Adhyaya 12: Supratīka’s Hymn to Rāma and the Granting of a Boon through Divine Manifestation

Verse 1

श्रीवराह उवाच । ततः पुत्रं रथाङ्गाग्निदग्धं श्रुत्वा नृपोत्तमः । सुप्रतीकः प्रतीतात्मा चिन्तयामास पार्थिवः । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं तदा बुद्धिरजायत ॥ १२.१ ॥

श्रीवराह म्हणाले—त्यानंतर रथांग (चक्र) अग्नीने पुत्र दग्ध झाला हे ऐकून राजश्रेष्ठ सुप्रतीक, स्थिरबुद्धी नरेश, विचार करू लागला. तो विचार करीत असता त्याच्या मनात तेव्हा एक निश्चय उत्पन्न झाला.

Verse 2

चित्रकूटे गिरौ विष्णुः सदा रामेति कीर्त्यते । ततोऽहं रामसंज्ञेन नाम्ना स्तौमि जगत्पतिम् ॥ १२.२ ॥

चित्रकूट पर्वतावर विष्णूंचे सदैव ‘राम’ या नावाने कीर्तन होते. म्हणून मी ‘राम’ या संज्ञेने जगत्पतीची स्तुती करतो.

Verse 3

सुप्रतीक उवाच । नमामि रामं नरनाथमच्युतं कविं पुराणं त्रिदशारिनाशनम् । शिवस्वरूपं प्रभवं महेश्वरं सदा प्रपन्नार्तिहरं धृतश्रियम् ॥ १२.३ ॥

सुप्रतीक म्हणाला—मी रामाला नमस्कार करतो: अच्युत, नरनाथ, कवी, पुरातन, देवशत्रुनाशक; शिवस्वरूप, प्रभव, महेश्वर; शरणागतांचे दुःख सदैव हरिणारा आणि अखंड श्री धारण करणारा।

Verse 4

भवान् सदा देव समस्ततेजसां करोषि तेजांसि समस्तरूपधृक् । क्षितौ भवान् पञ्चगुणस्तथा जले चतुःप्रकारस्त्रिविधोऽथ तेजसि । द्विधाऽथ वायौ वियति प्रतिष्ठितो भवान् हरे शब्दवपुः पुमानसि ॥ १२.४ ॥

हे देव! आपण सदैव सर्व तेजस्वींचे तेज प्रकट करता आणि सर्व रूपे धारण करता. पृथ्वीमध्ये आपण पंचगुण, जलात चतुर्गुण, अग्नीत त्रिगुण, वायूत द्विगुण; आणि आकाशात प्रतिष्ठित होऊन—हे हरि—आप शब्दरूप देह असलेला पुरुष आहात.

Verse 5

भवान् शशी सूर्यहुताशनोऽसि त्वयि प्रलीनं जगदेतदुच्यते । भवत्प्रतिष्ठं रमते जगत् यतः स्तुतोऽसि रामेति जगत् प्रतिष्ठितम् ॥ १२.५ ॥

आपणच चंद्र, सूर्य आणि हुताशन (यज्ञाग्नी) आहात. हे सर्व जगत आपल्यातच लीन होते असे म्हटले जाते. जगत आपल्यात प्रतिष्ठा पावून रमते म्हणून आपली ‘राम’ या नावाने स्तुती होते; जगत आपल्यातच स्थिर आहे.

Verse 6

भवार्णवे दुःखतरोर्मिसङ्कुले तथाक्षमाणाग्रहणेऽतिभीषणे । न मज्जति त्वत्स्मरणप्लवो नरः स्मृतोऽसि रामेति तथा तपोवने ॥ १२.६ ॥

संसाररूपी समुद्रात—दुःखवृक्षासारख्या लाटांनी भरलेल्या आणि असह्य ग्रासाने अतिभीषण—ज्याच्याकडे तुमच्या स्मरणाची नौका आहे तो मनुष्य बुडत नाही. म्हणून तपोवनातही तुम्ही ‘राम’ म्हणून स्मरले जाता.

Verse 7

वेदेषु नष्टेषु भवांस्तथा हरे करोषि मात्स्यं वपुरात्मनः सदा । युगक्षये रञ्जितसर्वदिङ्मुखो भवांस्तथाग्निर्बहुरूपधृग्विभो ॥ १२.७ ॥

हे हरे! वेद नष्ट झाले असता तू पुन्हा पुन्हा आपल्या मत्स्य-स्वरूपाचे धारण करतोस. युगाच्या शेवटी सर्व दिशांना प्रकाश देणारा, बहुरूपधारी विभू, तू अग्निरूपाने प्रकट होतोस.

Verse 8

कौर्मं तथा ते वपुरास्थितः सदा युगे युगे माधव तोयमन्थने । न चान्यदस्तीति भवत्समं क्वचिज्जनार्दनाद्यः स्वयं भूतमुत्तमम् ॥ १२.८ ॥

हे माधव! युगोयुगी जलमंथनाच्या वेळी तू सदैव कूर्म-स्वरूपात स्थित असतोस. हे जनार्दन! कुठेही तुझ्यासमान दुसरे काही नाही; तूच आद्य, स्वयं परम उत्तम सत्ता आहेस.

Verse 9

त्वया ततम् विश्वमिदं महात्मन् स्वकाखिलान् वेद दिशश्च सर्वाः । कथं त्वमाद्यं परमं तु धाम विहाय चान्यं शरणं व्रजामि ॥ १२.९ ॥

हे महात्मन्! तुझ्यामुळे हे संपूर्ण विश्व व्यापलेले आहे; जे काही तुझे आहे ते सर्व अखिलपणे आणि सर्व दिशा तू जाणतोस. तू आद्य, परम धाम आहेस; तुला सोडून मी दुसऱ्या कोणत्या शरणाला कसा जाऊ?

Verse 10

भवान् एकः पूर्वम् आसीत् ततश्च त्वत्तो मही सलिलं वह्निरुच्चैः । वायुस् तथा खं च मनोऽपि बुद्धि-श्चेतोगुणास्तत्प्रभवं च सर्वम् ॥ १२.१० ॥

आदिमध्ये फक्त तूच एक होतास; नंतर तुझ्यापासून पृथ्वी, जल, उर्ध्वस्थ अग्नी, वायु आणि आकाश उत्पन्न झाले. तसेच मन, बुद्धी, चित्तगुण आणि त्यांपासून उद्भवलेले सर्व काहीही तुझ्यापासूनच प्रकट झाले.

Verse 11

त्वया ततं विश्वमिदं समस्तं सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे । समस्तविश्वेश्वर विश्वमूर्ते सहस्रबाहो जय देव देव । नमोऽस्तु रामाय महानुभाव ॥ १२.११ ॥

तुझ्यामुळे हे संपूर्ण विश्व पूर्णतः व्यापलेले आहे; माझ्या मते तू सनातन पुरुष आहेस. हे समस्त विश्वाचे ईश्वर, हे विश्वमूर्ते, हे सहस्रबाहो—हे देवदेव, तुझा जय असो. महानुभाव रामाला नमस्कार असो.

Verse 12

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नः तदा राज्ञः सुप्रतीकस्य मूर्तिम् । संदर्शयामास ततोऽभ्युवाच वरं वृणीष्वेति च सुप्रतीकम् ॥ १२.१२ ॥

अशी स्तुती झाल्यावर श्रेष्ठ देव प्रसन्न झाले. मग त्यांनी राजा सुप्रतीकास आपले स्वरूप दाखविले आणि नंतर म्हणाले—“वर माग.”

Verse 13

एवं श्रुत्वा वचनं तस्य राजा ससम्भ्रमं देवदेवं प्रणम्य । उवाच देवेश्वर मे प्रयच्छ लयं यदास्ते परमं वपुस्ते ॥ १२.१३ ॥

त्यांचे वचन ऐकून राजा भक्तिभावाने व्याकुळ होऊन देवाधिदेवाला नमस्कार करून म्हणाला—“हे देवेश्वर, ज्या लयामध्ये तुमचे परम स्वरूप वास करते ती लय मला द्या.”

Verse 14

इतीरिते राजवरः क्षणेन लयं तथाऽगादसुरघ्नमूर्तौ । स्थितस्तस्मिन्नात्मभूतो विमुक्तः स भूमिपः कर्मकाण्डैरनेकैः ॥ १२.१४ ॥

असे उच्चारले जाताच श्रेष्ठ राजा क्षणातच असुरघ्न मूर्तीमध्ये लयास गेला. त्या अवस्थेत तो आत्मभूत व मुक्त होऊन, अनेक कर्मकांड असूनही, बंधनातून सुटला.

Verse 15

श्रीवराह उवाच । इतीरितं ते तु मया पुराणं स्वायम्भुवे चादिकृतैकदेशम् । शक्यं न चास्यैर्बहुभिः सहस्रैरपीह केनापि मुखेन वक्तुम् ॥ १२.१५ ॥

श्रीवराह म्हणाले—“अशा प्रकारे मी तुला हे पुराण सांगितले; स्वायंभुव मन्वंतरात प्रथम रचलेल्या ग्रंथाचा हा एक अंश आहे. पण येथे कोणालाही, हजारो मुख असले तरी, हे पूर्णपणे सांगणे शक्य नाही.”

Verse 16

उद्देशतः संस्मृतमात्रमेतन् मया भद्रे कथितं ते पुराणम् । समुद्रतोयात् परिमाणसृष्टिः क्वचित् क्वचिद् वृत्तमथो ह्यनर्घ्यम् ॥ १२.१६ ॥

हे भद्रे, मी जितके स्मरण झाले तितकेच संक्षेपाने हे पुराण तुला सांगितले आहे. समुद्राच्या जलातून जशी परिमाणे व सृष्टीची मांडणी उगम पावते, तसेच येथे-तेथे असलेल्या कथा खरोखरच अमूल्य आहेत.

Verse 17

स्वयम्भुवा कथितं ब्रह्मणाऽपि नारायणेनेपि कुतो भवेऽन्यः । अशक्यमस्माभिरितीरितं ते तन्मूर्त्तित्वात् स्मरणेनेदमाद्यम् ॥ १२.१७ ॥

हे स्वयम्भू (ब्रह्मा), ब्रह्मा आणि नारायण यांनीही हे कथन केले आहे—मग दुसरा कोण सांगू शकेल? आम्ही तुला याचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही; परंतु हे रूप धारण झाले असल्याने स्मरणाने या आद्य तत्त्वाचेच चिंतन करावे।

Verse 18

समुद्रे बालुकासंख्या विद्यते रजसः क्षितौ । न तु सृष्टेः पुनः संख्या क्रीडतः परमेष्ठिनः ॥ १२.१८ ॥

समुद्रातील वाळूच्या कणांची संख्या आणि पृथ्वीवरील धुळीच्या कणांची संख्या मोजता येईल; पण क्रीडारत परमेष्ठीच्या पुनःपुन्हा होणाऱ्या सृष्टींची संख्या मोजता येत नाही।

Verse 19

एष नारायणस्यांशो मया प्रोक्तः शुचिस्मिते । क्रीते वृत्तान्त एषश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१९ ॥

हे शुचिस्मिते, नारायणासंबंधी हा अंश मी तुला सांगितला. जसा प्रसंग घडला तसाच हा वृत्तान्त आहे—आता आणखी काय ऐकू इच्छितेस?