त्याचे करुण विलापयुक्त शब्द ऐकून, दुःखाने संतप्त मन असलेल्या त्या ब्राह्मणाला मी तेव्हा उत्तर दिले.

Verse 164

मा दुःखं कुरु विप्रेन्द्र आत्मदोषसमुद्भवम् ॥ विकर्म न कृतं किञ्चिदपि मे विप्र पूजने ॥ येन दुःखमनुप्राप्तं तिर्यग्योनिं च वै गतः

हे विप्रेंद्र, दुःख करू नकोस; हे दुःख आत्मदोषातूनच उत्पन्न झाले आहे. हे ब्राह्मण, माझ्या पूजेत तू कोणतेही विकर्म केलेले नाहीस, ज्यामुळे तुला क्लेश होऊन तू खरोखर तिर्यक्-योनीत गेला असतास।

Verse 165

उक्तमेव मया पूर्वं शृणु ब्राह्मणपुङ्गव ॥ वरान् वरय भो ब्रह्मन् त्वं मायां वृतवानसि

मी हे पूर्वीच सांगितले आहे—ऐक, हे ब्राह्मणपुंगव। हे ब्रह्मन्, वर माग; तू मायादर्शनच निवडले आहेस।

Verse 166

ददामि दिव्यभोगान्वै भौमान्वापि तवेप्सितम् ॥ तांस्तु नेच्छसि मायाया दर्शनं वृतवानसि

मी तुला दिव्य भोग देतो, किंवा तुझ्या इच्छेनुसार भौम भोगही देतो. पण तू ते नको म्हणालास; तू मायादर्शनच निवडले आहेस।

Verse 167

दृष्टा तु वैष्णवी माया या त्वया ब्राह्मणेप्सिता ॥ न गतो दिवसश्रेष्ठ नापराह्णेऽपि कुत्रचित् ॥ वर्षाणि चैव पञ्चाशान्निषादस्य गृहेऽपि न

हे ब्राह्मण, तू ज्याची इच्छा केलीस ती वैष्णवी माया खरोखरच पाहिली गेली आहे. हे दिवसश्रेष्ठ, तू कुठेही गेला नाहीस—अपराह्णीही नाही; आणि निषादाच्या घरीही पन्नास वर्षे गेली नाहीत।

Verse 168

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ या एषा वैष्णवी माया त्वया ब्राह्मण ईप्सिता

आणखी एक गोष्ट तुला सांगतो—ऐक, हे द्विजोत्तम। हे ब्राह्मण, ही जी वैष्णवी माया तू इच्छिली होतीस—

Verse 169

यत्त्वया दुष्कृतं कर्म व्यभिचारश्च तत्र वै ॥ अर्च्चनं च न ते भ्रष्टं तपश्चैव न नाशितम्

त्या प्रसंगी तुझ्याकडून काही दुष्कृत्य व आचरणभ्रंश झाला; तरीही तुझे अर्चन भ्रष्ट झाले नाही आणि तुझे तपही नष्ट झाले नाही।

Verse 170

भवान्तरे कृतं यच्च येनेदं प्राप्तवान्महत् ॥ दुःखं तच्च तवाख्यास्ये शृणु ब्राह्मणसत्तम

पूर्वजन्मी जे कर्म झाले, ज्यामुळे तुला हे महान दुःख प्राप्त झाले—ते मी तुला सांगतो; ऐक, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ।

Verse 171

मम भक्ताः द्विजाः शुद्धा यत्त्वया नाभिवादिताः ॥ तत्पापादीदृशो भोगस्तव जातो हि दुःखदः

माझ्या शुद्ध द्विज-भक्तांना तू नमस्कार केला नाहीस; त्या पापामुळेच तुला हा दुःखद भोग प्राप्त झाला आहे।

Verse 172

ये च भागवताः शुद्धास्ते नूनं मम मूर्त्तयः ॥ तान्विप्रान्ये नमस्यन्ति ते मामेव नमस्यते ॥ विदितोऽस्मीह विप्रेन्द्र तैरहं नात्र संशयः

जे शुद्ध भागवत आहेत ते निश्चयच माझ्या मूर्ती आहेत. जे त्या विप्रांना नमस्कार करतात ते मलााच नमस्कार करतात. हे विप्रेंद्र, मी येथे त्यांच्यामुळेच ओळखला जातो—यात संशय नाही।

Verse 173

मम दर्शनकामाः ये ते मे भक्ताः द्विजास्तथा ॥ शुद्धा भागवताः पूज्या द्रष्टव्याः सर्वदा नृभिः ॥

जे मला दर्शनाची इच्छा करतात, असे द्विज माझे भक्त आहेत. शुद्ध भागवत पूज्य आहेत; लोकांनी त्यांना नेहमी भेटावे व दर्शन घ्यावे।

Verse 174

विशेषेण कलौ ब्रह्मन् द्विजरूपो ह्यवस्थितः ॥ तस्माद् ब्राह्मणभक्ता ये ते मद्भक्ता न संशयः ॥

हे ब्रह्मन्! विशेषतः कलियुगात भगवान् द्विजरूपाने प्रतिष्ठित आहे. म्हणून जे ब्राह्मणभक्त आहेत तेच माझे भक्त—यात संशय नाही.

Verse 175

यो मां प्राप्तमिहेच्छेत यस्यावाच्यं न विद्यते ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मद्भक्तेषु नियोजयेत् ॥

जो येथे मला प्राप्त करू इच्छितो, ज्याच्या वाणीमध्ये काहीही अनुचित नाही, त्याने अनन्यचित्त होऊन माझ्या भक्तांच्या सेवेत स्वतःला नियोजित करावे.

Verse 176

गच्छ ब्राह्मण सिद्धोऽसि यदा प्राणान् विमोक्ष्यसि ॥ तदा आगन्तासि मत्स्थानं श्वेतद्वीपं न संशयः ॥

जा, हे ब्राह्मण! तू सिद्ध आहेस. जेव्हा तू प्राणांचा त्याग करशील, तेव्हा माझ्या धाम श्वेतद्वीपाला येशील—यात संशय नाही.

Verse 177

एवमुक्त्वा वरारोहे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ सोऽपि द्विजस्तनुं त्यक्त्वा मायातीर्थे यशस्विनि ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म श्वेतद्वीपमुपागतः ॥

हे वरारोहे! असे सांगून मी तेथेच अंतर्धान पावलो. आणि तो द्विजही, हे यशस्विनी, मायातीर्थी देहत्याग करून, अतिशय दुष्कर कर्म करून श्वेतद्वीपाला पोहोचला.

Verse 178

मायया किं तव धरे न मायां ज्ञातुमर्हसि ॥ मम मायां न जानन्ति देवदानवराक्षसाः ॥

हे धरे! तुला मायेशी काय संबंध? तू मायेला जाणण्यास योग्य नाहीस. माझी माया देव, दानव आणि राक्षसही जाणत नाहीत.

Verse 179

एतत्ते कथितं भूमे मायाख्यानं महौजसम् ॥ मायाचक्रमिति ख्यातं सर्वपुण्यसुखावहम् ॥

हे भूमी! हे महौजस्वी मायेचे आख्यान तुला सांगितले आहे. हे ‘मायाचक्र’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व पुण्य व सुख देणारे मानले जाते.

Verse 180

आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परन्तपः ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं गतीनां च परा गतिः ॥

आख्यानांमध्ये हे महाख्यान आहे; तपांमध्ये हे परंतप—पापदाहक आहे. पुण्यांमध्ये हे परम पुण्य आहे; गतींमध्ये ही परा गती आहे.

Verse 181

नित्यं पठेद्यो भक्तेषु अभक्तेषु न कीर्तयेत् ॥ मा पठेन्नीचमध्येषु मा पठेच्छास्त्रदूषके ॥

जो हे नित्य भक्तांमध्ये पठण करील; अभक्तांमध्ये याची कीर्ती करू नये. नीचांच्या मध्ये वाचू नये; शास्त्रदूषकाला वाचू नये.

Verse 182

अग्रतः पृच्छता शूद्रमद्भक्तेषु तथाग्रतः ॥ पठते शोभते विप्रो न तु ये शास्त्रदूषकाः ॥

समोर प्रश्न करणारा शूद्र असो, तसेच माझे भक्त समोर असोत—जो ब्राह्मण पठण करतो तो शोभतो; पण शास्त्रदूषक तसे नाहीत.

Verse 183

कल्यमुत्थाय यो भूमे पठते च दृढव्रतः ॥ तेन द्वादश वर्षाणि ममाग्रे पठितं भवेत् ॥

हे भूमी! जो दृढव्रती पहाटे उठून याचे पठण करतो, त्याने जणू माझ्या समोर बारा वर्षे पठण केले असे होते.

Verse 184

अथ पूर्णेन कालेन पुमान् पञ्चत्वमागतः ॥ मद्भक्तो जायते देवि वियोनिं न च गच्छति ॥

नंतर काळ पूर्ण झाल्यावर तो पुरुष मृत्यूस प्राप्त होतो; हे देवी, तो माझा भक्त म्हणून जन्म घेतो आणि अशुभ योनीत जात नाही.

Verse 185

य एवँ शृणुयान्नित्यं महाख्यानं वसुन्धरे ॥ न स जायेत मन्दात्मा वियोनिं नैव गच्छति ॥

हे वसुंधरे, जो असा नित्य हा महाख्यान ऐकतो, तो मंदात्मा होऊन जन्म घेत नाही आणि अशुभ योनीतही जात नाही.

Verse 186

एतत्ते कथितं भद्रे त्वया यत्पूर्वमीप्सितम् ॥ मुच्यमाना वरारोहे किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

हे भद्रे, तू पूर्वी जे इच्छिले होतेस ते तुला सांगितले आहे. हे वरारोहे, आता मुक्त होत असताना तू आणखी काय विचारतेस?