Adhyaya 109: The Merit and Procedure of Donating the ‘Cotton Cow’ (Kārpāsa-dhenu)
Kārpāsadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Apotropaic Rite)
या अध्यायात वराह–पृथ्वी संवादात होतृ राजाला ‘कार्पासधेनु-दान’ (कापसाची प्रतीक गाय दान) हे प्रायश्चित्त व पुण्यवर्धक कर्म म्हणून सांगतो. विषुव, अयनसंधी, युगादी, ग्रहण अशा काळी, तसेच ग्रहपीडा, अशुभ स्वप्ने व अनिष्टाची भीती असता हे दान विशेष फलदायी मानले आहे. गोमयलेपनाने शुद्ध केलेल्या स्थळी दर्भ व तीळ ठेवून कार्पासमयी धेनूची स्थापना करून वस्त्र, माळा, अनुलेपन, धूप, दीप, नैवेद्य यांनी पूजन करावे। वजनानुसार दानाची श्रेणी ठरवून कपट टाळण्याचा उपदेश आहे. मंत्रोच्चारपूर्वक योग्य पात्राला दान देऊन संसारातून रक्षण व लोकक्षेमाची प्रार्थना केली जाते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 109
Verse 1
अथ कार्पासधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि धेनुं कार्पासकीं नृप ॥ यत्प्रदानान्नरो याति ऐन्द्रलोकमनुत्तम
आता कार्पास-धेनुदानाचे माहात्म्य. होता म्हणाला—हे नृपा! आता मी कापसाची धेनू सांगतो; जिच्या दानाने मनुष्य इंद्राच्या अनुपम लोकास प्राप्त होतो.
Verse 2
विषुवे त्वयने पुण्ये युगादिग्रहणे तथा ॥ ग्रहपीडासु चोग्रासु दुःस्वप्नेऽरिष्टदर्शने
विषुवकाळी, पुण्य अयनकाळी, तसेच युगारंभीच्या ग्रहणकाळी; आणि उग्र ग्रहपीडांमध्ये, दुःस्वप्न पडल्यास व अरिष्टदर्शन झाल्यास—
Verse 3
नृणां च ग्रहपीडासु दुःस्वप्नाद्भुतदर्शने ॥ पुण्येष्वायतने राजञ्छुचिदेशे गवां गणे
मनुष्यांवर ग्रहपीडा झाल्यास, दुःस्वप्न व अद्भुत (अपशकुन) दर्शन झाल्यास, हे राजन्—पुण्य क्षेत्रात, शुद्ध स्थानी, गाईंच्या कळपामध्ये (हे कर्म करावे).
Verse 4
गोमयेनोपलिप्तायां दर्भानास्तीर्य वै तिलान् ॥ तन्मध्ये स्थापयेद्धेनुं वस्त्रमाल्यानुलेपनाम्
गोमयाने भूमी/वेदी लिंपून, त्यावर दर्भ व तीळ पसरून, मध्ये वस्त्र, माळा व लेपनाने अलंकृत अशी दानरूप धेनू स्थापावी।
Verse 5
धूपदीपादिनैवेद्यैः पूजयেচ्च विमत्सरः ॥ उत्तमा च चतुर्भारैरर्धेनैव तु मध्यमाः
मत्सर न ठेवता धूप, दीप व नैवेद्य इत्यादींनी पूजा करावी। उत्तम (दान) चार भारांचे, आणि मध्यम त्याच्या अर्ध्या प्रमाणाचे मानले आहे।
Verse 6
भारेण चाधमा प्रोक्ता वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥ चतुर्थांशेन वत्सं तु कल्पयित्वा विधानतः
अधम (दान) एक भाराचे सांगितले आहे; धनाविषयी कपट टाळावे। तसेच विधीनुसार चतुर्थांश प्रमाणाचा वासरूही तयार करावे।
Verse 7
कर्तव्या रुक्मशृङ्गी तु रजतस्य खुरान्विता ॥ नानाफलमया दन्ता रत्नगर्भसमन्विताः
तिचे शिंग सुवर्णाचे करावे व खुर रौप्याचे असावेत। दात नानाविध फळांपासून बनवावेत आणि आत रत्नगर्भ (रत्नांनी परिपूर्ण) असावा।
Verse 8
इत्येवं सर्वसम्पूर्णा कृत्वा श्रद्धासमन्वितः ॥ आवाहयेत्तां कार्पासधेनुं मन्त्रैर्द्विजातये
अशा रीतीने ती सर्वांगपूर्ण करून आणि श्रद्धायुक्त होऊन, मंत्रांनी त्या कार्पासधेनूचे (कापसापासून बनविलेल्या धेनूचे) द्विजातीसाठी आवाहन करावे।
Verse 9
दद्याद्धेनुं चर्मपाणिः प्रयतः श्रद्धयान्वितः ॥ पूर्वोक्तस्तु विधिः कार्यो दानमन्त्रपुरःसरः
चर्म हातात घेऊन, संयमी व श्रद्धायुक्त होऊन गायीचे दान करावे. पूर्वोक्त विधी दानमंत्रांच्या अग्रस्थानी ठेवून करावी.
Verse 10
यया देवगणः सर्वस्त्वया हीनो न वर्तते ॥ तथा उद्धर मां देवि पाहि संसारसागरात्
जिच्याविना सर्व देवगण हीन होत नाही—हे देवी, तसेच मला उध्दर; संसारसागरातून माझे रक्षण कर.
Frequently Asked Questions
The chapter presents dāna (charitable gifting) as an ethically regulated practice: it prescribes careful ritual procedure, emphasizes śraddhā (intentional sincerity), and explicitly warns against vitta-śāṭhya (deceit about one’s means or the gift’s quality). The internal logic frames correct giving as a stabilizing social act that counters misfortune and supports orderly life.
The text recommends performance at viṣuva (equinox), during ayana transitions (solar solstice-turnings), on yugādi (a calendrical ‘beginning of an age/period’ marker), and during grahaṇa (eclipses). It also situates the rite in response to grahapīḍā (planetary afflictions), duḥsvapna (bad dreams), and ariṣṭa-darśana (ominous perceptions).
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter links ritual purity and orderly giving to the maintenance of auspiciousness in lived space: it requires a śuci-deśa, cow-dung plastering (gomaya-lepana), and careful preparation of the ground with darbha and tilā. In the Varāha–Pṛthivī interpretive frame, such prescriptions can be read as practices that ritualize care for place, livestock-associated landscapes, and communal stability.
The passage addresses a nṛpa (king) and identifies the instructing voice as Hotṛ (a Vedic ritual functionary). No specific dynastic lineage, named sage genealogy, or historical royal house is provided in the excerpt.
Ask anything about Adhyaya 109 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.