Varaha PuranaAdhyaya 12022 Shlokas

Adhyaya 120: Procedure for the Three Daily Twilight Mantra-Observance

Trisandhyā-mantra-upasthāna-vidhiḥ

Ritual-Manual (Sandhyā, Mantra, Devotional Discipline)

या अध्यायात वराह भगवान पृथ्वीदेवीशी संवाद करून संसार-तरणासाठी उपयुक्त असे ‘परम गुप्त’ उपदेश सांगतात. योग्य स्नानानंतर संयमी व भक्त साधकाने श्रद्धेने उपासनेसाठी यावे, असा नियम दिला आहे. वराह स्वतःला ऊर्ध्व-अधः व सर्व दिशांत व्यापलेला सांगून दिशानुसार विधींचा तात्त्विक आधार स्पष्ट करतात. पुढे त्रिसंध्या-उपासनेचा क्रम शिकवतात—वेगवेगळ्या दिशेकडे मुख करून, अंजलीत जल घेऊन, नारायण/पुरुषोत्तमाला प्राचीन, अनंत व मोक्षदायक मानून निर्दिष्ट स्तुती-मंत्रांचे जप करणे। ही विद्या दीक्षित व निष्ठावान शिष्यालाच द्यावी, अशी गोपनीयता सांगितली आहे; नित्य आचरणाने पापक्षय, धर्मवृद्धी व जीवनोद्धाराचे फल प्रतिपादिले आहे।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

trisandhyā (three daily twilight observance)upasthāna (ritual attendance/adoration)snāna (ritual bathing)jalāñjali (water-offering in joined palms)dvādaśākṣara-mantra (twelve-syllable formula)directional orientation in ritual (pūrva/paścima/uttara/dakṣiṇa)saṃsāra-mokṣa (liberation from cyclic existence)adhikāra (eligibility) and secrecy of transmission

Shlokas in Adhyaya 120

Verse 1

अथ त्रिसन्ध्यामन्त्रोपस्थानम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व परमं गुह्यं पूर्वं पृष्टं त्वया धरे ॥ देवि सर्वं प्रवक्ष्यामि संसारतरणं महत्

आता त्रिसंध्येच्या मंत्र-उपस्थानाचा विधी। श्रीवराह म्हणाले—हे धरा-देवी, तू पूर्वी विचारलेले परम गुप्त रहस्य ऐक। मी तुला सर्व सांगतो—संसारातून तरून जाण्याचा महान उपाय।

Verse 2

स्नानं कृत्वा यथान्यायं मम कर्मपरायणाः ॥ उपसर्पन्ति ये भक्त्या कदान्नाशा जितेन्द्रियाः

विधीनुसार स्नान करून, माझ्या कर्मांत तत्पर असलेले लोक भक्तीने माझ्याजवळ येतात; ते साधे अन्न घेणारे व इंद्रियजयी असतात।

Verse 3

यश्चैवमुच्यते भद्रे मम रूपं सनातनम् ॥ अहमेव वरारोहे सर्वभूतसनातनम्

हे भद्रे, असे जे सांगितले तेच माझे सनातन रूप आहे। हे वरारोहे, सर्व भूतांमध्ये स्थित असलेले सनातन तत्त्व मीच आहे।

Verse 4

अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च अहमेव व्यवस्थितः ॥ दिशां च विदिशां चैव उपर्युपरि भामिनि

खाली, वर आणि तिर्यक् सर्वत्र मीच स्थित आहे; दिशांमध्ये व विदिशांमध्येही, हे भामिनि, वरवर सर्वत्र।

Verse 5

सर्वथा वन्दनीयास्ते मम भक्तेन सर्वदा ॥ क्रियासमूह युक्तेन यदीच्छेत्परमां गतिम्

जर कोणाला परम गती हवी असेल, तर माझ्या भक्ताने—सर्व विधिक क्रियासमूहांनी युक्त होऊन—तुला सर्व प्रकारे सदैव वंदनीय मानून पूजावे।

Verse 6

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि गुह्यं लोके महद्यशः ॥ यथा वै वन्दनीयास्ते मम मार्गानुसारिणः

मी तुला आणखी एक गोष्ट सांगतो—जी गुप्त आहे, तरी लोकात महान् यशस्वी—की माझ्या मार्गाचे अनुसरण करणारे कसे वंदनीय आहेत।

Verse 7

कृत्वापि परमं कर्म बुद्धिमादाय तद्विधाम् ॥ ततः पूर्वमुखो भूत्वा पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम्

परम कर्म करूनही, त्या विधीनुसार बुद्धी-भाव धारण करून, नंतर पूर्वाभिमुख होऊन पुन्हा जलाञ्जली घ्यावी।

Verse 8

ॐ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

“ॐ नमो नारायण” असे म्हणत हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 9

यजामहे धर्मपरायणोद्भवं नारायणं सर्वलोकप्रधानम् ॥ ईशानमाद्यं पुरुषं पुराणं संसारमोक्षाय कृपाकरं तम्

धर्मपरायणतेतून उद्भवलेला, सर्व लोकांचा प्रधान, नारायण याचे आम्ही यजन करतो—तो ईशान, आद्य पुरुष, पुराण पुरुष आहे; संसारातून मोक्षासाठी जो कृपाकर आहे, त्यालाच।

Verse 10

मन्त्राः ऊचुः ॥ यथा तु देवः प्रथमादिकर्ता पुराणकल्पश्च यथा विभूतिः ॥ तथा स्थितं चादिमनन्तरूपममोघसङ्कल्पमनन्तमीḍe ॥

मंत्र म्हणाले: जसा देव प्रथम व आदिकर्ता आहे, तशीच पुराण-व्यवस्था, कल्प आणि त्याची विभूतीही आहे. तसेच स्थित, आदिरहित, अनंतरूप, अमोघसंकल्प, अनंत—त्याची मी स्तुती करतो.

Verse 11

ततस्तेनैव कालेन पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम् ॥ तेनैव चास्य योगेन भूत्वा चैवोत्तरामुखः ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥

मग त्याच वेळी पुन्हा अंजलीत जल घेऊन, त्याच योगनियमाने उत्तरमुख होऊन, “नमो नारायणाय” असे म्हणत हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 12

यजामहे दिव्यं परं पुराणमनादिमध्यान्तमनन्तरूपम् ॥ भवोद्भवं विश्वकरं प्रशान्तं संसारमोक्षावहमद्वितीयम् ॥ १३॥ ततस्तेनैव कालेन भूत्वा वै दक्षिणामुखः ॥ नमः पुरुषोत्तमायेत्युक्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥

आम्ही त्या दिव्य, परम, पुरातन तत्त्वाची उपासना करतो—जो आदि-मध्य-अंत रहित, अनंत रूपांचा, भवाचा उद्गम, विश्वकर्ता, प्रशांत, संसारातून मोक्ष देणारा, अद्वितीय आहे। मग त्याच वेळी दक्षिणमुख होऊन “नमः पुरुषोत्तमाय” म्हणत हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 13

यजामहे यज्ञमहो रूपं तु सत्यं ऋतं च कालादिमरूपमाद्यम् ॥ अनन्यरूपं च महानुभावं संसारमाक्षोय कृतावतारम् ॥

आम्ही त्या यज्ञस्वरूपाची उपासना करतो—अद्भुत रूपाचा—जो सत्य आणि ऋत (धर्मनियम) आहे; जो काळ व आदिपलीकडचा आद्यरूप आहे; ज्याचा तोड नाही, जो महान प्रभावशाली आहे, आणि ज्याने संसाराच्या प्रवाहासाठी अवतार धारण केला आहे।

Verse 14

काष्ठकृत्यस्ततो भूत्वा कृत्वा चेन्द्रियनिग्रहम् ॥ अच्युते तु मनः कृत्वा इमं मन्त्र मुदाहरेत् ॥

मग काष्ठासारखा स्थिर होऊन, इंद्रियांचा निग्रह करून, अच्युतावर मन स्थिर करून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 15

यजामहे सोमपं भवन्तं ते सोमार्कनेत्रं शतपत्रनेत्रम् ॥ जगत्प्रधानं ननु लोकनाथं मृत्युत्रिसंसारविमोक्षणं च ॥

हे सोमप, आम्ही आपली उपासना करतो; आपले नेत्र चंद्र व सूर्य आहेत, आपली दृष्टी शतपत्र कमळासारखी आहे; आपण जगताचा आधार, लोकनाथ आहात, आणि मृत्यू व त्रिविध संसारबंधनातून मुक्त करणारे आहात।

Verse 16

त्रिषु सन्ध्यास्वनेनैव विधिना कुर्यान्मम च कर्म तत् ॥ बुद्ध्या युक्त्या च मत्या च यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥

तीनही संध्याकाळी याच विधीने माझे हे कर्म करावे. जो परम गती इच्छितो, त्याने बुद्धी, युक्ती व संकल्प यांसह ते करावे.

Verse 17

गुह्यानां परमं गुह्यं योगानां परमो निधिः ॥ सांख्यानां परमं सांख्यं कर्मणां कर्म चोत्तमम् ॥

हे गुह्यांमध्ये परम गुह्य आहे; योगांमध्ये सर्वोच्च निधी आहे; सांख्यांमध्ये परम सांख्य आहे; आणि कर्मांमध्ये उत्तम कर्म आहे.

Verse 18

एतन्मरणकालेऽपि गुह्यं विष्णुप्रभाषितम् ॥ बुद्ध्या धारयितव्यं न विस्मर्तव्यं कदाचन ॥

मरणकाळीही विष्णूने सांगितलेला हा गुह्य उपदेश बुद्धीत धारण करावा; कधीही विसरू नये.

Verse 19

य एतत्पठते नित्यं कल्पोच्छ्रायी दृढव्रतः ॥ ममापि हृदये नित्यं स तिष्ठति न संशयः ॥

जो हे नित्य पठण करतो—दृढव्रती व कल्पोच्छ्रायी—तो नित्य माझ्या हृदयातही वास करतो; यात संशय नाही.

Verse 20

य एतेन विधानॆन त्रिसन्ध्यं कर्म कारयेत् ॥ तिर्यग्योनिविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥

जो या विधानानुसार त्रिसंध्येला हे कर्म करतो, तो तिर्यग्योनीतील जन्मातून मुक्त होऊन माझ्या लोकास जातो.

Verse 21

ततः पश्चान्मुखो भूत्वा पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम् ॥ द्वादशाक्षरमुच्चार्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

त्यानंतर पश्चिमेकडे मुख करून, पुन्हा अंजलीत जल घेऊन, द्वादशाक्षरीचा उच्चार करून हा मंत्र म्हणावा।

Verse 22

एतन्न दद्यान्मूर्खाय पिशुनाय शठाय च ॥ दीक्षितायैव दातव्यं सुशिष्याय दृढाय च ॥

हा (मंत्र) मूर्खाला, पिशुनाला व कपटीला देऊ नये; तो केवळ दीक्षित, सुशिष्य व दृढ शिष्यालाच द्यावा।

Frequently Asked Questions

What is the primary ethical or philosophical instruction in this Adhyaya?

The text frames disciplined daily practice—purification (snāna), self-restraint (jitendriya), and reverent mantra-recitation—as a method for saṃsāra-taraṇa (crossing cyclic existence). Philosophically, it emphasizes a pervading divine presence across all directions and states that consistent, properly performed trisandhyā observance supports moral steadiness and liberation-oriented life.

Which chronological or seasonal markers are identified for the practices in this chapter?

No tithi, nakṣatra, month, or seasonal markers are specified. The timing is structured by the three daily sandhyās (twilight junctions), implying routine observance at the standard dawn, midday junction, and dusk periods rather than a calendrical festival schedule.

How does this chapter address the concept of environmental or terrestrial balance?

While it does not present explicit ecological prescriptions, the Varāha–Pṛthivī dialogic frame and the emphasis on purification, restraint, and orderly daily rites can be read as an ethic of terrestrial stability: regulated human conduct is portrayed as harmonizing the practitioner with the world’s directional/cosmological order, indirectly supporting the maintenance of balance associated with Pṛthivī.

What historical lineages or cultural figures are referenced?

No royal dynasties, sages’ lineages, or administrative figures are named. The chapter’s references are primarily theological and liturgical, centered on Nārāyaṇa/Puruṣottama and on the qualified teacher-to-disciple transmission (dīkṣita, suśiṣya) of secret ritual knowledge.