Adhyaya 122: The Greatness of Kokāmukha (Sacred Site Eulogy and Salvific Narrative)
Kokāmukha-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Ethical-Discourse and Karmic Soteriology
वराह भगवान पृथ्वी (वसुंधरा) हिला ‘कोकामुख-माहात्म्य’ हा गोपनीय उपदेश सांगतात. अहिंसा, संयम, संतोष, माता‑पित्यांची भक्ती आणि अष्टमी व चतुर्दशी तिथींना मैथुनवर्जन—यांद्वारे तिर्यग्योनीत (पशु‑पक्षी इ.) जन्म असला तरी मुक्तीचा मार्ग उपलब्ध होतो असे ते प्रतिपादित करतात. पृथ्वी विचारते की इतर प्रसिद्ध तीर्थांपेक्षा कोकामुखाची स्तुती अधिक का? वराह उत्तर देतात की कोकामुख हे वैष्णवभावाने विशेष आहे आणि कर्मपरिवर्तनाची कथा सांगतात: कोकामुखाजवळ मारले गेलेले एक मासे व ‘चिल्ली’ नावाचा पक्षी पुढील जन्मी राजकुळात जन्मतात; पूर्वजन्मस्मृती प्राप्त करून तीर्थयात्रा करतात, ठरविलेले दान‑कर्म व विधी पूर्ण करून श्वेतद्वीप प्राप्त करतात. अध्यायाच्या शेवटी हा उपदेश योग्यांना मर्यादितपणे देण्याचे नियम, नैतिक शिस्त आणि पृथ्वीकेंद्रित करुणा यांमुळे समाजसौहार्द व प्राणिहिंसा कमी होण्याचा संदेश दिला आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 122
Verse 1
अथ कोकामुखमाहात्म्यम् ॥ वराह उवाच ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तिर्यग्योनिगताश्चापि येन मुच्यन्ति किल्बिषात्
आता कोकामुख-माहात्म्य. वराह म्हणाले—हे वसुंधरे, गुह्यांतील परम गुह्य हे ऐक; ज्यामुळे तिर्यक्-योनीत जन्मलेलेही किल्बिष (पापकळंक) पासून मुक्त होतात.
Verse 2
अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां मैथुनं यो न गच्छति ॥ भुक्त्वा परस्य चान्नानि यश्चैव न विकुत्सति
जो अष्टमी व चतुर्दशीला मैथुन करत नाही, आणि जो परक्याचे अन्न खाऊनही (अन्न वा दात्याचा) तिरस्कार करत नाही.
Verse 3
बाल्ये वयस्यपि च यो मम नित्यमनुव्रतः ॥ येन केनापि सन्तुष्टो यो मातापितृपूजकः
जो बालपणी आणि तरुणपणीही माझा नित्य अनुव्रत राहतो; जो जे काही मिळेल त्यात संतुष्ट असतो; आणि जो मातापित्यांचे पूजन करणारा असतो.
Verse 4
आयासे जीवति न यः प्रविभागी गुणान्वितः ॥ दाता भोक्ता च कार्येषु स्वतन्त्रो नित्यसंयतः
जो केवळ कष्टमय परिश्रमातच जीवन घालवत नाही; जो न्याय्य वाटणी करणारा व गुणवान आहे; जो कार्यांत दाता आणि यथोचित भोक्ता आहे; जो स्वाधीन व नित्य संयमी आहे.
Verse 5
विकर्म नाभिकुर्वीत कौमारव्रतसंस्थितः ॥ सर्वभूतदयायुक्तः सत्त्वेन च समन्वितः
कौमारव्रतामध्ये स्थित होऊन त्याने विकर्म करू नये; सर्वभूतांवर दयायुक्त व सत्त्वशुद्धीने समन्वित राहावे।
Verse 6
मत्या च निःस्पृहःऽत्यन्तं परार्थेष्वस्पृहः सदा ॥ ईदृग्बुद्धिं समादाय मम लोकाय गच्छति ॥ इमं गुह्यं वरारोहे देवैरपि दुरासदम्
आणि मनाने अत्यंत निःस्पृह राहावा; परधन-परार्थाविषयी सदैव अनासक्त असावा। अशी बुद्धी धारण करून तो माझ्या लोकास जातो। हे वरारोहे! हे गुह्य तत्त्व देवांनाही दुर्लभ आहे।
Verse 7
तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजानि कदाचन
हे अनवद्यांगी, हे अनघे! मी जे सांगत आहे ते ऐक—कधी तरी जरायुज, अंडज, उद्भिज्ज आणि स्वेदज अशा जीवप्रकारांविषयी।
Verse 8
ततः पूर्वोत्तरे पार्श्वे नित्यं यो हृदि तिष्ठति ॥ अस्थीनि दर्शयामास अवशिष्टानि यानि तु
त्यानंतर पूर्वोत्तर बाजूस—जो नित्य हृदयात वास करतो—त्याने उरलेली जी अस्थी होती ती दाखविली।
Verse 9
एतानि मम चास्थानि पूर्वदेहोद्भवानि च ॥ अहं पुराभवं मत्स्यः कोकेषु विचरन् जले
‘ही माझीच अस्थी आहेत, पूर्वदेहातून उत्पन्न झालेल्या. मी पूर्वी मत्स्य झालो होतो आणि कोका प्रदेशातील जलात विचरत होतो.’
Verse 10
ये न हिंसन्ति भूतानि शुद्धात्मानो दयापराः ॥ यस्तु कोकामुखे देवि ध्रुवं प्राणान्परित्यजेत्
जे प्राण्यांना हिंसा करीत नाहीत, शुद्धचित्त व दयापरायण असतात; परंतु हे देवी, ‘कोका’च्या मुख/प्रवेशस्थानी जो जातो, तो निश्चयच प्राणत्याग करतो।
Verse 11
मनसा न चलत्येव मम वल्लभतां व्रजेत् ॥ ततो विष्णुवचः श्रुत्वा सा मही संशितव्रता
ज्याचे मन डळमळत नाही, तो निश्चयच मला प्रिय होण्याची अवस्था प्राप्त करतो। मग विष्णूचे वचन ऐकून ती पृथ्वी, दृढव्रता, (पुढे बोलली/प्रवृत्त झाली)।
Verse 12
धरण्युवाच ॥ अहं शिष्या च दासी च भक्ता च त्वयि माधव
धरणी म्हणाली—हे माधव, मी तुमची शिष्या आहे, दासी आहे, आणि तुमची भक्तही आहे।
Verse 13
एवं मे परमं गुह्यं त्वद्भक्त्या वक्तुमर्हसि ॥ चक्रं वाराणसीं चैव अट्टहासं च नैमिषम्
अशा प्रकारे तुमच्या भक्तीने तुम्ही मला परम गुह्य रहस्य सांगण्यास योग्य आहात—चक्र, वाराणसी, अट्टहास आणि नैमिष (यांविषयी)।
Verse 14
भद्रकर्णह्रदं चैव हित्वा कोकां प्रशंससि ॥ नगरं च द्विरण्डं च मुकुटं मण्डलेश्वरम्
भद्रकर्ण-ह्रद बाजूला ठेवून तुम्ही कोकाची प्रशंसा करता; तसेच नगर, द्विरण्ड, मुकुट आणि मण्डलेश्वर (यांचीही)।
Verse 15
केदारं च ततो मुक्त्वा कि कोकां च प्रशंससि ॥ देवदारुवनं मुक्त्वा तथा जालेश्वरं विभुम्
केदार सोडून तू कोकाची स्तुती का करतेस? देवदारुवन सोडून तसेच विभु जालेश्वरालाही (सोडून)।
Verse 16
दुर्गं महाबलं मुक्त्वा किं वै कोकां प्रशंससि ॥ गोकर्णं च ततो मुक्त्वा शुद्धजाल्मेश्वरं तथा
महाबलवान दुर्ग (दुर्गातीर्थ) सोडून तू खरोखर कोकाची स्तुती का करतेस? आणि मग गोकर्ण सोडून तसेच शुद्धजाल्मेश्वरालाही।
Verse 17
एकलिङ्गं ततो मुक्त्वा किं वा कोकां प्रशंससि ॥ एवं पृष्टस्तथा भक्त्या माधवश्च महाप्रभुः
एकलिंग सोडून मग तू कोकाची स्तुती का करतेस? अशा प्रकारे भक्तीने विचारले असता महाप्रभु माधव (उत्तर देण्यास उद्यत झाले)।
Verse 18
वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवमेतन्महाभागे यन्मां त्वं भीरु भाषसे
वराहरूपी भगवानांनी वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले. श्रीवराह म्हणाले—हे महाभागे, हे भीरु, तू मला जे म्हणतेस ते तसेच आहे.
Verse 19
कथयिष्यामि ते गुह्यं कोका येन विशिष्यते ॥ एते रुद्राश्रिताः क्षेत्रा ये त्वया परिकीर्तिताः
कोका ज्यामुळे विशेष ठरते ते गुह्य रहस्य मी तुला सांगीन. तू ज्यांची कीर्ती केलीस ती ही रुद्राशी संबंधित पवित्र क्षेत्रे आहेत.
Verse 20
एते पाशुपताश्चैषां कोका भागवतस्य ह ॥ तत्रान्यत्ते प्रवक्ष्यामि महाख्यानं वरानने
यांपैकी काही पाशुपत आहेत; आणि कोका ही खरोखर भागवत परंपरेशी संबंधित आहे. तेथे मी तुला आणखी एक महाख्यान सांगतो, हे वरानने।
Verse 21
तत्राल्पेनाम्बुना युक्ते ह्रदे मत्स्यस्तु तिष्ठति ॥ दृष्ट्वा तं लुब्धकस्तूर्णं बडिशेनाजहार ह ॥ तस्य हस्ताच्च बलवान् मत्स्यस्तूर्णं विनिर्गतः ॥ अथ श्येनस्तु तं हर्त्तुं मन्त्रयित्वा नभश्चरः
तेथे थोड्या पाण्याने युक्त अशा डोहात एक मासा होता. तो पाहून शिकाऱ्याने त्वरित बडिशाने त्याला बाहेर काढले. पण तो बलवान मासा त्याच्या हातातून लगेच निसटला. मग आकाशात उडणारा घार त्याला पळवून नेण्याचा विचार करून पुढे आला.
Verse 22
निपत्य तं गृहीत्वैव प्रोद्दीनस्त्वरयान्वितः ॥ अशक्तस्य ततो नेतुं मत्स्यः कोकामुखेऽपतत्
झडप घालून त्याला पकडताच घार वेगाने वर उडाला; पण पुढे नेण्यास असमर्थ झाल्याने तो मासा कोकेच्या मुखाशी पडला.
Verse 23
तत्क्षेत्रस्य प्रभावेण राजपुत्रोऽभवत्प्रभुः ॥ रूपवान् गुणवान् शुद्धः कुलेन वयसान्वितः
त्या क्षेत्राच्या प्रभावाने तो राजपुत्र व प्रभू झाला—रूपवान, गुणवान, शुद्ध, तसेच उत्तम कुल व योग्य वयाने युक्त.
Verse 24
अथ कालेन तस्यैव मृगव्याधस्य चाङ्गना ॥ गृहीत्वा चैव मांसानि गच्छन्ती याति तत्र वै
नंतर काळाच्या ओघात त्या शिकाऱ्याची पत्नी काही मांस घेऊन चालत चालत त्याच ठिकाणी आली.
Verse 25
एका चिल्ली मांसलुब्धा तद्धस्तान्मांसगर्द्धिनी ॥ आगत्यागत्य तरसा हर्त्तुं समुपचक्रमे
एक चिल्ली मांसलोभी होती; तिच्या हातातील मांसाची लालसा धरून ती वारंवार येऊन घाईघाईने ते हिसकावू लागली।
Verse 26
मृगव्याधा बलान्मांसं हर्तुकामां तु चिल्लिकाम् ॥ बाणेनैकेन संहत्य पातिता भुवि तत्क्षणात्
शिकाऱ्याने चिल्लीला बळाने मांस नेण्यास उद्यत पाहून, एका बाणानेच तिला घायाळ करून तत्क्षणी भूमीवर पाडले।
Verse 27
आकाशात्पातिता भद्रे कोकायां मम सन्निधौ ॥ जाता चन्द्रपुरे रम्ये राजपुत्री यशस्विनी
हे भद्रे! आकाशातून पडलेली ती, कोकायां माझ्या सन्निधीत, रम्य चंद्रपुरात यशस्विनी राजकन्या म्हणून जन्मली।
Verse 28
सा व्यवर्द्धत कन्या तु वयोरूपगुणान्विता ॥ चतुःषष्टिकलायुक्ता पुरुषं सा जुगुप्सति
ती कन्या यौवन, रूप व गुणांनी युक्त अशी वाढली। चौसष्ट कलांत निपुण असूनही ती पुरुषांचा तिरस्कार करी।
Verse 29
रूपवाङ्गुणवाञ्छूरो युद्धकार्यार्थनिश्चितः ॥ सौम्यश्च पुरुषश्चैव सा च नेति जुगुप्सति
तो पुरुष रूपवान, गुणवान व शूर, युद्धकार्य व कर्तव्याच्या हेतूने दृढनिश्चयी; सौम्य व पूर्ण पुरुष असूनही ती ‘नाही’ म्हणत त्याचा तिरस्कार करी।
Verse 30
अथ केनचित्कालेन शक आनन्दपूरके ॥ सम्बन्धो जायते तयोर् मध्यमे वयसि स्थयोः
मग काही काळानंतर, शकांच्या काळात, आनंदाने परिपूर्ण अवस्थेत, मध्यम वयात स्थिर असलेल्या त्या दोघांमध्ये परस्पर संबंध उत्पन्न झाला।
Verse 31
तथा तु तौ समासाद्य परस्परम् अथ क्रमात् ॥ यथान्यायं स विप्रोक्तं विधिदृष्टेन कर्मणा
अशा रीतीने ते दोघे एकमेकांजवळ आले; मग क्रमाने, विद्वान विप्रांनी सांगितलेल्या विधिसंमत कर्माने, न्याय्य रीतीने त्यांनी आचरण केले।
Verse 32
स वै तथा समं नित्यं सा च तेन समं शुभा ॥ अन्योन्यं रममाणौ तौ मुहूर्तमपि नोज्झतः
तो नेहमी तिच्याबरोबर समभावाने राहिला, आणि ती शुभा स्त्रीही त्याच्याबरोबर तशीच राहिली; परस्पर रमून ते दोघे एक मुहूर्तही वेगळे झाले नाहीत।
Verse 33
गच्छत्येवं बहुतरे काले चैवाप्यनिन्दिता ॥ समप्रेम्णा च संयुक्ता सौहृदेन च नायकम्
अशा प्रकारे बराच काळ गेल्यावरही, ती अनिंदिता स्त्री समप्रेम व सौहार्द यांद्वारे नायकासोबत संयुक्त राहिली।
Verse 34
राजपुत्रस्तस्तोऽप्यत्र शकानां नन्दवर्द्धनः ॥ तस्या जायते मध्याह्ने शिरोरुगतिपीडिनी
येथेही शकांमध्ये नंदवर्धन नावाचा एक राजपुत्र होता; तिच्या मध्याह्नी डोकेदुखीची तीव्र पीडा उत्पन्न झाली।
Verse 35
ये केचिद्भिषजस्तत्र गदेषु कुशलाः शुभे ॥ ते तत्रौषधयोगं च चक्रुस्तेनापि वेदना
हे शुभे! तेथे जे काही वैद्य रोगांमध्ये कुशल होते, त्यांनी तेथे औषधोपचार केले; तरीही त्या उपायांनी वेदना शमली नाही।
Verse 36
ननाश नैव संयातः कालो बहुतिथस्ततः ॥ न संबुध्यति चात्मानं विष्णुमायाविमोहितः
रोग नष्ट झाला नाही, आणि त्यानंतर बराच काळही काही निष्कर्षास आला नाही; विष्णुमायेने विमोहित झाल्यामुळे त्याला स्वतःचे भान आले नाही।
Verse 37
भजमाना विनीता च सौहृदाच्च विशेषतः ॥ एवं बहुगतः कालः कामभोगेषु सक्तयोः
सेवा करीत, नम्र राहून, आणि विशेषतः स्नेहामुळे—अशा रीतीने कामभोगांत आसक्त असलेल्या त्या दोघांचा बराच काळ गेला।
Verse 38
पूर्णे हि समये तत्तु उभयोश्च तदन्तरम् । तस्य कालः संवृतस्य योऽसौ पूर्वप्रतिस्तवः
परंतु नियत वेळ पूर्ण झाल्यावर—आणि त्या दोघांच्या मधल्या त्या अंतराळात—त्याच्या आच्छादनाचा (गुप्त होण्याचा) काळ आला; जो पुढील घटनांचा पूर्वसंकेत होता।
Verse 39
ततः सर्वानवद्याङ्गी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ किमिदं तव भद्रं ते वेदना जायते शिरॆ ॥
मग सर्वांगसुंदर, निर्दोष अवयवांची ती स्त्री आपल्या पतीला म्हणाली: “हे काय, प्रिय? तुझ्या डोक्यात वेदना होत आहे का?”
Verse 40
एतदाचक्ष्व तत्त्वेन यद्यहं च तव प्रिया ॥ बहवो भिषजश्चैव नानाशास्त्रविशारदाः ॥
मी खरोखरच तुझी प्रिया असेन, तर हे मला तत्त्वतः सत्य सांग. विविध शास्त्रांत पारंगत असे अनेक वैद्यही आहेत.
Verse 41
कुर्वन्ति तव कर्माणि वेदना च न गच्छति ॥ एवं स प्रियया प्रोक्तस्तां प्रियां पुनरब्रवीत् ॥
ते तुझ्यावर उपचार करतात, तरीही वेदना जात नाही. प्रियेने असे म्हटल्यावर, तो पुन्हा आपल्या प्रियेला बोलला.
Verse 42
इदं किं विस्मृता भद्रे सर्वव्याधिसमन्वितम् ॥ यल्लब्धं मानुषत्वं च सुखदुःखसमन्वितम् ॥
तो म्हणाला—हे भद्रे, तू हे विसरलीस काय की मिळालेले मानुष्यत्व सर्व व्याधींनी युक्त असते आणि ते सुख-दुःखांनीही युक्त असते?
Verse 43
संसारसागरारूढं नातिप्रष्टुं त्वमर्हसि ॥ तेनैवं भाषिता बाला श्रोतुकामा वरानना ॥
जो संसारसागरावर आरूढ झाला आहे, त्याने अति प्रश्न करू नये. त्याने असे म्हटल्यावर, ती बाला—सुंदर मुखाची व ऐकण्यास उत्सुक—ऐकण्यास तत्पर राहिली.
Verse 44
ततः कदाचिच्छयने सुप्तौ तौ दम्पती किल ॥ गते बहुतिथे काले पुनः पप्रच्छ सा प्रियम् ॥
नंतर कधीतरी शय्येवर ते दोघे दाम्पत्य झोपले होते. बरेच दिवस गेल्यावर तिने पुन्हा आपल्या प्रियाला प्रश्न केला.
Verse 45
कथयस्व तमेवार्थं यन्मया पूर्वपृच्छितम् ॥ किं मां न भाषसे नाथ साभिप्रायं वचस्तव ॥
मी पूर्वी जे विचारले होते तोच विषय मला सांगा. हे नाथ, तुम्ही माझ्याशी का बोलत नाही? तुमच्या वचनांत काही अभिप्राय दिसतो.
Verse 46
गोप्यं वा किमचिदस्तीह किं गोपयसि मे पुरः ॥ अवश्यं चैव वक्तव्यं यद्यहं तव वल्लभा ॥
इथे काही गुपित आहे काय? माझ्यासमोर तू ते का लपवितोस? मी तुझी प्रिया असेन तर तुला नक्कीच सांगितले पाहिजे.
Verse 47
इति निर्बन्धतः पृष्टः स शक्राधिपतिर्नृपः ॥ तां प्रियां प्रणयात्प्राह बहुमानपुरःसरम् ॥
अशा रीतीने आग्रहाने विचारल्यावर, शकराजांचा अधिपती तो राजा आपल्या प्रियेला प्रेमाने बोलला; त्याच्या वचनांपूर्वी मान-सन्मान होता.
Verse 48
मन्मातापितरौ गत्वा प्रसादय शुचिस्मिते ॥ मानार्हौ मानयित्वा तौ ययाहं जठरे धृतः ॥
हे शुचिस्मिते, माझ्या आई-वडिलांकडे जाऊन त्यांना प्रसन्न कर. जे मानास पात्र आहेत—ज्यांच्या उदरात मी धारण झालो—त्या दोघांचा यथोचित मान कर.
Verse 49
तयोराज्ञां पुरस्कृत्य मानयित्वा यथार्हतः ॥ अथ कोकामुखे गत्वा कथयिष्याम्यसंशयम् ॥
त्या दोघांची आज्ञा अग्रस्थानी मानून आणि त्यांचा यथोचित सन्मान करून, मग मी कोकामुख येथे जाऊन निःसंशय सांगीन.
Verse 50
स्वपूर्वजन्मवृत्तं तु देवानामपि दुर्लभम् ॥ तत्र ते कथयिष्यामि सर्ववृत्तमनिन्दिते ॥
मी तुला माझ्या पूर्वजन्माचा वृत्तांत सांगीन—जो देवांनाही दुर्लभ आहे; तेथे, हे अनिंद्ये, मी तुला सर्व कथा कथन करीन।
Verse 51
ततः सा ह्यनवद्याङ्गी श्वश्रूश्वशुरयोः पुरः ॥ गत्वा गृहीत्वा चरणौ ततस्ताविदमब्रवीत् ॥
त्यानंतर ती अनवद्य अंगांची स्त्री सासू-सासऱ्यांसमोर गेली; त्यांच्या चरणांना धरून तिने त्यांना हे वचन सांगितले।
Verse 52
किञ्चिद्विज्ञप्तुकामास्मि तत्र वामवधी्यताम् ॥ भवदाज्ञां पुरस्कृत्य भवद्भ्यामनुमानितौ ॥
मला एक लहानशी विनंती करावयाची आहे—कृपया ती आपण दोघांनी ऐकावी। आपली आज्ञा अग्रस्थानी ठेवून, आपण दोघांनी आम्हाला अनुमती द्यावी।
Verse 53
पुण्ये कोकामुखे गन्तुमिच्छावस्तत्र वां गुरू ॥ कार्यगौरवभावेन न निषेध्यौ कथञ्चन ॥
आम्हाला पुण्यस्थान ‘कोकामुख’ येथे जायचे आहे—तेथे, हे पूज्य गुरुजन। कार्याच्या गौरव-गंभीरतेमुळे आम्हाला कशाही प्रकारे रोखू नये।
Verse 54
अद्य यावत्किमपि वां याचितं न मया क्वचित् ॥ पुरस्ताद्ध्यावयोस्तन्मे याचितं दातुमर्हतः ॥
आजपर्यंत मी आपल्यादोघांकडे कधीही काही मागितले नाही; म्हणून आम्ही आपल्या समोर उभे आहोत—मी जे मागत आहे ते आपण दोघांनी द्यावे।
Verse 55
शिरावेधेनया युक्तः सदा तव सुतो ह्ययम् ॥ मध्याह्ने मृतकल्पो वै जायते ह्यचिकित्सकम् ॥
तुझा हा पुत्र सदैव डोक्यात तीव्र टोचणाऱ्या वेदनेने पीडित आहे. मध्यान्ही तो जणू मृतप्राय होतो; खरेच हा रोग उपचारातीत आहे.
Verse 56
सुखानि सर्वविषयान्विसृज्य परिपीडितः ॥ कोकामुखं विना कष्टं न निवृत्तं भविष्यति ॥
सर्व विषयसुखे व भोग त्यागून तो अत्यंत पीडित आहे. कोकामुखाविना हे दुःख कधीही निवरणार नाही.
Verse 57
दम्पतिभ्यां हि मननं रोचतां सर्वथैव हि ॥ ततो वधूवचः श्रुत्वा शकानामधिपो नृपः ॥
तो विचार दाम्पत्याला सर्व प्रकारे रुचला. मग वधूचे वचन ऐकून शकांचा अधिपती राजा (बोलला).
Verse 58
करेण स्वयमादाय वधूं पुत्रमुवाच ह ॥ किमिदं चिन्तितं वत्स कोकामुखगमं प्रति ॥
राजाने स्वतः वधूचा हात धरून पुत्राला म्हटले—“वत्सा, कोकामुखाला जाण्याविषयी तू काय ठरवले आहेस?”
Verse 59
हस्त्यश्वरथयानानि स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥ सर्वमेतत्तु सप्ताङ्गं कोशकोष्ठादिसंयुतम्
“हत्ती, घोडे, रथ, वाहने आणि अप्सरांसारख्या स्त्रिया—हे सर्व, राज्याच्या सप्तांगांसह, तसेच कोष, कोठार इत्यादींनी युक्त…”
Verse 60
शरणं वित्तयो राज्यं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ मित्रं वरासनं चैव गृह्णीष्व सुतसत्तम
आश्रय, धन आणि राज्य—हे सर्व तुझ्यावरच प्रतिष्ठित आहे। हे पुत्रश्रेष्ठा, मित्र आणि उत्तम सिंहासनही स्वीकार कर।
Verse 61
त्वयि प्रतिष्ठिताः प्राणाः सन्तानं च तदुत्तरम् ॥ ततः पितुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रो यशस्विनि
तुझ्यावरच आमचे प्राण आणि त्यानंतरची संततीही प्रतिष्ठित आहे। मग पित्याचे वचन ऐकून तो यशस्वी राजपुत्र…
Verse 62
पितुः पादौ गृहीत्वा च प्रोवाच विनयान्वितः ॥ अलं राज्येन कोशेन वाहनेन बलेन वा
पित्याचे पाय धरून तो विनयाने म्हणाला—‘राज्य, कोश, वाहने किंवा बळ—यांची मला गरज नाही; पुरे झाले.’
Verse 63
गन्तुमिच्छामि तत्राहं तूर्णं कोकामुखं महत् ॥ शिरोवेदनया युक्तो यदि जीवाम्यहं पितः
मला तिथे त्वरेने जायचे आहे—त्या महान कोकामुखाला। हे पित्या, शिरोवेदनायुक्त असूनही जर मी जिवंत राहिलो तर…
Verse 64
तदा राज्यं बलं कोशो ममैवैतन्न सशंयः ॥ तत्रैव गमनान्मह्यं वेदना नाशमेष्यति
मग राज्य, बळ आणि कोश निःसंशय माझेच असतील। तिथेच गेल्याने माझी वेदना नष्ट होईल।
Verse 65
पुत्रोक्तमवधार्यैव शकानामधिपो नृपः ॥ अनुजज्ञे ततः कोकां गच्छ पुत्र नमोऽस्तु ते
पुत्राचे वचन नीट विचारून शाकांचा अधिपती राजा म्हणाला—“पुत्रा, कोकास जा; तुला नमस्कार असो।”
Verse 66
अथ दीर्घेण कालेन प्राप्तः कोकामुखं त्विदम् ॥ तत्र गत्वा वरारोहा भर्त्तारमिदमब्रवीत् १७३॥ पूर्वपृष्टं मया यत्ते वक्ष्यामीति च मां प्रति ॥ कोकामुखे त्वयाप्युक्तं तदेतन्मम कथ्यताम्
मग दीर्घ काळानंतर तो या कोकामुखी आला. तेथे जाऊन सुडौल नितंबांची स्त्री पतीला म्हणाली—“मी पूर्वी जे विचारले होते आणि तू ‘मी सांगीन’ असे म्हणाला होतास, तसेच कोकामुखी तू जे बोललास—ते आता मला सांग.”
Verse 67
निशम्येति प्रियाप्रोक्तं राजपुत्रो यशस्विनि ॥ प्रहस्याह भिया तां तु समालिङ्ग्य वसुन्धरे
प्रियाचे वचन ऐकून यशस्वी राजपुत्र हसत हसत, भयभीत तिला आलिंगन देऊन म्हणाला—हे वसुंधरे।
Verse 68
रजनी सम्प्रवृत्तेयं सुखं स्वापो विधीयताम् ॥ श्वः सर्वं कथयिष्यामि यत्ते मनसि वर्त्तते
रात्रि सुरू झाली आहे; सुखाने झोपा. उद्या तुझ्या मनात जे आहे ते सर्व मी सांगीन.
Verse 69
व्याधेन निगृहीतोऽस्मि बडिशेन जलेचरः॥ तद्धस्तान्निर्गतस्तत्र बलेन पतितो भुवि
मी जलचर होतो; शिकाऱ्याने मला बडिशाने पकडले. मग त्याच्या हातातून निसटून मी जोराने तिथे जमिनीवर पडलो.
Verse 70
प्रभातायां तु शर्वर्यां स्नातौ क्षौमविभूषितौ॥ प्रणम्य शिरसा विष्णुं हस्ते गृह्य ततः प्रियाम्
प्रभाती, रात्रि संपल्यावर, दोघे स्नान करून क्षौमवस्त्रांनी विभूषित झाले. शिरसा विष्णूस प्रणाम करून त्याने मग प्रियेचा हात धरला.
Verse 71
श्येनेनामिषलुब्धेन नखैर्विद्धोऽस्मि सुन्दरि॥ नीत आकाशमार्गेण तस्माच्च पतितोऽत्र वै
हे सुंदरी, मांसलुब्ध घारीने आपल्या नखांनी मला भेदले. आकाशमार्गाने नेऊन तो मला इथेच खाली पाडून गेला.
Verse 72
एतत्ते कथितं भद्रे पूर्वपृष्टं च यत्त्वया॥ गच्छ सुन्दरि भद्रं ते यत्र ते वर्त्तते मनः
हे भद्रे, तू पूर्वी जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले. हे सुंदरी, तुझे कल्याण होवो—जिथे तुझे मन वळते तिथे जा.
Verse 73
ततः साप्यनवद्याङ्गी रक्तपद्मशुभानना॥ करुणं स्वरमादाय भर्त्तारं पुनरब्रवीत्
मग तीही—निर्दोष अवयवांची, रक्तकमळासारख्या शुभ मुखाची—करुण स्वर धारण करून पतीला पुन्हा म्हणाली.
Verse 74
एतदर्थं मया भद्र गुह्यं नोक्तं तथा स्वकम्॥ अहं च यादृशी पूर्वमभवं तच्छृणुष्व मे
हे भद्र, याच कारणाने मी माझे गुपित पूर्वी तसे सांगितले नाही. आणि मी पूर्वी जशी होते, ते माझ्याकडून ऐक.
Verse 75
स्थापयित्वा मांसभारान्प्रियायाः सविधे स्वयम्॥ काष्ठान्यानयितुं यातः क्षुधितो मांसपाचने
त्याने स्वतः प्रियेजवळ मांसाचे भार ठेवले; मग भुकेला होऊन मांस शिजविण्यासाठी लाकूड आणायला गेला।
Verse 76
क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता चिल्ली गगनगामिनी॥ वृक्षोपरी समासीना भक्ष्यं चैव विचिन्वती
भूक-तहान यांनी थकलेली, आकाशात उडणारी चिल्ली पक्षी झाडावर बसून भक्ष्य शोधू लागली।
Verse 77
अथ कश्चिन्मृगव्याधो हत्वा वनचरान्बहून्॥ संगृह्य मांसभारान्वै तेन मार्गेण संगतः
मग एक मृगव्याधाने अनेक वनचरांना मारून मांसाचे भार गोळा केले आणि त्याच मार्गावर त्याची भेट झाली।
Verse 78
प्रवृत्तोऽग्निमुपादाय तावदुड्डीय सत्वरम्॥ मांसपिण्डो मया विद्धो दृढैर्वज्रमयैर्नखैः
तो अग्नी आणायला निघाला तेव्हा मी तत्काळ वेगाने उडालो; आणि वज्रासारख्या कठोर नखांनी मांसाच्या पिंडाला घाव घातला।
Verse 79
न च सक्तास्मि संहर्तुं मांसभारप्रपीडिता ॥ अशक्ता दूरगमने सविधे हि व्यवस्थिताः ॥
मांसाच्या भाराने दबलेली असल्याने मी त्याचा संहार करू शकले नाही; दूर जाण्यास असमर्थ होऊन मी जवळच थांबले।
Verse 80
भक्षयित्वा ततो मांसं व्याधः संहृष्टमानसः ॥ अपश्यन्मांसपिण्डं तु मृगयामास पार्श्वतः ॥
मग मांस खाऊन तो व्याध आनंदित मनाचा झाला। त्याने मांसाचा गोळा पाहिला आणि आसपास शिकार शोधू लागला।
Verse 81
विद्धा बाणेन मां तत्र भक्षयन्तमिपातयत् ॥ ततोऽहं भ्रममाणा वै निश्चेष्टा गतजीविता ॥
तेथे बाणाने मला विद्ध करून, मी खात असताना त्याने मला पाडले. मग मी भ्रमित होत निश्चेष्ट झाले—प्राण निघून गेले.
Verse 82
पतितास्म्यवशा भद्र कालतन्त्रे दुरासदे ॥ एतत्क्षेत्रप्रभावेण त्वकामापि नृपात्मजा ॥
हे भद्र, मी असहाय होऊन काळाच्या दुर्जेय तंत्रात पडले. पण या क्षेत्राच्या प्रभावाने, अनिच्छेनेही, मी राजकन्या झाले.
Verse 83
जातास्मि त्वत्प्रिया चापि स्मरन्ती पूर्वजन्म तत् ॥ एतानि पश्य चास्थीनि शेषाणि बहुकालतः ॥
मी जन्म घेऊन तुझी प्रिया देखील झाले, तो पूर्वजन्म स्मरत. आणि पाहा, ही हाडे—खूप काळापासून उरलेली आहेत.
Verse 84
गलितान्यल्पशेषाणि प्राणनाथ समीपतः ॥ एवं सा दर्शयित्वा तु भर्तारं पुनरब्रवीत् ॥
हे प्राणनाथ, ही जवळच आहेत—कुजून गेलेली, थोडीशीच शिल्लक. असे दाखवून ती पतीला पुन्हा म्हणाली.
Verse 85
आनीतोऽसि मया भद्र स्थानं कोकामुखं प्रति ॥ एतत्क्षेत्रप्रभावेण तिर्यग्योनिगताऽपि ॥
हे भद्रे, मी तुला कोकामुख नावाच्या स्थानी आणले आहे. या क्षेत्राच्या प्रभावाने तिर्यक्-योनीत गेलेलीही (जीव) …
Verse 86
उत्तमे तु कुले जाता मानुषी जातिमाश्रिताः ॥ यं यं प्रवक्ष्यसे धर्मं विष्णुप्रोक्तं यशोधन ॥
…उत्तम कुळात जन्म घेऊन मानवी जातीत येते. हे यशोधन, विष्णूंनी सांगितलेला जो जो धर्म तू सांगशील, …
Verse 87
तं तमेव करिष्यामि विष्णुलोके सुखावहम् ॥ ततस्तस्या वचः श्रुत्वा लब्धपूर्वस्मृतिर्नृपः ॥
—तोच तोच धर्म मी आचरीन, जो विष्णुलोकात सुख देणारा आहे. मग तिचे वचन ऐकून राजाला पूर्वस्मृती प्राप्त झाली.
Verse 88
विस्मयं परमं गत्वा साधु साध्वित्यपूजयत् ॥ तस्मिन् क्षेत्रे च यत्कर्म कर्तव्यं धर्मसंहितम् ॥
परम विस्मय पावून त्याने ‘साधु, साधु’ असे म्हणत (तिचा) सत्कार केला. आणि त्या क्षेत्रात धर्मसंमत कोणते कर्म करावे (हे विचारले/विचारले).
Verse 89
तच्छ्रुत्वा कानिचिद्देवी स्वयं चक्रे पतिव्रता॥ अन्येऽपि सर्वे तच्छ्रुत्वा यस्य यद्रोचते प्रियम्॥
ते ऐकून पतिव्रता देवीने स्वतः काही (अनुष्ठान) केले. इतर सर्वांनीही ते ऐकून, ज्याला जे प्रिय वाटले ते (अर्पण/केले).
Verse 90
ददतुḥ परमप्रीतौ पात्रेभ्यश्च यथार्हतः॥ येऽन्ये तत्सार्थमासाद्य यातास्तेऽपि वसुन्धरे॥
त्यांनी परम आनंदाने, यथोचित रीतीने योग्य पात्रांना दान दिले. हे वसुंधरे, जे इतरही त्या हेतूने तेथे आले होते, तेही कृतार्थ होऊन निघून गेले.
Verse 91
ब्राह्मणेभ्यो ददुḥ स्वानि विष्णुभक्त्या यतव्रताḥ॥ तत्र स्थित्वा वरारोहे मम कर्मव्यवस्थितः॥
विष्णुभक्तीने व्रतसंयमी होऊन त्यांनी आपली संपत्ती ब्राह्मणांना दान केली. हे वरारोहे, तेथे राहून ते माझ्या कर्मव्यवस्थेनुसार नियोजित झाले.
Verse 92
तत्क्षेत्रस्य प्रभावेण श्वेतद्वीपमुपागताः॥ एवं स राजपुत्रोऽपि मम कर्मव्यवस्थितः॥
त्या क्षेत्राच्या प्रभावाने ते श्वेतद्वीपाला पोहोचले. त्याचप्रमाणे तो राजपुत्रही माझ्या कर्मव्यवस्थेनुसार नियोजित झाला.
Verse 93
मुक्त्वा तु मानुषं भावं श्वेतद्वीपमुपागतः॥ सर्वे च पुरुषास्तत्र आत्मनात्मानुदर्शनात्॥
मानुषभाव सोडून तो श्वेतद्वीपाला पोहोचला. आणि तेथे सर्व पुरुष आत्म्याने आत्म्याचे दर्शन झाल्यामुळे (तसेच) होते.
Verse 94
शुक्लाम्बरधरा दिव्यभूषणैश्च विभूषिताḥ॥ दीप्तिमन्तो महाकायाḥ सर्वे च शुभदर्शनाः॥
ते श्वेत वस्त्रे परिधान केलेले व दिव्य भूषणांनी विभूषित होते; तेजस्वी, महाकाय, आणि सर्वांचे दर्शन शुभ होते.
Verse 95
स्त्रियोऽपि दिव्या यत्रत्या दिव्यभूषणभूषिताḥ॥ तेजसा दीप्तिमत्यश्च शुद्धसत्त्वविभूषिताḥ॥
तेथील स्त्रियाही दिव्य होत्या, दिव्य भूषणांनी अलंकृत। त्या तेजाने दीप्त होत्या आणि शुद्ध सत्त्वाने विभूषित होत्या।
Verse 96
मयि शुद्धं परं भावमारूढाः सत्यवर्च्चसः॥ एतत्ते कथितं देवि कोकामुखमनुत्तमम्॥
माझ्याविषयी शुद्ध व परम भावास आरूढ होऊन ते सत्यतेजाने दीप्त होते। हे देवी, कोकामुखाचे हे अनुपम वर्णन तुला सांगितले आहे।
Verse 97
यत्र मत्स्यश्च चिल्ली च सकामा ये समागताः॥ केचिच्चान्द्रायणं कुर्युḥ केचिच्चैव जलाशनम्॥
जिथे सकाम लोक एकत्र येत, (आहारात) मासे व चिल्ली इत्यादी असत. काही चान्द्रायण व्रत करीत, तर काही फक्त जलाहार करीत.
Verse 98
ते च विष्णुमयान्धर्मान्द्विजस्तांस्तान्त्समाचरेत्॥ बहुधान्यवरं रत्नं दम्पत्योऽथ यशस्विनि॥
आणि द्विजाने विष्णुमय असे विविध धर्म आचरावेत. हे यशस्विनि, दाम्पत्याकडून विपुल धान्य व उत्तम रत्ने इत्यादी दान दिले जाते.
Verse 99
कुर्वन्तो मम कर्माणि भाव्यं पञ्चत्वमागताः ॥ ततः क्षेत्रप्रभावेन मम कर्मप्रभावतः ॥
माझ्या विहित कर्मांचे आचरण करताना ते काळाने पञ्चत्वास (पंचमहाभूतांत लय, म्हणजे मृत्यू) पोहोचले. त्यानंतर क्षेत्राच्या प्रभावाने व माझ्या विधानाच्या प्रभावाने (त्यांची पुढील गती झाली).
Verse 100
मम चैव प्रसादेन श्वेतद्वीपमुपागतः ॥ एवं स राजपुत्रोऽथ सर्वभूतगुणान्वितः ॥ ११२ ॥ भुक्त्वा तु मानुषं भावमूर्ध्वशाखोऽनुतिष्ठति ॥ योऽसौ परिजनस्तस्य मम कर्मव्यवस्थितः ॥ ११३ ॥ मानुषं भावमुत्सृज्य मम लोकमुपागतः ॥ सर्वशो द्युतिमांस्तत्र आत्मनानात्मदर्शनात् ॥
माझ्या कृपेनेच तो श्वेतद्वीपाला पोहोचला. असा तो राजपुत्र सर्वभूतगुणांनी युक्त होऊन मानुषभाव अनुभवून ऊर्ध्वगामी झाला. त्याचा तो परिजन माझ्या विधानात स्थित होता; मानुषभाव टाकून तो माझ्या लोकात आला आणि आत्म-अनात्म दर्शनाने तेथे सर्वथा तेजस्वी झाला.
Verse 101
याश्च तत्र स्त्रियः काश्चित्सर्वाश्चोत्पलगन्धिनीः ॥ मायया मतिमन्मुक्ताः सर्वाश्चैव प्रियावृताः ॥
आणि तेथे ज्या काही स्त्रिया होत्या, त्या सर्व कमळासारख्या सुगंधित होत्या. मायेमुळे त्या मतीसह मुक्त झाल्या आणि सर्वच प्रियावस्थेने आच्छादित, म्हणजेच कल्याणात स्थित राहिल्या.
Verse 102
प्रसादान्मम सुश्रोणि श्वेतद्वीपमुपागताः ॥ एष धर्मश्च कीर्तिश्च शक्तिश्चैव महद्यशः ॥
हे सुश्रोणि, माझ्या कृपेने त्या श्वेतद्वीपाला पोहोचल्या. हेच धर्म, हीच कीर्ती, हीच शक्ती आणि महान यश आहे.
Verse 103
कर्मणां परमं कर्म तपसां च महत्तपः ॥ आख्यानानां च परमं कृतीनां परमा कृतीः ॥
कर्मांमध्ये हे परम कर्म आहे; तपांमध्ये हे महान तप आहे; आख्यानांमध्ये हे सर्वोच्च आख्यान आहे; आणि कृत्यांमध्ये ही परम कृति आहे.
Verse 104
धर्माणां च परो धर्मस्तवार्थं कीर्तितो मया ॥ क्रोधनाय न तं दद्यान्मूर्खाय पिशुनाय च ॥
आणि धर्मांमध्ये हा परमोच्च धर्म आहे, जो मी तुझ्या हितासाठी सांगितला आहे. तो क्रोधी माणसाला, मूर्खाला आणि पिशुनाला (निंदकाला) देऊ नये.
Verse 105
अभक्ताय न तं दद्यादश्रद्धाय शठाय च ॥ दीक्षितायैव दातव्यं सुप्रपन्नाय नित्यशः ॥
अभक्ताला, अश्रद्धाळूला व कपटीला हे देऊ नये. हे नित्य केवळ दीक्षित व सम्यक् शरणागताला द्यावे.
Verse 106
सोऽपि मुच्येत पूतात्मा गर्भाद्योनिभवाद्भयात् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे महाख्यानं महौजसम् ॥
तोही—पवित्रात्मा होऊन—गर्भजन्य योनीजन्म व देहधारणातून उत्पन्न भयापासून मुक्त होतो. हे भद्रे, हे महौजस्वी महाख्यान तुला सांगितले आहे.
Verse 107
य एतेन विधानॆन गत्वा कोकामुखं महत् ॥ तेऽपि यान्ति परां सिद्धिं चिल्लीमत्स्यौ यथा पुरा ॥
जे या विधानानुसार महान् कोकामुखास जातात, तेही परम सिद्धीला पोहोचतात—जसे पूर्वी चिल्ली व मत्स्य हे मासे पोहोचले होते.
Verse 108
वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥
वराहरूप धारण केलेल्या देवाला वसुंधरेने प्रत्युत्तर दिले.
Verse 109
तत्तत्सर्वेऽपि कुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ तत्र तौ दम्पती द्रव्यमन्नं रत्नं द्विजेषु च
ते सर्वजण विधिशास्त्रदृष्ट कर्मानुसार ती ती कृत्ये करतात. तेथे तो दाम्पत्य द्विजांना धन, अन्न व रत्ने दान करतो.
Verse 110
तेऽपि कुर्वन्ति कर्माणि मम भक्ताः व्यवस्थिताः ॥ तेऽपि दीर्घेण कालेन अटमानाः इतस्ततः
तेही—माझे सुव्यवस्थित भक्त—नियत कर्मे करीत असतात; तरीही दीर्घ काळात तेही इकडे-तिकडे भटकत राहतात।
Verse 111
पण्डिताय च दातव्यं यश्च शास्त्रविशारदः ॥ एतन्मरणकालेऽपि धारयेद्यः समाहितः
हे दान पंडितास—जो शास्त्रविशारद आहे—त्यालाच द्यावे. जो समाहित होऊन मृत्युकाळीही हा उपदेश धारण करतो, तो प्रशंसनीय आहे।
Verse 112
कृतं कोकामुखे चैव मम क्षेत्रे हि सुन्दरि ॥ कश्चिल्लुब्धो मिषाहारश्चरन् वै कोक-मण्डले
हे सुंदरी, हे कृत्य कोकामुख येथे—माझ्याच क्षेत्रात—घडले. कोक-मंडळात मांसाहारी एक लोभी शिकारी फिरत होता।
Verse 113
रूपवाङ्गुणवाञ्छूरः युदकार्यार्थनिष्ठितः ॥ सौम्यं च पुरुषं चैव सर्वानभिजुगुप्सति
तो रूपवान, गुणवान व शूर होता, आपल्या कार्याच्या हेतूस निष्ठावान. तो सौम्य व सज्जन पुरुषाचा मान राखीत असे आणि कोणालाही तुच्छ मानीत नसे।
Verse 114
अयने गत एतेषां वृत्तं कौतूहलं भुवि ॥ अन्योऽन्यप्रीतियुक्तौ तु नान्योऽन्यं जहतुः क्वचित्
काळाचा क्रम पुढे सरकताच त्यांची कथा पृथ्वीवर कुतूहलाचा विषय झाली. परस्पर प्रेमाने युक्त ते दोघे कधीही एकमेकांना सोडीत नसत।
Verse 115
मुच्यतां मानुषं भावं तां जातिं स्मर पौर्विकीम् ॥ अथ कौतूहलं भद्रे श्रवणे पूर्वजन्मनः
मानुष भाव सोड; त्या पूर्वजन्मातील जाति स्मर. मग, हे भद्रे, पूर्वजन्म ऐकण्याविषयी कुतूहल उत्पन्न होते.
Verse 116
कदाचिन्नोक्तपूर्वं ते रहस्यं परमं महत् ॥ त्वरितं गन्तुमिच्छामि विष्णोस्तत्परमं पदम्
कधी तरी तुला पूर्वी एक परम महान रहस्य सांगितले होते. मला त्वरेने विष्णूच्या त्या परम पदाला जायचे आहे.
Verse 117
वणिजश्चैव पौराश्च वैश्याश्चापि वराङ्गनाः ॥ अनुजग्मू राजपुत्रं कोकामुखपथे स्थितम्
वणिक, नगरवासी आणि वैश्य—तसेच श्रेष्ठ स्त्रियाही—कोकामुख मार्गावर असलेल्या राजपुत्राच्या मागे गेले.
Verse 118
तेन तस्य प्रहारेण जाता शिरसि वेदना ॥ अहमेव विजानामि नान्यो जानाति मां विना
त्याच्या प्रहाराने माझ्या डोक्यात वेदना झाली. हे मीच जाणतो; माझ्याविना दुसरा कोणी जाणत नाही.
Verse 119
तावद्ददर्श मां तत्र खादन्तीं मांसपिण्डिकाम्॥ ततः स धनुरुद्यम्य सशरं च व्यकर्षत॥
तेवढ्यात त्याने मला तिथे मांसाचा गोळा खाताना पाहिले. मग त्याने धनुष्य उचलून बाणासह ताणले.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds a discipline of restraint and compassion: it commends ahiṃsā (non-harming), dayā toward all beings, contentment, parental reverence, avoidance of exploitative conduct (including taking others’ food), and regulated sexuality on specified lunar days. These norms are presented as socially stabilizing and as reducing harm within the terrestrial community of life, while also serving a soteriological aim (release from karmic bondage), extending even to beings born in non-human forms.
The explicit markers are lunar tithis: aṣṭamī (8th lunar day) and caturdaśī (14th lunar day), on which the text recommends abstaining from maithuna (sexual intercourse). The narrative also includes time cues such as “madhyāhne” (midday) for the onset of head pain and “prabhātāyām” (at dawn) for ritual preparation, but it does not specify a named season (ṛtu).
By placing Pṛthivī as Varāha’s interlocutor and repeatedly stressing bhūta-dayā and ahiṃsā, the chapter frames moral conduct as a way to minimize harm to living beings sharing Earth’s habitats. The Kokāmukha narrative uses animal lives (fish, cillī) to argue that compassionate restraint and place-based ethical ritualization can reduce violence and its karmic consequences, implicitly modeling an Earth-centered ethic where human behavior is accountable to the wider ecology of sentient life.
The narrative references a “rājaputra” (prince) and “Śaka” political identity (Śakādhipati, ‘lord of the Śakas’) as cultural-administrative figures, alongside social roles such as lubdhaka/mṛgavyādha (hunter) and brāhmaṇas as recipients of dāna. No named dynastic genealogy is supplied, but the text situates the story within recognizable royal and frontier-polity categories (Śaka) and ritual economies centered on brāhmaṇa patronage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.