Adhyaya 118: Procedure for Divine Worship Services (Ritual Attendant Protocol)

Verse 1

अथ देवोपचारविधिः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे भद्रे प्रायश्चित्तं यथाविधि ॥ यथावत्स च दातव्यो मम भक्तेन विद्यया ॥

आता देवोपचारविधी. श्रीवराह म्हणाले—हे भद्रे, विधिपूर्वक प्रायश्चित्त तत्त्वतः ऐक; आणि माझ्या भक्ताने समजून घेऊन ते यथावत् करावे/द्यावे.

Verse 2

वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण उद्धृत्य दन्तकाष्ठकम् ॥ दीपं न ज्वालयेत् तावद् यावन्न स्पृश्यते धरा ॥

पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या मंत्राने दंतकाष्ठ उचलून, जोपर्यंत भूमीला स्पर्श होत नाही तोपर्यंत दीप लावू नये।

Verse 3

दीपे प्रज्वालिते तत्र हस्तशौचं तु कारयेत् ॥ ततः प्रक्षाल्य हस्तौ तु पुनरेवमुपागतः ॥

तेथे दीप प्रज्वलित झाल्यावर हस्तशौच (हातांची शुद्धी) करावी। मग हात धुऊन पूर्ववत् पुन्हा जवळ यावे।

Verse 4

वन्दयित्वास्य चरणौ दन्तधावनमानयेत् ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण दद्याद्वै दन्तकाष्ठकम् ॥

त्यांच्या चरणांना वंदन करून दंतधावनाचे साधन आणावे। आणि याच मंत्राने दंतकाष्ठ (दातण) अर्पण करावे।

Verse 5

मन्त्रश्च— भुवनभवन रविसंहरण अनन्तो मध्यश्चेति गृह्णेमं भुवनं दन्तधावनम्

मंत्र— “हे भुवन-भवन! हे रविसंहरण! हे अनंत! हे मध्य! मी हे भुवनरूप दंतधावन ग्रहण करीत आहे।”

Verse 6

यत्त्वया भाषितं सर्वमेवं धर्मविनिश्चयम् ॥ दन्तधावनं दन्ते दद्याद्यावत्कर्म वसुन्धरे ॥

हे वसुंधरे! तुझ्या द्वारा सांगितलेले सर्व धर्मनिश्चयच आहे. विधीनुसार जितका वेळ कर्म असेल तितका वेळ दंतधावन दातांवर लावावे/द्यावे।

Verse 7

नित्यं शिरसोत्‍तार्य धृत्वा शिरसि चात्मनः ॥ पश्चात्तु जलपूतेन ततो हस्तेन सुन्दरी

नित्य शिरावरचे (वस्त्र/केस) वर उचलून स्वतःच्या शिरावर धारण करून, मग हे सुंदरी! त्यानंतर जलाने शुद्ध केलेल्या हाताने…

Verse 8

कार्याणि मुखकर्माणि स्वल्पेन सलिलेन च ॥ मुखप्रक्षालने चेमं शृणु मन्त्रं च सुन्दरी

मुखाशी संबंधित कर्मे अल्प जलाने करावीत; आणि मुखप्रक्षालनासाठी, हे सुंदरी, हा मंत्रही ऐक।

Verse 9

इष्ट्वेममुक्तमन्त्रेण संसारात्तु प्रमुच्यते

या उच्चारित मंत्राने पूजन केल्यास मनुष्य संसारबंधनातून मुक्त होतो।

Verse 10

ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा भगवन् भक्तवत्सल ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

त्यानंतर पुष्पांजली अर्पून, ‘हे भगवन्, भक्तवत्सल’ असे म्हणत, ‘नमो नारायण’ उच्चारून हा मंत्र म्हणावा।

Verse 11

मन्त्रज्ञानां यज्ञयष्टारं भूतस्रष्टारमेव च ॥ अन्य पुष्पाणि संगृह्य कल्यमुत्थाय माधवि

त्याला मंत्रज्ञ, यज्ञयष्टा आणि भूतस्रष्टा म्हणून प्रणाम/ध्यान करावे. मग इतर पुष्पे गोळा करून, शुभ प्रातःकाळी उठून, हे माधवी।

Verse 12

पूजयेद्देवदेवेशं ज्ञानी भागवतः शुचिः ॥ निपतेद्दण्डवद्भूमौ सर्वकर्मसमन्वितः ॥ कायं निपतितं कृत्वा प्रसीदेति जनार्द्दनम् ॥ शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्रं मुदाहरेत्

शुचि व ज्ञानी भागवताने देवदेवेशाचे पूजन करावे. सर्व कर्मांनी युक्त होऊन दंडवत् भूमीवर पडावे. देह पूर्णतः प्रणत करून ‘हे जनार्दन, प्रसन्न व्हा’ असे म्हणावे. मग मस्तक झुकवून हात जोडून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 13

मन्त्रैर्लब्ध्वा संज्ञां त्वयि नाथ प्रसन्ने त्वदिच्छातो ह्यपि योगिनां चैव मुक्तिः

मंत्रांद्वारे आश्वासन प्राप्त करून—हे नाथ, आपण प्रसन्न झाल्यावर—योग्यांचीही मुक्ती निश्चयच आपल्या इच्छेने होते।

Verse 14

यतस्त्वदीयः कर्मकरोऽहमस्मि त्वयोक्तं यत्तेन देवः प्रसीदतु

कारण मी आपलाच कार्य करणारा सेवक आहे; म्हणून आपण जे बोललात त्याद्वारे देव प्रसन्न होवोत।

Verse 15

एवं मन्त्रविधिं कृत्वा मम भक्तिव्यवस्थितः ॥ पृष्ठतोऽनुपदं गत्वा शीघ्रं यावन्न हीयते

अशा प्रकारे मंत्रविधी करून, माझ्या भक्तीत स्थिर राहून, मागे मागे पावलोपावली लवकर जावे—जोपर्यंत (विधी) कमी/उपेक्षित होत नाही।

Verse 16

एवं सर्वं समादाय मम कर्म दृढव्रतः ॥ शीघ्रं मेऽभ्यञ्जनं दद्यात्तैलेनाथ घृतेन वा

अशा प्रकारे सर्व काही सम्यक् करून, माझ्या कर्मविधीबाबत दृढव्रत राहून, हे नाथ, मला लवकर अभ्यंजन द्यावे—तेलाने किंवा तुपाने।

Verse 17

ततः स्नेहं समुद्दिश्य मन्त्रज्ञः कर्मकारकः ॥ एवं चित्तं समाधाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

त्यानंतर स्नेह (तेल/तूप) उद्देशून, मंत्रज्ञ व कर्मनिपुण साधकाने चित्त एकाग्र करून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 18

मया प्रोक्तः क्षमस्वेति तुभ्यं चैव नमो नमः ॥ एवं मन्त्रः समाख्यातस्तेनाज्यात्प्रथमं शिरः

माझ्याकडून उच्चारले—“क्षमस्व”; आणि तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। असा मंत्र सांगितला आहे; त्या मंत्राने प्रथम तुपाने शिराचे अभ्यंजन करावे।

Verse 19

दक्षिणाङ्गं ततोऽभ्यज्याद्वाममङ्गं ततोऽनु च ॥ पश्चात्पृष्ठं समभ्यज्य ततोऽभ्यज्यात्कटिं तथा

नंतर उजव्या अंगास अभ्यंजन करावे; त्यानंतर डाव्या अंगासही। मग पाठीस नीट मळून, त्यानंतर कटीभागासही तसेच अभ्यंजन करावे।

Verse 20

पश्चालिम्पेत् ततो भूमिं गोमयेन दृढव्रतः ॥ तस्य दृष्ट्वा श्रुतं भद्रे गोमयेन सुनिश्चितम्

यानंतर दृढव्रती पुरुष गोमयाने भूमी लिंपावी। हे भद्रे, या विषयात जे पाहिले व ऐकले आहे, ते गोमयाच्या उपयोगाने दृढपणे निश्चित झाले आहे।

Verse 21

यानि पुण्यान्यवाप्नोति तानि मे गदतः श्रुणु ॥ आज्यमानमपि तथा यावन्तस्तैलबिन्दवः

तो जे जे पुण्य प्राप्त होते ते माझ्या वचनातून ऐक. तूप किंवा तेलाने अभ्यंजन करतानाही—जितके तेलाचे थेंब असतील तितके.

Verse 22

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ततः पुण्यकृताँल्लोकान्पुरुषो योऽनुलिप्यते

तेवढ्याच सहस्र वर्षे तो स्वर्गलोकी मान पावतो. त्यानंतर जो पुरुष असा लिंपला/अभ्यंजित होतो, तो पुण्यकर्म करणाऱ्यांचे लोक प्राप्त करतो.

Verse 23

एकैककणसंख्यातः स्वर्गलोके महीयते ॥ एवं योऽभ्यञ्जयेद्गात्रं तैलेन तु घृतेन वा

तो स्वर्गलोकी प्रत्येक कण/थेंबाच्या मोजणीप्रमाणे गौरविला जातो. म्हणून जो कोणी तेलाने किंवा तुपाने देहाला अभ्यंग करतो, त्याला असे पुण्य प्राप्त होते.

Verse 24

तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके प्रतिष्ठति ॥ अथ चोद्वर्त्तनं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं मम

तेवढ्याच सहस्र वर्षे तो माझ्या लोकी प्रतिष्ठित राहतो. आता, हे भद्रे, मला प्रिय असलेले उद्वर्तन (घासणे/मर्दन) मी सांगतो.

Verse 25

येन शुध्यन्ति चाङ्गानि मम प्रीतिश्च जायते ॥ भोगिना यदि वा रोध्रं यदि पिप्पलिकामधु

ज्यामुळे अवयव शुद्ध होतात आणि माझी प्रीती उत्पन्न होते. (उद्वर्तनासाठी) भोगिना किंवा लोध्र किंवा पिप्पलिका-मधु वापरावे.

Verse 26

मधूकमश्वपर्णं वा रोहिणं चैव कर्कटम् ॥ एतेषां प्राप्य लभते शास्त्रज्ञः कर्मकारकः

किंवा मधूक, किंवा अश्वपर्ण; तसेच रोहिण आणि कर्कट. ही द्रव्ये मिळवून शास्त्रज्ञ व कर्मनिपुण साधक अपेक्षित फल प्राप्त करतो.

Verse 27

यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मम कर्मानुसारकः ॥ एवमुद्वर्त्तनं कृत्वा स्नानकर्म तु कारयेत् ॥

माझ्या कर्मविधीचे अनुसरण करणारा भक्त जर परम सिद्धी इच्छित असेल, तर अशा प्रकारे उद्वर्तन करून नंतर स्नानकर्म अवश्य करावे.

Verse 28

तत आमलकं चैव वसुगन्धार्णमुत्तमम् ॥ तेन मे सर्वगात्राणि मर्द्दयित्वा दृढव्रतः ॥

त्यानंतर आवळा तसेच ‘वसुगंधार्ण’ नावाचे उत्तम सुगंधी द्रव्य घेऊन दृढव्रती साधकाने त्याने माझ्या सर्व अंगांचे मर्दन करावे।

Verse 29

जलकुम्भं ततो गृह्य इमं मन्त्र मुदाहरेत् ॥ देवानां देवदेवोऽसि देवोऽनादिरभूः परः ॥

मग जलकुंभ घेऊन हा मंत्र उच्चारावा: “तू देवांमध्ये देवदेव आहेस; तू देव आहेस—अनादी आणि परम।”

Verse 30

तव व्यक्तस्वरूपेण स्नानं गृह्णीष्व मेऽनघ ॥ एवं तु स्नपनं कुर्यान्मम मार्गानुसारकः ॥

“हे निष्पाप! तुझ्या व्यक्त स्वरूपात माझ्याकडून अर्पिलेलं हे स्नान स्वीकार.” अशा प्रकारे माझ्या मार्गाचा अनुयायी स्नपन करावा।

Verse 31

अथ सौवर्णकुम्भेन रजतस्य घटेन वा ॥ एतेषामप्यलाभे तु कर्मज्ञः कर्म कारयेत् ॥

यानंतर सुवर्णकुंभाने किंवा रौप्यघटाने (हा विधी करावा); आणि हेही न मिळाल्यास कर्मज्ञाने योग्य पर्यायाने कर्म करवावे।

Verse 32

ताम्रकुम्भमयेनैव कुर्यात्स्नपनमुत्तमम् ॥ एवं तु स्नपनं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

तांब्याच्या कुंभानेही उत्तम स्नपन करावे; आणि अशा प्रकारे विधिसम्मत कर्माने स्नपन करून (पुढील विधी करावा)।

Verse 33

पश्चाद्गन्धः प्रदातव्यः प्रकृष्टो मन्त्रसंयुतः ॥ सर्वगन्धाः सौमनस्याः सर्ववर्णाश्च ते मताः ॥

यानंतर मंत्रसंयुक्त अशी उत्कृष्ट सुगंध अर्पण करावी। सर्व सुगंधी ‘सौमनस्य’—मन प्रसन्न करणाऱ्या—अशा मानल्या आहेत आणि त्या सर्व प्रकारच्या/वर्णांच्या आहेत असे म्हटले आहे।

Verse 34

उत्पन्नाः सर्वलोकेषु त्वया सत्येषु योजिताः ॥ मया च ते तवाङ्गेषु तानावह शुचीन् प्रभो ॥

या (सुगंधी) सर्व लोकांत उत्पन्न होऊन तुमच्याद्वारे सत्य-क्रमांत नियोजित झाल्या आहेत। हे प्रभो, मी त्या तुमच्या अंगांसाठी आणल्या आहेत—हे शुचिजनांनो, त्या येथे आणा।

Verse 35

मम भक्त्या सुसन्तुष्टः प्रतिगृह्णीष्व माधव ॥ एवं गन्धान्स्ततो दत्त्वा उत्कृष्टं कर्म कारयेत् ॥

हे माधव, माझ्या भक्तीने पूर्ण संतुष्ट होऊन (हे) स्वीकारा। अशा रीतीने मग सुगंधी अर्पण करून उत्कृष्ट कर्म/विधी क्रमाने करवावी।

Verse 36

ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥ जलजं स्थलजं चैव पुष्पं कालोद्भवं शुचि ॥

मग पुष्पांजली अर्पण करून हा मंत्र उच्चारावा—“जलात जन्मलेले, स्थलात जन्मलेले, तसेच ऋतू/काळात उत्पन्न झालेले—हे शुद्ध पुष्प।”

Verse 37

मम संसारमोक्षाय गृह्ण गृह्ण ममाच्युत ॥ एवंविधोपचारेण अर्चयित्वा मम प्रियम्

“माझ्या संसार-मोक्षासाठी स्वीकारा, स्वीकारा, हे माझ्या अच्युत।” अशा प्रकारच्या उपचारांनी माझ्या प्रिय (देवा)ची अर्चना करून,

Verse 38

पश्चाद्धूपं च मे दद्याद् सुगन्धद्रव्यसम्मितम् ॥ धूपं गृह्य विधानॆन मयोक्तं सुखवल्लभम्

यानंतर सुगंधी द्रव्यांनी युक्त असा धूप मला अर्पण करावा। माझ्या सांगितलेल्या विधीनुसार धूप ग्रहण केल्यास तो सुखद फल देणारा होतो।

Verse 39

उभयेषु कुलेष्वात्मा धूपमन्त्रं उदीरयेत् ॥ वनस्पतिरसं दिव्यं बहुद्रव्यसमन्वितम्

दोन्ही कुलांच्या कल्याणासाठी उपासकाने धूपमंत्र उच्चारावा। हा धूप वनस्पतींचा दिव्य सार असून अनेक द्रव्यांनी युक्त आहे।

Verse 40

मम संसारमोक्षाय धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ मन्त्रः— शान्तिर्वै सर्वदेवानां शान्तिर्मम परायणम्

“माझ्या संसारबंधनातून मोक्षासाठी हा धूप स्वीकारावा.” मंत्र: “शांतीच सर्व देवांचे ध्येय आहे; शांतीच माझा परम आश्रय आहे.”

Verse 41

सांख्यानां शान्तियोगेन धूपं गृह्ण नमोऽस्तु ते ॥ त्राता नान्योऽस्ति मे कश्चित् त्वां विहाय जगद्गुरो

“सांख्यांनी सांगितलेल्या शांतीयोगाने हा धूप स्वीकारावा; आपल्याला नमस्कार. हे जगद्गुरो, आपल्यावाचून माझा दुसरा कोणी त्राता नाही.”

Verse 42

एवमभ्यर्च्चनं कृत्वा माल्यगन्धानुलेपनैः ॥ पश्चाद्वस्त्रं च वै दद्यात् क्षौमशुक्लं सपीतकम्

अशा प्रकारे माळा, सुगंध व अनुलेपनांनी पूजा करून, नंतर वस्त्रही अर्पण करावे—पांढरे क्षौम (अळशी/ताग) वस्त्र आणि त्यासह पिवळे वस्त्र।

Verse 43

एवं चैव समादाय कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ॥ दिव्ययोगं समादाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

अशा प्रकारे (अर्पण) घेऊन, जोडलेली अंजली मस्तकी ठेवून, दिव्य योग-ध्यानाचा आश्रय घेऊन, हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 44

प्रीयतां भगवान् पुरुषोत्तमः श्रीनिवासः श्रीमानानन्दरूपः ॥ गोप्ता कर्ताधिकर्ता मान्यनाथ भूतनाथ आदिरव्यक्तरूपः ॥ क्षौमं वस्त्रं पीतरूपं मनोज्ञं देवाङ्गे स्वे गात्रप्रच्छादनाय

भगवान पुरुषोत्तम, श्रीनिवास, श्रीमान आनंदस्वरूप प्रसन्न होवोत। ते रक्षक, कर्ता व कर्त्यांचेही अधिपती, मान्यनाथ, भूतनाथ, आद्य व अव्यक्तस्वरूप आहेत। आपल्या दिव्य अंगांचे आच्छादन व्हावे म्हणून हे मनोहर पीतवर्ण क्षौम-वस्त्र (अळशी/सनाचे) स्वीकारावे।

Verse 45

गृहीत्वा प्रणवाद्येन धर्मपुण्येन संवृतः

आदि प्रणव (ॐ) उच्चारून, धर्म-पुण्याने आवृत होऊन, (ते) ग्रहण करून,

Verse 46

इदं परायणं परस्परप्रीतिकरं प्राणरक्षणं प्राणिनां स्विष्टं तदनुकल्पं सत्यमुपयुक्तमात्मने तद्देव गृहाण

हे परम आश्रय आहे, परस्पर प्रीती निर्माण करणारे आहे, प्राण्यांचे प्राण रक्षण करणारे आहे; हे सु-अर्पित, यथोचितास अनुरूप, सत्य व आत्म्यास उपयुक्त आहे—म्हणून हे देव, हे स्वीकारा।

Verse 47

एवं तु प्रापणं कृत्वा मम मार्गानुसारकः ॥ मुखप्रक्षालनं दत्त्वा शीघ्रम् एव प्रकल्पितम्

अशा रीतीने माझ्या मार्गानुसार प्रापण (अर्पण-विधी) करून, मुखप्रक्षालनाचे जल देऊन, ते त्वरित अर्पण करण्याची व्यवस्था करावी।

Verse 48

शुचिः स्तुवति देवानाम् एतदेव परायणम् ॥ शौचार्थं तु जलं गृह्णन् कृत्वा प्रापणम् उत्तमम्

शुचिर्भूत होऊन देवांची स्तुती करावी—हेच परम आश्रय आहे. शुद्धीसाठी जल घेऊन उत्तम प्रापण (अर्घ्य-व्यवस्था) करावी.

Verse 49

एवं तु भोजनं दत्त्वा व्यपनीय तु प्रापणम् ॥ ताम्बूलं तु ततो गृह्य छेमं मन्त्रम् उदीरयेत्

अशा रीतीने भोजन अर्पण करून नंतर प्रापण दूर करावे. मग ताम्बूल घेऊन कल्याणमंत्र उच्चारावा.

Verse 50

मन्त्रः— अलङ्कारं सर्वतो देवानां द्रव्यानुक्तौ सर्वसौगन्धिकादिभिः गृह्य ताम्बूलं लोकनाथ विशिष्टम् अस्माकं च भवनं तव प्रतिमा च ह

मंत्र—‘सर्व प्रकारे देवांचा हा अलंकार, सर्व सुगंधी द्रव्यांसह. हे लोकनाथ, हे ताम्बूल स्वीकारा; हे विशिष्ट ठरो. आमचे भवन व तुमची प्रतिमाही पूज्य ठरो.’

Verse 51

अलङ्कारं मुखे श्रेष्ठं तव प्रीत्या मया कृतम् ॥ मुखप्रसाधनं श्रेष्ठं देव गृह्ण मया कृतम्

तुमच्या प्रीत्यर्थ मी मुखाचा श्रेष्ठ अलंकार केला आहे. हे देव, माझ्याकडून केलेले हे उत्तम मुख-प्रसाधन स्वीकारा.

Verse 52

एतेनैवोपचारेण मद्भक्तः कर्म कारयेत् ॥ अनुमुक्तो महालोकान् पश्यते मम नित्यशः

याच उपचाराने माझा भक्त कर्म-अनुष्ठान करील. विधिपूर्वक अनुमुक्त झाल्यावर तो नित्य माझे महान लोक पाहतो.

Verse 53

मन्त्रश्च— तद्भगवन्त्वां गुणश्च आत्मनश्चापि गृह्ण वारिणः सर्वदेवतानां मुखमेव प्रक्षालयेत् ॥ एतेन मन्त्रेण सुगन्धधूपदीपनैवेद्यं पुनरेवं समर्पयेत्

मंत्र— “हे भगवन्, जलासह हे गुण आणि आत्मसमर्पणही स्वीकारा।” जलाने सर्व देवतांचे केवळ मुखच प्रक्षाळन करावे. या मंत्राने सुगंधी धूप, दीप व नैवेद्य पुन्हा त्याच प्रकारे अर्पण करावे.

Verse 54

मन्त्राः ऊचुः ॥ स्नेहं स्नेहेन संगृह्य लोकनाथ मया हृतम् ॥ सर्वलोकेषु सिद्धात्मा ददाम्यात्मकरेण च

मंत्र म्हणाले— “हे लोकनाथ, स्नेह स्नेहाने संचित करून मी आणला आहे. हे सर्वलोकी सिद्धात्मन्, मी हे आपल्या हातानेही अर्पण करीत आहे.”

Verse 55

करेण तस्य चूर्णेन पिष्टचूर्णेन वा पुनः ॥ एतदुद्वर्त्तनं कुर्यान् मम गात्रसुखावहम्

हाताने त्या चूर्णाने—किंवा पुन्हा दळलेल्या चूर्णाने—हे उद्वर्तन (मर्दन) करावे, जे माझ्या अंगांना सुख देणारे आहे.

Verse 56

कर्मण्यन्यापि माल्यानि ततो मह्यं प्रदापयेत् ॥ तदेव चार्च्चनं कृत्वा कर्मण्यः कर्मसम्मितः

त्यानंतर विधीस योग्य अशी इतर माळाही मला अर्पण करावी. तेच अर्चन करून, कर्मास योग्य असा सेवक विधीप्रमाणे आचरण करावा.

Verse 57

वस्त्रैर्विभूषणं कृत्वा मम गात्रानुसारि यत् ॥ पश्चात्पुष्पं गृहीत्वा तु आसनं चोपकल्पयेत् ॥

वस्त्रे व भूषणांनी, माझ्या देहास अनुरूप असे, (पूज्य रूप) अलंकृत करून; नंतर पुष्प घेऊन मग आसनही तयार करावे.