Adhyaya 100: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Water-Cow’ (Jaladhenu)
Jaladhenu-dāna-vidhi
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with soteriological merit claims
वराह–पृथ्वी संवादात या अध्यायात जलधेनु-दानाची विधी सांगितली आहे. गोचर्म-परिमित जागा गोमयाने लिंपून मंडल करून सुगंधित जलाने भरलेला कुंभ स्थापावा. त्या कुंभाभोवती निर्दिष्ट द्रव्ये व अलंकारांनी ‘गाय’ व ‘वासरू’ अशी प्रतिमा घडवावी; तसेच चार पात्रांत घृत, दही, मधु व शर्करा ठेवून पूजोपचार करावेत आणि कुंभात पंचरत्ने व गंधद्रव्ये घालावीत. दानपात्र श्रोत्रिय, अहिताग्नि व वेदपारंगत असावे—यावर भर आहे; दाता, विधी करविणारा व ग्राही यांना समान रीतीने पुण्यभाग मिळतो असेही सांगितले आहे. हा विधी पावन, महापातकनाशक व विष्णुलोकप्रद मानला असून पृथ्वीधारणेत जलाचे महत्त्व सूचित करतो।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 100
Verse 1
अथ जलधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ जलधेनुं प्रवक्ष्यामि पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ॥ गोचर्ममात्रं भूभागं गोमयेनोपलेपयेत्
आता जलधेनु-दानविधी. होतृ म्हणाला: शुभ दिवशी विधिपूर्वक मी जलधेनु सांगतो. गोचर्माएवढा भूमिभाग गोमयाने लेपावा.
Verse 2
तत्र मध्ये तु राजेन्द्र पूर्णं कुम्भं च विन्यसेत् ॥ जलपूर्णं सुगन्धाढ्यं कर्पूरागुरुचन्दनैः
त्या (तयार केलेल्या) जागेच्या मध्यभागी, हे राजेन्द्र, पाण्याने भरलेला पूर्ण कुंभ ठेवावा; तो कर्पूर, अगुरु व चंदनाने सुगंधित असावा.
Verse 3
वासितं गन्धतोयेन तां धेनुं परिकल्पयेत् ॥ वत्सं तथापरं कल्प्य जलेन परिपूरितम् ॥
सुगंधित पाण्याने तिला सुवासित करून ती धेनु तयार करावी; तसेच दुसरा वत्सही तयार करून तो पाण्याने पूर्ण भरावा.
Verse 4
वर्द्धनीकं महाराज यन्त्रपुष्पैः समन्वितम् ॥ दूर्वाङ्कुरैरुपस्तीऱ्य स्रग्भिश्चैव विभूषितम् ॥
हे महाराज, यंत्रपुष्पांनी युक्त असे वर्द्धनीक पात्र सिद्ध करावे; त्यात ताजे दूर्वांकुर पसरून, हारांनीही ते सुशोभित करावे।
Verse 5
पञ्चरत्नानि निक्षिप्य तस्मिन् कुम्भे नराधिप ॥ मांसीमुशीरं कुष्ठं च तथा शैलेयबालुकम् ॥
हे नराधिप, त्या कुंभात पंचरत्ने ठेवून, मग मांसी, उशीर, कुष्ठ तसेच शैलेय आणि सूक्ष्म वाळूही घालावी।
Verse 6
धात्रीफलṃ सर्षपाश्च सर्वधान्यानि पार्थिव ॥ चतुर्दिक्ष्वपि पात्राणि चत्वार्येव प्रकल्पयेत् ॥
हे पार्थिव, धात्रीफळ, मोहरी व सर्व धान्यही घालावे; आणि चारही दिशांना नेमकी चार पात्रे मांडावीत।
Verse 7
एकं घृतमयं पात्रं द्वितीयं दधिपूरितम् ॥ तृतीयं मधुनश्चैव चतुर्थं शर्करावृतम् ॥
एक पात्र घृतमय असावे; दुसरे दह्याने भरलेले; तिसरे मधूयुक्त; आणि चौथे साखरेने आच्छादित असावे।
Verse 8
सुवर्णमुखचक्षूंषि शृङ्गं कृष्णाङ्गरेषु च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां मुक्ताफलमयेक्षणाम् ॥
(गाय) सुवर्णमुख व सुवर्णनेत्रांची करावी; कृष्णवर्ण अंगांवर शिंगे असावीत; कान शुभ पानांसारखे आणि डोळे मोत्यांचे असावेत।
Verse 9
ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां दर्भरोमसमन्विताम् ॥ पुच्छं सूत्रमयं कृत्वा कृष्णाभरणघण्टिकाम् ॥
(धेनू) तांबड्या पाठीची, कांस्य-दोहनपात्र (किंवा कांस्य-दोहनसाधन) युक्त, दर्भ-रोमांनी अलंकृत अशी करावी; आणि शेपूट सूताचे करून त्यास कृष्णाभरण व लहान घंटिका लावावी।
Verse 10
इक्षुपादां तु राजेन्द्र गन्धपुष्पोपशोभिताम् ॥ कृष्णाजिनोपरि स्थाप्य वस्त्रेणाच्छादितां तु ताम् ॥
हे राजेंद्र, तिचे पाय इक्षु (ऊस) यांचे करून, गंध व पुष्पांनी तिला शोभवावे; कृष्णाजिनावर स्थापून तिला वस्त्राने आच्छादावे।
Verse 11
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य विप्राय विनिवेदयेत् ॥ एवं धेनुं तदा दत्त्वा ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
गंध व पुष्पांनी विधिपूर्वक पूजन करून ते विप्रास अर्पण करावे; अशा प्रकारे तेव्हा वेदपारंगत ब्राह्मणास धेनू दान करून…
Verse 12
साधुविप्राय राजेन्द्र श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ तपोवृद्धाय पात्राय दातव्या च कुटुम्बिने ॥
हे राजेंद्र, ही (धेनू) साधु विप्रास—श्रोत्रिय, आहिताग्नि, तपोवृद्ध, पात्र आणि कुटुंबी गृहस्थास—दातव्य आहे।
Verse 13
यो ददाति नरो राजन् यः पश्यति शृणोति च ॥ प्रतिगृह्णाति यो विप्रः सर्वे मुच्यन्ति पातकात्
हे राजन्, जो पुरुष दान देतो, जो पाहतो व ऐकतो, आणि जो विप्र ते स्वीकारतो—ते सर्व पातकातून मुक्त होतात।
Verse 14
ब्रह्महा पितृहागोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः ॥ मुक्ताः सर्वपापैस्तु गन्तारो विष्णुमन्दिरे
ब्राह्मणहंता, पितृहंता, गोहंता, सुरापान करणारा आणि गुरुतल्पग—हेही सर्व पापांतून मुक्त होऊन विष्णूच्या धामास जातात, असे सांगितले आहे।
Verse 15
विमुक्तः सर्वपापैस्तु विष्णुलोकं स गच्छति ॥ योऽश्वमेधेन यजते समाप्तवरदक्षिणः
जो अश्वमेध यज्ञ करतो आणि विधिपूर्वक श्रेष्ठ दक्षिणा देऊन तो पूर्ण करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो।
Verse 16
जलधेनुं च यो दद्यात्सममेतन्नराधिप ॥ जलाहारस्त्वेकदिनं तिष्ठेच्च जलधेनुदः
हे नराधिप! जो ‘जलधेनू’ दान देतो, त्यानेही हाच नियम पाळावा—दाता एक दिवस फक्त पाणीच आहार म्हणून घेऊन राहावा।
Verse 17
ग्राहकोऽपि त्रिरात्रं वै तिष्ठेदेवं न संशयः ॥ यत्र क्षीरवहा नद्यो मधुपायसकर्दमाः
ग्राहकानेही निःसंशय तसेच तीन रात्री राहावे; (आणि ते त्या लोकास जातात) जिथे नद्या दूध वाहतात व चिखल मधु व पायसाचा असतो।
Verse 18
यत्र चाप्सरसां गीतं तत्र यान्ति जलप्रदाः ॥ दाता च दापकश्चैव प्रतिग्राही च यो द्विजः
जिथे अप्सरांचे गीत निनादते, तिथे जलदान करणारे जातात; तसेच दाता, दान करविणारा आणि जो द्विज प्रतिग्रह करतो—हे सर्वही।
Verse 19
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गमेति जितेन्द्रियः
सर्व पापांपासून मुक्त, इंद्रियसंयमी पुरुष स्वर्गास जातो।
Verse 20
कम्बले पुष्पमालां च गुडास्यां शुक्तिदन्तिकाम् ॥ जिह्वां शर्करया कृत्वा नवनीतेन च स्तनान्
कांबळ व पुष्पमाळा; गुळाचा मुखभाग व शुक्तीचे दात; शर्करेची जीभ करून, नवनीताने थन घडवून—(अशी रचना करावी)।
Verse 21
सर्वपापविनिर्मुक्तः विष्णुसायुज्यमाप्नुयुः ॥ जलधेनुविधानं यः शृणुयात्कीर्तयेदपि
सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ते विष्णुसायुज्य प्राप्त करतात. जो जलधेनुविधान ऐकतो किंवा कीर्तनही करतो, तोही पुण्य लाभतो.
Frequently Asked Questions
The text frames regulated giving (dāna) as an ethical technology: the donor is instructed to convert resources into a carefully specified gift that supports learned custodians (qualified brāhmaṇa recipients) and produces social and moral purification. The underlying logic is that materially sustaining ritual expertise and prioritizing life-supporting substances (especially water) stabilizes dharma and, by extension, Pṛthivī’s ordered world.
The chapter specifies performance on a ‘puṇya ahan’ (an auspicious day) but does not name particular tithis, nakṣatras, months, or seasons. It does prescribe brief observances: the donor is to subsist on water for one day (ekadinaṃ jalāhāraḥ), and the recipient is to observe a three-night restraint (trirātraṃ) after acceptance.
Environmental balance is implicit rather than programmatic: water is made the central ritual substance (a fragrant water-filled kumbha forming the ‘cow’), and the reward imagery foregrounds abundant hydrology (rivers, nourishing fluids). In a Pṛthivī-centered reading, the rite encodes an early ecological ethic by ritualizing water’s value, treating it as a sustaining medium whose careful handling and redistribution symbolically supports terrestrial continuity.
No dynastic lineages are named. The address ‘rājendra’ and ‘narādhipa’ indicates a royal interlocutor/addressee type, while cultural roles are specified through recipient categories (brāhmaṇa as vedapāraga, śrotriya, ahitāgni, tapovṛddha, pātra). The chapter also lists transgressive types (brahmahā, pitṛhā, goghna, surāpa, gurutalpaga) to define the scope of purification claimed for the rite.