Adhyaya 11: Sukesha’s Boon, the Twelve Dharmas of Beings, and the Cosmography of the Seven Dvipas with the Twenty-One Hells

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे दशमो ऽध्यायः नारद उवाच यदेतद् भवता प्रोक्तं सुकेशिनकरो ऽम्बरात् पातितो भुवि सूर्योण तत्कदा कुत्र कुत्र च

अशा प्रकारे श्रीवामनपुराणाचा दहावा अध्याय समाप्त झाला। नारद म्हणाले—“आपण सांगितले की सुकेशिनच्या हाताने सूर्य आकाशातून पृथ्वीवर पाडला गेला; ती घटना कधी घडली आणि कोणकोणत्या ठिकाणी घडली?”

Verse 2

सुकेशीति च कश्चासौ केन दत्तः पुरो ऽस्य च किमर्थं पातितो भूम्यामाकाशाद् भास्करेण हि

‘सुकेशी’ नावाचा हा खरोखर कोण आहे? त्याला त्याचे पुर (नगर) कोणी दिले? आणि कोणत्या कारणाने भास्कर (सूर्य) आकाशातून भूमीवर पाडला गेला?

Verse 3

पुलस्त्य उवाच/ शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् यथोक्तवान् स्वयंभूर्मां कथ्यमानां मयानघ

पुलस्त्य म्हणाले—हे निष्पाप, सावध होऊन ही प्राचीन कथा ऐक. स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी मला जशी सांगितली, तशीच मी तुला कथन करीत आहे.

Verse 4

आसीन्निशाचरपतिर्विद्युत्केशीति विश्रुतः तस्य पुत्रो गुणज्येष्ठः सुकेशिरभवत्ततः

निशाचरांचा एक अधिपती होता, जो ‘विद्युत्केशी’ म्हणून प्रसिद्ध होता. त्याचा पुत्र गुणांमध्ये श्रेष्ठ असा पुढे ‘सुकेशी’ झाला.

Verse 5

तस्य तुष्टस्तथेशानः पुरमाकाशचारिणम् प्रादादजेयत्वमपि शत्रुभिश्चाप्यवध्यताम्

त्याच्यावर प्रसन्न होऊन ईशान (शिव) यांनी त्याला आकाशात फिरणारे पुर (नगर) दिले; तसेच शत्रूंविरुद्ध अजेयत्व आणि अवध्यत्व हे वरही प्रदान केले.

Verse 6

स चापि शङ्करात् प्राप्य वरं गगनगं पुरम् रेमे निशाचरैः सार्द्धू सदा धर्मपथि स्थितः

शंकरांकडून गगनगामी पुराचा वर मिळवून तो निशाचरांसह आनंदाने राहिला आणि सदैव धर्मपथावर स्थित राहिला.

Verse 7

स कदाचिद् गतो ऽरण्यं मागधं राक्षसेश्वरः तत्राश्रमांस्तु ददृशो ऋषीणां भावितात्मनाम्

एकदा राक्षसांचा अधिपती मागध अरण्यात गेला. तेथे त्याने भावितात्मा ऋषींचे आश्रम पाहिले.

Verse 8

महर्षिन् स तदा दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिवाद्य च/ प्रत्युवाच ऋषीन् सर्वान् कृतासनपरिग्रहः

ते महर्षी पाहताच त्याने साष्टांग प्रणाम करून अभिवादन केले; मग आसन स्वीकारून सर्व ऋषींना नम्रपणे उत्तर दिले.

Verse 9

सुकेशिरुवाच प्रष्टुमिच्छामि भवतः संशयो ऽयं हृदि स्थितः कथयन्तु भवन्तो मे न चौवाज्ञापयाम्यहम्

सुकेशी म्हणाला—मला आपल्याला विचारायचे आहे; हा संशय माझ्या हृदयात स्थिर आहे. कृपया मला सांगा; माझा उद्देश अवमानना नाही.

Verse 10

किंस्विच्छ्रेयः परे लोके किमु चेह द्विजोत्तमाः केन पूज्यस्तथा सत्सु केनासौ सुखमेधते

हे द्विजोत्तमांनो! परलोकात परम श्रेय काय आणि इहलोकी काय? सत्पुरुषांत कोणत्या कारणाने मनुष्य पूज्य ठरतो, आणि कशामुळे तो सुखाने समृद्ध होतो?

Verse 11

पुलस्त्य उवाच/ इत्थं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्षयः प्रोचुर्विमृस्य श्रेयोर्ऽथमिह लोके परत्र च

पुलस्त्य म्हणाले—सुकेशीचे असे वचन ऐकून, परमर्षींनी विचार करून इहलोकी व परलोकी श्रेयाच्या हेतुंबद्दल सांगितले.

Verse 12

ऋष ऊचुः श्रूयतां कथयिष्यामस्तव राक्षसपुङ्गव यद्धि श्रेयो भवेद् वीर इह चामुत्र चाव्ययम्

ऋषी म्हणाले—हे राक्षसपुंगवा, ऐक; हे वीरा, आम्ही तुला ते परम श्रेय सांगू, जे इहलोकी व परलोकीही अविनाशी आहे.

Verse 13

श्रेयो धर्मः परे लोके इह च क्षणदाचर तस्मिन् समाश्रितः सत्सु पूज्यस्तेन सुखी भवेत्

परलोकी परम श्रेय धर्मच आहे, आणि इहलोकीही तो त्वरित आचरावा. जो त्या धर्माचा आश्रय घेऊन सत्पुरुषांत राहतो, तो पूज्य होतो आणि त्यानेच सुखी होतो.

Verse 14

सुकेशिरुवाच किंलक्षणो भवेद् धर्मः किमाचरणसत्क्रियः यमाश्रित्य न सीदन्ति देवाद्यास्तु तदुच्यताम्

सुकेशी म्हणाली—धर्माची लक्षणे कोणती? कोणते आचरण व कोणती सत्क्रिया त्यात येते? ज्याचा आश्रय घेतल्याने देव इत्यादी संकटात पडत नाहीत, ते कृपया सांगा.

Verse 15

ऋषय ऊचुः देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः स्वाध्यायवेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजारतिः स्मृता

ऋषी म्हणाले—देवांचा परम धर्म म्हणजे सदैव यज्ञादि कर्मांचे अनुष्ठान; स्वाध्याय, वेदवेत्तृत्व, आणि विष्णुपूजेत रती—असे स्मरणात सांगितले आहे.

Verse 16

दैत्यानां बाहुशलित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया वेदनं नीतिशास्त्राणां हरभक्तिरुदाहृता

दैत्यांसाठी भुजबल, मत्सर आणि युद्धातील सत्क्रिया (उचित आचरण) असे सांगितले आहे; नीतिशास्त्रांचे ज्ञान आणि हर (शिव) यांची भक्तीही उदाहृत आहे.

Verse 17

सिद्धानामुदितो धर्मो योगयुक्तिरनुत्तमा स्वाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिर्द्वाभ्यामपि स्थिरा

सिद्धांचा धर्म असा सांगितला आहे—योगाची अनुपम साधना; स्वाध्याय व ब्रह्मविज्ञान; आणि या दोन्हींमध्ये दृढ अशी स्थिर भक्ती।

Verse 18

उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं नृत्यवाद्येषु वेदिता सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते

त्यांचे लक्षण—उत्कृष्ट उपासना असे जाणावे; नृत्य व वाद्ये यांत ते पारंगत; सरस्वतीवर स्थिर भक्ती—हाच गंधर्वांचा धर्म म्हणतात।

Verse 19

विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः विद्याधराणां धर्मो ऽयं भवान्यां भक्तिरेव च

अतुल विद्याधरत्व, विवेकयुक्त विज्ञान आणि पुरुषार्थी दृढ निश्चय—हा विद्याधरांचा धर्म; तसेच भवानीवरील भक्तीही।

Verse 20

गन्धर्वविद्यावेदित्वं भक्तिर्भानौ तथा स्थिरा कौशल्यं सर्वशिल्पानां धर्मः किंपुरुषः स्मृतः

गंधर्वविद्येचे ज्ञान, भानू (सूर्य) याच्यावर स्थिर भक्ती, आणि सर्व शिल्पांत कौशल्य—हा किंपुरुषांचा धर्म म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 21

ब्रह्मचर्यममानित्वं योगाभ्यासरतिर्दृढा सर्वत्र कामचारितवं धर्मो ऽयं पैतृकः स्मृतः

ब्रह्मचर्य, अमानित्व (अहंकाररहितता), योगाभ्यासात दृढ रती, आणि सर्वत्र इच्छेनुसार संचार—हा पैतृकांचा धर्म म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 22

ब्रह्मचर्यं यताशित्वं जप्यं ज्ञानं च राक्षस नियमाद्धर्मवेदित्वमार्थो धर्मः प्रचक्ष्यते

ब्रह्मचर्य, संयमित आहार, मंत्रजप व ज्ञान—हे राक्षसा—अशा नियमांनी धर्माचे ज्ञान होते. उद्देश (अर्थ) धर्मच आहे असे सांगितले आहे.

Verse 23

स्वाध्यायं ब्रह्मचर्यं च दानं यजनमेव च अकार्पण्यमनायासं दयाहिंसा क्षमा दमः

स्वाध्याय, ब्रह्मचर्य, दान आणि यज्ञ; कंजूषपणाचा अभाव, क्लेश न देता प्रयत्न, दया, अहिंसा, क्षमा व आत्मसंयम।

Verse 24

जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरच्युते शङ्करे भास्करे देव्यां धर्मो ऽयं मानवः स्मृतः

इंद्रियजय, शौच, मंगल आचरण व अच्युतभक्ती; तसेच शंकर, भास्कर व देवी यांप्रती श्रद्धा—हा मानवधर्म म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 25

धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शकरर्चनम् अहङ्कारमशौण्डीर्यं धर्मो ऽयं गुह्यकेष्विति

धनावर अधिपत्य, भोग, स्वाध्याय व शकर (शिव) पूजन; अहंकार आणि बढाईचा अभाव—हा गुह्यकांचा धर्म म्हणतात.

Verse 26

परदारावमर्शित्वं पारक्येर्ऽथे च लोलुपा स्वाध्यायं त्र्यम्बके भक्तिर्धर्मो ऽयं राक्षसः स्मृतः

परस्त्रीचा अपमान/भंग, परधनाची लोभलालसा; स्वाध्याय व त्र्यम्बक (शिव) भक्ती—हा राक्षसधर्म म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 27

अविवेकमथाज्ञानं शौचहानिरसत्यता पिशाचानामयं धर्मः सदा चामिषगृध्नुता

अविवेक, अज्ञान, शौचाची हानी व असत्यता—हा पिशाचांचा धर्म आहे; आणि ते सदैव मांसास लोभी असतात।

Verse 28

योनयो द्वादशैवैतास्तासु धर्माश्च राक्षस ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः

ह्याच खरोखर बारा योनी आहेत. आणि त्यांत, हे राक्षसा, ब्रह्म्याने कथिलेले धर्म पुण्य आहेत; ते बारा असून गती प्रदान करतात।

Verse 29

सुकेशिरुवाच भवद्भिरुक्ता ये धर्माः शाश्वता द्वादशाव्ययाः तत्र ये मानवा धर्मास्तान् भूयो वक्तुमर्हथ

सुकेशी म्हणाली—तुम्ही सांगितलेले धर्म शाश्वत, बारा आणि अव्यय आहेत. त्यांत मानवांचे जे धर्म आहेत, ते कृपया पुन्हा सविस्तर सांगा।

Verse 30

ऋषय ऊचुः शृणुष्व मनुजादीनां धर्मास्तु क्षणदाचर ये वसन्ति महीपृष्ठे नरा द्वीपेषु सप्तसु

ऋषी म्हणाले—हे क्षणदाचरा (रात्रिचरा), ऐक: पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर सात द्वीपांत वसणाऱ्या मनुष्यादी नरांचे धर्म।

Verse 31

योजनानां प्रमाणेणन पञ्चाशत्कोटिरायता जलोपरि महीयं हि नौरिवास्ते सरिज्जले

योजनांच्या मापाने पृथ्वी पन्नास कोटी योजन इतकी विस्तीर्ण आहे. जलावर स्थित ही पृथ्वी नदीच्या प्रवाहात नौकेप्रमाणे पडलेली असते।

Verse 32

तस्योपरि च देवेशो ब्रह्म शौलेन्द्रमुत्तमम् कर्णिकाकारमत्युच्चं स्थापयामास सत्त्म

त्याच्या वर देवेश ब्रह्म्याने परम उत्तम शौलेन्द्र-आसन, कमळाच्या कर्णिकेसारख्या आकाराचे व अत्यंत उंच, स्थापन केले.

Verse 33

तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजां देवश्चतुर्दिशम् स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः

त्या व्यवस्थेतून देवाने चारही दिशांत ही पुण्य प्रजा निर्माण केली; आणि प्रजापतीने ‘द्वीप’ म्हणून प्रसिद्ध अशी निवासस्थानेही केली.

Verse 34

तत्र मध्ये च कृतवाञ्जम्बूद्वीपमिति श्रुतम् तल्लक्षं योजनानां च प्रमाणेन निगद्यते

त्याच्या मध्यभागी ‘जंबूद्वीप’ असे प्रसिद्ध द्वीप आहे, असे ऐकिवात आहे. प्रमाणमानानुसार त्याचे परिमाण एक लक्ष योजन सांगितले आहे.

Verse 35

ततो जलनिधी रौद्रो बाह्यतो द्विगुणः स्थितः तस्यापि द्विगुणः प्लक्षो बाह्यतः संप्रतिष्ठितः

त्यानंतर बाहेर रौद्र समुद्र स्थित आहे, जो (त्याच्या) दुप्पट आहे. त्याच्याही बाहेर प्लक्षद्वीप दुप्पट विस्ताराने प्रतिष्ठित आहे.

Verse 36

ततस्त्विक्षुरसोदश्च बाह्यतो वलयासृतिः द्विगुणः शाल्मलिद्वीपो द्विगुणो ऽस्य महोदधेः

त्यानंतर बाहेर इक्षुरसाचा समुद्र आहे, जो बाहेरच्या बाजूस वलयासारखा पसरलेला आहे. शाल्मलिद्वीप दुप्पट आहे आणि त्याचा महोदधीही दुप्पट आहे.

Verse 37

सुरोदो द्विगुणस्तस्य तस्माच्च द्विगुणः कुशः घृतोदो द्विगुणश्चैव कुशद्वीपात् प्रकीर्तितः

सुरेचा समुद्र हा (पूर्वीच्या) त्याच्या दुप्पट आहे. त्यापासून कुशद्वीपही दुप्पट सांगितला आहे; आणि कुशद्वीपापेक्षा घृत (तूप) समुद्रही तसाच दुप्पट घोषित आहे.

Verse 38

घृतोदाद् द्विगुणः प्रोक्तः क्रौञ्चद्वीपो निशाचर ततो ऽपि द्विगुणः प्रोक्तः समुद्रो दधिसंज्ञितः

हे निशाचर! घृत-समुद्रापेक्षा क्रौञ्चद्वीप दुप्पट सांगितला आहे. त्यापुढे ‘दधि’ नावाचा समुद्रही दुप्पट म्हणून घोषित आहे.

Verse 39

समुद्राद् द्विगुणः शाकः शाकाद् दुग्धाब्धिरुत्तमः द्विगुणः संस्थितो यत्र शेषपर्यङ्कगो हरिः एते च द्विगुणाः सर्वे परस्परमपि स्थिताः

त्या समुद्रापेक्षा शाकद्वीप दुप्पट आहे; आणि शाकाच्या पुढे उत्तम दुग्ध-समुद्र आहे. जिथे शेषाच्या शय्येवर शयन करणारे हरि विराजमान आहेत; आणि हे सर्व परस्पर क्रमाने दुप्पट-दुप्पट असे रचलेले आहेत.

Verse 40

चत्वारिंशदिमाः कोट्यो लक्षाश्च नवतिः स्मृताः योजनानां राक्षसेन्द्र पञ्च चाति सुवुस्तृताः जम्बूद्वीपात् समारभ्य यावत्क्षीराब्धिरन्ततः

हे राक्षसेन्द्र! ही मापे चाळीस कोटी व नव्वद लाख योजना, आणि आणखी पाच योजना—अतिविस्तीर्ण—जंबूद्वीपापासून आरंभ करून शेवटी क्षीर-समुद्रापर्यंत सांगितली आहेत.

Verse 41

तस्माच्च पुष्करद्वीपः स्वादूदस्तदनन्तरम् कोट्यश्चतस्रो लक्षाणां द्विपञ्चाशच्च राक्षस

त्यापुढे पुष्करद्वीप आहे, आणि त्यानंतर लगेच स्वादूदक (मधुर जल) समुद्र आहे. हे राक्षस! (त्याचे) परिमाण चार कोटी व बावन्न लाख (योजना) आहे.

Verse 42

पुष्करद्वीपमानो ऽयं तावदेव तथोदधिः लक्षमण्डकटाहेन समन्तादिभिपूरितम्

हे पुष्करद्वीपाचे परिमाण असे आहे; आणि त्यास वेढणारा समुद्रही तितक्याच विस्ताराचा—जणू लक्ष-परिमाणाच्या मण्डक-कटाहाने सर्व बाजूंनी भरून टाकल्याप्रमाणे आहे।

Verse 43

एवं द्वीपास्त्विमे सप्त पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः गदिष्यामस्तव वयं शृमुष्व त्वं निशाचर

अशा रीतीने हे सात द्वीप वेगवेगळे धर्म व वेगवेगळ्या क्रिया (विधी) असलेले आहेत. आम्ही तुला त्यांचे वर्णन सांगू—ऐक, हे निशाचर।

Verse 44

प्लक्षादिषु नरा वीर ये वसन्ति सनातनाः शाकान्तेषु न तेष्वस्ति युगावस्था कथञ्चन

हे वीरा, प्लक्ष इत्यादी द्वीपांत शाकपर्यंत जे सनातन मनुष्य वसतात, त्यांच्यात युगांची अवस्था (युगधर्म) कशाही प्रकारे नसते।

Verse 45

मोदन्ते देववत्तेषां धर्मो दिव्य उदाहृतः कल्पान्ते प्रलयस्तेषां निगद्येत महाभुज

ते देवांसारखे आनंद करतात; त्यांचा धर्म दिव्य असा सांगितला आहे. हे महाबाहु, कल्पाच्या शेवटी त्यांचा प्रलय (विलय) होतो असे म्हटले आहे।

Verse 46

ये जनाः पुष्करद्वीपे वसन्ते रौद्रदर्शने पैशाचमाश्रिता धर्मं कर्मान्ते ते विनाशिनः

जे लोक रौद्रदर्शन पुष्करद्वीपात वसतात आणि पैशाच-स्वभावाचा धर्म आश्रितात, ते कर्माच्या शेवटी (फल पिकल्यावर) नष्ट होतात।

Verse 47

सुकेशिरुवाच किमर्थं पुष्कद्वीपो भवद्भिः समुदाहृतः दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्तनाशकृत्

सुकेशी म्हणाली—तुम्ही पुष्कद्वीपाचा उल्लेख कोणत्या कारणाने केला? तो पाहण्यास दुर्धर, शौच-शुद्धिरहित, घोर आणि कर्माच्या अंतकाळी नाश करणारा आहे।

Verse 48

तस्मिन् निशाचर द्वीपे नरकाः सन्ति दारुणाः रौरवाद्यास्ततो रौद्रः पुष्करो घोरदर्शनः

त्या निशाचरांच्या द्वीपात रौरव इत्यादी दारुण नरक आहेत; म्हणून पुष्कर ‘रौद्र’ आणि पाहण्यास घोर आहे।

Verse 49

सुकेशिरुवाच कियन्त्येतानि रौद्राणि नरकाणि तपोधनः कियन्मात्राणि मार्गेण का च तेषु स्वरूपता

सुकेशिन म्हणाला—हे तपोधन! ही रौद्र नरके किती आहेत? मार्गानुसार त्यांचे परिमाण किती, आणि त्यांचे स्वरूप काय आहे?

Verse 50

ऋषय ऊचुः शृणुष्व राक्षसश्रेष्ठ प्रमाणं लक्षणं तथा सर्वेषां रौरवादीनां संख्या या त्वेकविंशतिः

ऋषी म्हणाले—हे राक्षसश्रेष्ठ! त्यांचे प्रमाण व लक्षण ऐक. रौरव इत्यादी सर्व (नरकांची) संख्या एकवीस आहे।

Verse 51

द्वे सहस्रे योजनानां ज्वलिताङ्गारविस्तृते रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्त्तितः

दोन हजार योजनांपर्यंत पसरलेला, जळत्या अंगारांनी व्यापलेला ‘रौरव’ नावाचा नरक प्रथम सांगितला आहे।

Verse 52

तप्तताम्रमयी भूमिरधस्ताद्वाह्नितापिता द्वितीयो द्विगुस्तस्मान्महारौरव उच्यते

त्याखाली तापलेल्या तांब्याची भूमी आहे; ती अग्नितापाने दग्ध झालेली असते. त्यापेक्षा द्विगुण अधिक कठोर असा दुसरा नरक ‘महाराौरव’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 53

ततो ऽपि द्विःस्थितश्चान्यस्तमिस्रो नरकः स्मृतः अन्धतामिस्रको नाम चतुर्थो द्विगुमः परः

त्याही पुढे द्विगुण अधिक कठोर असा दुसरा नरक ‘तमिस्र’ म्हणून सांगितला आहे. त्यानंतर चौथा, द्विगुणतरी तीव्र, ‘अंधतमिस्र’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 54

ततस्तु कालचक्रेति पञ्चमः परिगीयते अप्रतिष्ठं च नरकं घटीयन्त्रं च सप्तमम्

त्यानंतर पाचवा ‘कालचक्र’ म्हणून वर्णिला जातो. ‘अप्रतिष्ठ’ नावाचा नरकही आहे, आणि सातवा ‘घटीयंत्र’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 55

असिपत्रवनं चान्यत्सहस्राणि द्विसप्ततिः योजनानां परिख्यातमष्टमं नरकोत्तमम्

आणखी एक नरक ‘असिपत्रवन’ आहे; तो बहात्तर हजार योजनांपर्यंत विस्तारलेला म्हणून प्रसिद्ध आहे. तो आठवा, नरकांमध्ये श्रेष्ठ, असे सांगितले आहे.

Verse 56

नमकं तप्तकुम्भं च दशमं कूटशाल्मलिः करपत्रस्तथैवोक्तस्तथान्यः श्वानभोजनः

‘नमक’ आणि ‘तप्तकुंभ’ हे नरकही सांगितले आहेत. दहावा ‘कूटशाल्मली’ आहे. ‘करपत्र’ असेही म्हटले आहे, तसेच आणखी एक ‘श्वानभोजन’ (नरक) आहे.

Verse 57

संदंशो लोहपिण्डश्च करम्भसिकता तथा घोरा क्षारनदी चान्या तथान्यः कृमिभोजनः तथाष्टादशमी प्रोक्ता घोरा वैतरणी नदी

(नरकांमध्ये) संदंश, लोहपिंड व करंभसिकता आहेत. आणखी एक भयंकर क्षारनदी (दाहक नदी) आहे आणि दुसरा कृमिभोजन आहे. अशा रीतीने अठरावी भयंकर वैतरणी नदी सांगितली आहे.

Verse 58

तथापरः शोणितपूयभोजनः क्षुराग्रधारो निशितश्च चक्रकः संशोषणो नाम तथाप्यनन्तः प्रोक्तास्तवैते नरकाः सुकेशिन्

आणखी (नरक) आहेत—शोणितपूयभोजन (रक्त व पूयाचे भक्षण), क्षुराग्रधार (उस्तऱ्यासारख्या धारांनी युक्त प्रवाह) आणि निशितचक्रक (तीक्ष्ण चक्रांचे स्थान). तसेच संशोषण व अनंतही आहेत. हे सुकेशि, हे नरक तुला असे सांगितले आहेत.