Adhyaya 1: Praise of Varāha and Pṛthivī’s Foundational Questions

Verse 1

दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गौरुदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिः साकं मृद्पिण्डवत् प्राग्बृहदुरुवपुषाऽनन्तरूपेण येन। सोऽयं कंसासुरारिर्मुरनरकदशास्यान्तकृत्सर्वसंस्थः कृष्णो विष्णुः सुरेशो नुदतु मम रिपूनादिदेवो वराहः॥ १.२ ॥

तो आदिदेव वराह माझे शत्रू दूर करो. ज्याच्या अनंत रूपाने व विशाल देहाने पूर्वी समुद्राने वेढलेली, पर्वत व नद्यांसह ही शुभ पृथ्वी दाताच्या टोकावर मातीच्या ढेकळासारखी उचलली; तोच कृष्ण, विष्णू, देवांचा स्वामी, कंसाचा वैरी आणि मुर, नरक व दशाननाचा संहारक—सर्वांचा आधार आहे.

Verse 2

यः संसारार्णवे नौरिव मरणजराव्याधिनक्रोर्मिभीमे भक्तानां भीतिहर्ता मुरनरकदशास्यान्तकृत्कोलरूपी। विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह कृतधियो लीलया प्राप्नुवन्ति मुक्तात्मानो न पापं भवत्तु नुदितारातिपक्षः क्षितीशः ॥ १.३ ॥

संसाररूपी समुद्रात, जिथे मृत्यू-जरा-व्याधीचे मगर व भयंकर लाटा आहेत, तिथे नौकेप्रमाणे भक्तांचे भय हरतो; वराहरूप धारण करून मुर, नरक व दशाननाचा अंत करतो—तो सर्वेश्वर विष्णू, ज्याला निर्मळबुद्धी जन येथे लीलया प्राप्त करून मुक्तात्मा होतात. शत्रुपक्ष हुसकावणारा तो क्षितीश कल्याण करो; पाप न होवो.

Verse 3

सूत उवाच । यस्मिन् काले क्षितिः पूर्वं वराहवपुषा तु सा । उद्धृता विष्णुना भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ १.४ ॥

सूत म्हणाले—ज्या वेळी पूर्वी विष्णूने वराहरूप धारण करून पृथ्वी उचलली, त्या वेळी त्या पृथ्वीने भक्तीने परमेश्वराला प्रश्न विचारला.

Verse 4

धरण्युवाच। कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते विभो। न चाहं वेद ते मूर्तिं नादिसर्गं च केशव॥ १.५ ॥

धरणी म्हणाली—हे विभो! प्रत्येक कल्पात तूच मला उचलून उद्धार करतोस. पण हे केशवा! मला तुझे स्वरूपही माहीत नाही, आदिसृष्टीही माहीत नाही.

Verse 5

वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम्। प्रविश्य तानपाकृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि॥ १.६ ॥

वेद नष्ट झाले असता तू मत्स्यरूप धारण करून रसातळात प्रवेश केला, ते वेद बाहेर काढले आणि ब्रह्म्याला दिले.

Verse 6

अन्यत्सुरासुरमयं त्वं समुद्रस्य मन्थने । धृतवानसि कौर्म्येण मन्दरं मधुसूदन ॥ १.७ ॥

आणखी एका वेळी देव-दानवांसह समुद्रमंथन होत असता, हे मधुसूदन, कूर्मरूप धारण करून तू मंदर पर्वतास आधार दिलास।

Verse 7

पुनर्वाराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातलम् । उज्जहारैकदंष्ट्रेण भगवान् वै महार्णवात् ॥ १.८ ॥

पुन्हा वराहरूप धारण करून, मी रसातळाकडे जात असता, भगवानांनी एकच दात वापरून मला महाअर्णवातून उचलून बाहेर काढले।

Verse 8

अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः । अबाधमानः पृथिवीं स त्वया विनिपातितः । बलिस्तु बद्धो भगवंस्त्वया वामनरूपिणा ॥ १.९ ॥

आणखी: वरदानाने गर्वित झालेला हिरण्यकशिपु पृथ्वीला पीडा देत होता; तू त्याचा नाश केलास. आणि हे भगवन्, वामनरूपाने तू बलिला बांधलेस।

Verse 9

पुनर्निःक्षत्रिया देव त्वया चापि पुरा कृता । जामदग्न्येन रामेण त्वया भूत्वाऽसकृत्प्रभो ॥ १.१० ॥

हे देव, पूर्वीही प्रभो, तू जामदग्न्य राम (परशुराम) होऊन वारंवार पृथ्वी निःक्षत्रिय केलीस।

Verse 10

पुनश्च रावणो रक्षः क्षपितं क्षात्रतेजसा । न च जानाम्यहं देव तव किञ्चिद्विचेष्टितम् ॥ १.११ ॥

पुन्हा राक्षस रावण क्षात्रतेजाने नष्ट झाला; पण हे देव, तुझ्या या विलक्षण लीलेचे मला काहीही आकलन होत नाही।

Verse 11

उद्धृत्य मां कथं सृष्टिं सृजसे किं च सा त्वया। सकृद् ध्रियेत कृत्वा च पालयते चापि केन च॥ १.१२ ॥

मला उद्धरून तू सृष्टी कशी निर्माण करतोस? आणि तुझ्याद्वारे घडविलेली ती सृष्टी नेमकी कशी आहे? ती करून एकदाही कोण तिला धारण करतो आणि कोण तिचे पालन व रक्षण करतो?

Verse 12

केन वा सुलभो देव जायसे सततं विभो । कथं च सृष्टेरादिः स्यादवसानं कथं भवेत् ॥ १.१३ ॥

हे देव, हे सर्वव्यापी! कोणत्या उपायाने तू पुन्हा पुन्हा सहज उपलब्ध होतोस? आणि सृष्टीचा आरंभ कसा होतो व तिचा अंत कसा घडतो?

Verse 13

कथं युगस्य गणना संख्या अस्यानुचतुर्युगम् । के वा विशेषास्तेष्वस्मिन् का वा अवस्थ महेश्वर ॥ १.१४ ॥

युगाची गणना कशी करतात—त्याचे संख्यापरिमाण काय आणि ते चतुर्युगांच्या क्रमाने कसे येते? त्या युगांत कोणते विशेष लक्षणे आहेत, आणि या चक्रात त्यांची अवस्था काय आहे, हे महेश्वर?

Verse 14

यज्वानः के च राजानः के च सिद्धिं परां गताः । एतत्सर्वं समासेन कथयस्व प्रसीद मे ॥ १.१५ ॥

कोण यजमान होते, कोण राजे होते, आणि कोणांनी परम सिद्धी प्राप्त केली? हे सर्व मला संक्षेपाने सांगा; माझ्यावर कृपा करा.

Verse 15

इत्युक्तः क्रोधरूपेण जहास परमेश्वरः । हसतस्तस्य कुक्षौ तु जगद्धात्री ददर्श ह ॥ रुद्रान् देवान् सवासवः सिद्धसङ्घान् महर्षिभिः ॥ १.१६ ॥

अशा रीतीने क्रोधरूपाने संबोधिल्यावर परमेश्वर हसला. तो हसत असता जगद्धात्री (पृथ्वी) ने त्याच्या उदरात रुद्र, इंद्रासह देव, आणि महर्षीं सहित सिद्धांचे समूह पाहिले.

Verse 16

सचन्द्रसूर्यग्रहसप्तलोकानन्तः स्थितांस्तावदुपात्तधर्मान् । इतीदृशं पश्यति सा समस्तं यावत्क्षितिर्वेपितसर्वगात्रा ॥ १.१७ ॥

ती धरणी चंद्र-सूर्य व ग्रहांसह सातही लोक अनंत विस्तारात अंतःस्थित, प्रत्येक आपल्या-आपल्या धर्मनियमात स्थित असे पाहू लागली; आणि पृथ्वीचे सर्व अवयव थरथर कापू लागले।

Verse 17

उन्मीलितास्यस्तु यदा महात्मा दृष्टो धरण्याऽमलसर्वगात्र्या । तावत्स्वरूपेण चतुर्भुजेन महोदधौ सुप्तमथोऽन्वपश्यत् ॥ १.१८ ॥

जेव्हा महात्म्याने नेत्र उघडले आणि निर्मल सर्वांगिणी धरणीने त्यांना पाहिले, तेव्हा तिने त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या चतुर्भुज स्वरूपात महोदधीवर जणू सुप्त अवस्थेत पाहिले।

Verse 18

शेषपर्यङ्कशयने सुप्तं देवं जनार्दनम् । दृष्ट्वा तन्नाभिपङ्कस्थमन्तःस्थं च चतुर्मुखम् ॥ कृताञ्जलिपुटा देवी स्तुतिं धात्री जगाद ह ॥ १.१९ ॥

शेषाच्या पर्यंकशय्येवर सुप्त असलेल्या देव जनार्दनाला पाहून, आणि त्यांच्या नाभिकमळावर अंतःस्थित चतुर्मुख ब्रह्म्यालाही पाहून, देवी धात्रीने हात जोडून स्तुती उच्चारली।

Verse 19

धरण्युवाच । नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते पीतवाससे । नमः सुरारिविध्वंसकारिणे परमात्मने ॥ १.२० ॥

धरणी म्हणाली—कमलपत्राक्षा, तुला नमस्कार; पीतवस्त्रधारक, तुला नमस्कार। देवांच्या शत्रूंचा विध्वंस करणाऱ्या परमात्म्या, तुला नमस्कार।

Verse 20

शेषपर्यङ्कशयने धृतवक्षःस्थलश्रिये । नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते मोक्षकारिणे ॥ १.२१ ॥

शेषपर्यंकशय्येवर शयन करणाऱ्या, वक्षःस्थळी श्री धारण करणाऱ्या—हे सर्वदेवेश, तुला नमस्कार; हे मोक्षदाते, तुला नमस्कार।

Verse 21

नमः शार्ङ्गासिचक्राय जन्ममृत्युविवर्जिते। नमो नाभ्युत्थितमहत्त्कमलासनजन्मने॥ १.२२ ॥

शार्ङ्ग धनुष्य, खड्ग व चक्र धारण करणाऱ्या, जन्म-मृत्युरहित प्रभूस नमस्कार। नाभीतून प्रकटलेल्या महान कमळातून कमळासन (ब्रह्मा) ज्याचा जन्म झाला त्या जनकास नमस्कार।

Verse 22

नमो विद्रुमरक्तास्यपाणिपल्लवशोभिने । शरणं त्वां प्रसन्नास्मि त्राहि नारीमनागसम् ॥ १.२३ ॥

विद्रुमासारखा लाल मुख व कोवळ्या पल्लवासारखे शोभिवंत हात असणाऱ्या प्रभूस नमस्कार। मी प्रसन्नचित्ताने तुझ्या शरण आलो/आले आहे; निरपराध या स्त्रीचे रक्षण कर.

Verse 23

पूर्णनीलाञ्जनाकारं वाराहं ते जनार्दन । दृष्ट्वा भीतास्मि भूयोऽपि जगत् त्वद्देहगोचरम् । इदानीं कुरु मे नाथ दयां त्राहि महाभयात् ॥ १.२४ ॥

हे जनार्दन! गडद निळ्या अंजनासारखा दिसणारा तुझा वराहस्वरूप पाहून मी पुन्हा भयभीत झालो/झाले आहे, कारण जगत् तुझ्या देहाच्या कक्षेत आले आहे. आता, हे नाथा, माझ्यावर दया कर आणि महाभयापासून वाचव.

Verse 24

केशवः पातु मे पादौ जङ्घे नारायणो मम । माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च ॥ १.२५ ॥

केशव माझे पाय रक्षो; नारायण माझ्या जांघा रक्षो. माधव माझी कटी रक्षो आणि गोविंद माझ्या गुप्तांगांचेही रक्षण करो.

Verse 25

नाभिं विष्णुस्तु मे पातु उदरं मधुसूदनः । ऊरुं त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु वामनः ॥ १.२६ ॥

विष्णू माझी नाभी रक्षो; मधुसूदन माझे उदर रक्षो. त्रिविक्रम माझ्या ऊरू रक्षो; वामन माझे हृदय रक्षो.

Verse 26

श्रीधरः पातु मे कण्ठं हृषीकेशो मुखं मम । पद्मनाभस्तु नयने शिरो दामोदरो मम ॥ १.२७ ॥

श्रीधर माझा कंठ रक्षो; हृषीकेश माझे मुख रक्षो. पद्मनाभ माझे नेत्र रक्षो आणि दामोदर माझे शिर रक्षो.

Verse 27

एवं न्यस्य हरेर्न्यासमामानि जगती तदा । नमस्ते भगवन् विष्णो इत्युक्त्वा विरराम ह ॥ १.२८ ॥

अशा प्रकारे हरिसंबंधी न्यास करून, तेव्हा जगती (पृथ्वी) म्हणाली— “हे भगवन् विष्णो, तुला नमस्कार”; असे म्हणून ती मौन झाली.